Memleket basshysy bas basylymdaǵy suhbatynda turǵyn úılerdi jylýmen qamtý máselesine mán berip, tozyǵy jetken ortalyqtardyń jaıyna nazar aýdardy. Rasynda, elimizde otyn qory jetkilikti bolǵanymen, qys mezgilinde úılerdi jylytý máselesi jelilerdegi apattar saldarynan qıyndap ketetini – úırenshikti jaǵdaı. Jylytý maýsymyna daıyndyq erte bastalsa da, údesinen shyǵa almaıtyn osy júıedegi negizgi másele nede?
Máseleniń mánisine úńilgende, 50–60 jyl buryn qoldanysqa berilgen, búginde tozyǵy jetken jelilerdi aýystyrýǵa bıýdjetten jetkilikti qarajat bólinbeı, memlekettik deńgeıde qadaǵalaný qolǵa alynbaı turǵanǵa uqsaıdy. Byltyr «Elektr energetıkasy týraly» zań jylý energetıkasy salasyn tolyq kólemde retteı almaıtyndyqtan, «Jylý energetıkasy týraly» zań jobasy tujyrymdaldy.
Osy rette «Atameken» ulttyq kásipkerler palatasynyń basqarýshy dırektory, elimizge eńbek sińirgen energetık Jaqyp Haırýshev: «Qys ortasynda kóptegen óńirde jylýdy óshirý nemese jylytý maýsymyna daıyndyqtyń kesheýildeýi sııaqty máseleler kezdesip otyratyny shyndyq. Oǵan kóbine qatty aıaz ben jylý jelileriniń tozýyna baılanysty qubyrlardyń isten shyǵýy sebep bolyp jatady. Bıylǵy jylytý maýsymynda, ásirese, Aqtaý, Stepnogor, Kentaý, Qostanaı, Jezqazǵan sekildi qalalar kóp zardap shekti. Jylý jelileriniń ábden tozýy, olardy paıdalaný merzimderi men sharttarynyń buzylýy keıde tótenshe jaǵdaılarǵa alyp keledi», deıdi.
Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
О́nerkásip jáne qurylys mınıstrliginiń derekterine qaraǵanda, jylý jelileriniń 50%-dan astamy tozǵan, al normatıvtik paıdalaný merzimi áldeqashan asyp ketken. Bulardyń 7 550 shaqyrymyn dereý aýystyrý qajet bolsa, onyń 14 myń shaqyrymyn, ıaǵnı 54%-yn jylý jelileri quraıdy. Infraqurylymnyń tozýy saldarynan apattardyń 80%-y jylý jelilerinde oryn alyp otyr.
Atalǵan saladaǵy apattardyń jıilep ketýi ákimdikterdiń jylytý maýsymyndaǵy daıyndyq jumystaryna formaldy kózqarasynyń saldary deýge bolady. Ekibastuz, Rýdnyı, Rıdderdegi tutas bir qalanyń jylýsyz qalýy – osyǵan dálel. Tipti iri qalalarda jylý energııasynyń jetispeýshiliginen jylý berýdiń ortasha temperatýrasy tómendegen. Mundaǵy bar másele, jabdyqtyń tozýynan kóptegen basqa ınfraqurylymdyq shyǵynǵa ákelgeni bar. Jaqyp Ǵalıulynyń aıtýynsha, elimizdegi bul salanyń basty máselesi – jylýmen jabdyqtaý júıeleriniń jylytý maýsymyna daıyndyq dárejesin baǵalaıtyn jylýmen jabdyqtaý nobaıynyń joqtyǵy. Biryńǵaı jaýapkershilik ortalyǵyn qurý osy saladaǵy daıyndyq esebiniń eldiń energetıkalyq balansyna jáne energetıka salasyndaǵy basqa da normatıvtik qujattarǵa sáıkestigin taldaýǵa múmkindik berer edi. Búginde jylý jelilerin jańǵyrtýdy qarjylandyrýda jergilikti bıýdjettiń múmkindikteri az ekeni túsinikti. Jylýmen jabdyqtaý sektorynda ınvestısııa tapshylyǵy da – burynnan kele jatqan másele.
«Tarıfterdi ