Almaty qalalyq Ádilet departamenti ótken jyly kásipkerlerden jalpy quny 16,7 mln teńgeni quraıtyn 16 774 kontrafaktilik ónimdi tárkilegen. 2023 jyly quzyrly mekeme júrgizgen 43 tekserý kezinde joǵaryda atalǵan somaǵa teń jalǵan taýar, brendti buıymdardyń kóshirmeleri saýdada júrgeni anyqtalǵan.
Olar – uıaly telefondar, eseptegishter, saǵyz, balalar oıynshyqtary men kámpıtter. Zańsyz taýar aınalymy temeki, alkogol, bekire, ýyldyryq, janar-jaǵarmaı ónimderin de aınalyp ótpeıdi. Onyń ishinde aýyl sharýashylyǵynda asa suranysqa ıe pestısıdter de bar.
Departament basshysy Balaıym Kesebaeva atap ótkendeı, tekserýler avtorlyq quqyq ıelenýshiniń senim bildirilgen ókilderiniń jáne avtorlyq quqyq ıelenýshilerdiń ózderiniń ótinishteri negizinde júrgiziledi. Iаǵnı mundaı tekserýler quqyq ıelenýshisiniń nemese senimhat boıynsha quqyq ıelenýshilerdiń ókilderdiń ótinishteri negizinde iske asady.
«Tekserýler negizinen saýda ortalyqtary, bazar, bıznes ortalyqtary men tanymal brendterdiń taýar belgilerin zańsyz paıdalana otyryp, kontrafaktilik taýarlardy ákeletin, satatyn, saqtaıtyn qoımalarda júrgiziledi, olardyń óndirisi belgisiz jáne sapasy kúmándi», deıdi departament basshysy.
Almaty qalalyq Ádilet departamenti quny 1,6 mıllıon teńge bolatyn «Apple», «iPhone» taýar belgisiniń zańsyz beınesi bar 4 myńnan astam kontrafaktilik ónimdi de tárkilegen. Sot qaýlysyna sáıkes ońaı oljaǵa qunyqqandarǵa aıyppul salynyp, tárkilengen taýarlar joıylady. Alaıda osynyń bárine qaramastan, zańsyz saýda aınalymy órship turǵanyn joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Sózimiz aıǵaqty bolýy úshin, TRACIT halyqaralyq úkimettik emes uıymynyń (Zańsyz saýdaǵa qarsy is-qımyl jónindegi transulttyq alıans) Almatyda ótken baspasóz máslıhatynda Ortalyq Azııadaǵy zańsyz saýdaǵa qatysty júrgizgen zertteýlerine, onyń ishinde kontrabanda men kontrafaktige baılanysty alǵashqy esebine súıenýge bolady. Uıym sarapshylary Ortalyq Azııa elderi aldynda, atap aıtqanda, jaqyn kórshilerimen óte tyǵyz ekonomıkalyq baılanystaǵy Qazaqstandy da aınalyp ótpeıtin jańa ekonomıkalyq syn-tegeýrinderdi tómendegideı taldaıdy.
Qazaqstan DSU men EAEO-ǵa músheligimen qatar, «Bir beldeý, bir jol» jobasynyń jerústi ınfraqurylymyndaǵy mańyzdy bóligi ekendigi aıan. Osy jobalar aıasyndaǵy ózara is-qımyl, barys-kelis, saýda-sattyq jańa múmkindikterge ǵana emes, zańsyz saýdanyń qarqyn alýyna da jol ashyp otyr. Elge zańsyz tasylǵan taýarlar kóp jaǵdaıda FMCG segmentinen bolsa, olar – temeki, alkogol, azyq-túlik, dári-dármek, kıim-keshek pen aksessýarlar, sondaı-aq janar-jaǵarmaı ónimderi. Degenmen, kontrafaktilik temeki men ishimdikter, sondaı-aq dári-dármekter jetekshi oryn alady. Birqatar ekonomıkalyq faktorǵa baılanysty suıytylǵan munaı gazynyń kontrabandasy da ósip jatqany baıqalady. Oǵan qosa bekire tuqymdas balyqtardyń, qymbat ýyldyryqtardyń da kóleńkeli aınalymyna baılanysty zańsyz balyq aýlaý úlken alańdaýshylyq týǵyzady.
Al zańsyz saýda aınalymynyń damýyna qandaı faktorlar yqpal etip otyr? Bul – qorǵalmaǵan shekara, beıresmı «sur» ekonomıkanyń orasan zor kólemi, retteýshi jáne quqyq qorǵaý júıelerindegi kemshilikter, sybaılas jemqorlyq, aıyppuldar men kóleńkeli shemalardy aýyzdyqtaý jónindegi sharalardyń jetkiliksizdigi, ıakı álsizdigi, «qaraqshylyq» kontenttiń orasan zor kólemi. Buǵan Ortalyq Azııa elderindegi zııatkerlik menshikke degen qurmet deńgeıiniń tómendigi de kiredi.
Osy oraıda TRACIT sarapshylary zańsyz saýdaǵa tıimdi qarsy turý úshin elde sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúreske jáne kontrabanda men kontrafaktige qarsy is-qımyldy jetildirýge yqpal etetin birqatar sharany iske asyrý, sondaı-aq halyqtyń jáne negizgi oıynshylardyń adal jáne ashyq saýdanyń mańyzdylyǵy týraly habardarlyǵyn júıeli túrde arttyrý qajet ekendigin atap ótken.
Sol sııaqty transulttyq alıans óz esebinde birqatar naqty nusqaý berdi. Mysaly, sarapshylar memleketke zańsyz saýdaǵa qarsy kúres jónindegi biryńǵaı vedomstvoaralyq úılestirýshi qajet dep esepteıdi. Jeke sektordy yntymaqtastyqqa shaqyra otyryp, dáıekti salyq saıasatyn júrgizý mańyzdy.
Atalǵan uıym shekaralardy kontrabandadan qorǵaýdy jaqsartý úshin «tranzıtti úzý» nemese jalǵan tranzıt dep atalatyn shemalardy joıý arqyly kórshi memleketter arasyndaǵy yntymaqtastyqty kúsheıtýdi usynady. Quqyq qoldaný salasynda da ózgerister qajet. Iаǵnı kontrabanda úshin qylmystyq jazany qataıtyp, ulttyq deńgeıde vedomstvoaralyq ózara is-qımyldy kúsheıtý mańyzdy.
Sarapshylar aksızderdiń únemi ósýine baılanysty temeki kontrabandasy qarqyndy damyp kele jatqanyn dáıekteıdi. TRACIT-tyń saıasat jónindegi aǵa keńesshisi Esteban Djýdıchı uıymnyń málimetteri boıynsha zańsyz temekiniń negizgi kózi – BAÁ-degi zaýyttar men fabrıkalar ekenin alǵa tartady. Qalaı bolǵanda da, naryqta jalǵan temeki ónimderdiń úlesi artyp kele jatqany úlken alańdaýshylyq týdyrady.
Máselen, Úkimettiń málimetinshe, elimizdegi temeki ónimderiniń ishki naryqtaǵy zańsyz saýdasynyń úlesi 2020 jyly nebári 1,6 paıyzdy quraǵan, alaıda analıtıkalyq toptardyń esepteri onyń 2021-2022 jyldary shamamen 3-6 paıyzǵa jetkenin jáne ósýin jalǵastyryp kele jatqanyn kórsetedi. О́kinishke qaraı, Qazaqstan Belarýs jáne Qyrǵyzstanmen qatar Reseıge jáne odan ári Eýropa elderine temeki kontrabandasynyń tranzıttik beketi ispetti bolyp otyrsa, buǵan – temekiniń salystyrmaly túrde baǵasy arzan, shekaradan ótýdiń jeńildetilgen sharalary jáne jeke paıdalaný úshin memleketter arasynda temeki tasymaldaýǵa tyıymnyń joqtyǵy sebep bolyp otyr.
Oǵan qosa, kontrabandalyq jáne kontrafaktilik dári-dármekter naryǵynyń aýqymy da sarapshylardy asa alańdatady. Sonaý 2016 jyly «Ulttyq ǵylymı medısınalyq ortalyq» AQ basqarma tóraǵasy Qazaqstan naryǵynda satylatyn dári-dármekterdiń 70%-ǵa jýyǵy lısenzııasyz nemese kontrafaktili ónim ekenin málimdegen bolatyn. О́kinishke qaraı, sol ýaqyttan beri kóp nárse ózgere qoımaǵan. Aıta keteıik, «Qazaqstannyń ashyqtyǵy» QQ esebine sáıkes, Qazaqstan DSU-ǵa usynǵan derekterge sáıkes, 2013 jyldan 2017 jylǵa deıin elimizge ımporttalatyn ónim kóleminiń tómendeýi baıqaldy, al EAEO boıynsha áriptes elderdiń esebi keri statıstıkany alǵa tartady. Bul derekterde Qazaqstanǵa eksporttalatyn taýarlar kólemi jyl saıyn ósip otyrǵan. Bul rette, farmasevtıkalyq ónimder osy reıtıngte ekinshi orynǵa ıe bolsa, bul dári-dármekterdiń kóleńkeli naryǵynyń úlken kólemin aıqyn kórsetedi.
Sol sııaqty pestısıdter – búkil Ortalyq Azııada keńinen satylatyn, suranysqa ıe taýardyń biri. О́kinishke qaraı, bul ónimniń úlken kólemi, ósip kele jatqan paıyzy zańsyz tirkeledi jáne jıi jalǵan bolyp shyǵady. «CropLife International», EYDU, EUIPO, IDSF jáne FICCI usynǵan málimetterge sáıkes, Ortalyq Azııada satylatyn barlyq pestısıdtiń tórtten bir bóligi – jasandy, jalǵan taýarlar. О́z kezeginde zańsyz pestısıdterdiń keletin zııany orasan jáne aýylsharýashylyq ónimderiniń sapasy men aýylsharýashylyq jerlerine tikeleı qaýip tóndiredi. Al Qazaqstanǵa kontrafaktilik pestısıdterdiń negizgi jetkizýshisi – Qytaı bolsa, kontrafaktilik tuqymdardy jetkizý baǵyty Reseıden Qazaqstanǵa deıin sozylady, sodan keıin kórshi elderge taralady.
Al Qazaqstannyń keıbir óńiri men qalasy joǵary táýekel aımaqtary retinde aıqyndalǵan. Sonyń ishinde Almaty jáne Almaty oblysy, Shymkent, Saryaǵash, Jambyl, Pavlodar jáne Qostanaı oblystary bar. Zańsyz jetkizýshiler negizinen OLX jeke habarlandyrý platformasyn paıdalanady, sonymen qatar «WhatsApp», «Telegram», «Ozon» sekildi baılanys arnalary arqyly fermerler men tutynýshylarmen baılanysady. 2022 jyldan 2023 jylǵa deıingi kezeńde Qazaqstanda osyndaı kontrafaktilik ónimniń 2 myń kılogramnan astamy tárkilengen. Alaıda sarapshylar bul teńizdegi tamshy ǵana dep esepteıdi.
Zańsyz saýdamen kúresý úshin qurylǵan iri halyqaralyq kompanııalar men ultaralyq salalyq qaýymdastyqtardyń alıansynyń sarapshylary «Ortalyq Azııadaǵy zańsyz saýda aınalymyn tejeý keshendi tásilderdi, birigip qımyldaýdy talap etedi jáne jeke sektor men memleket kúsh biriktirgende ǵana máseleni tarqata alady» deıdi.
ALMATY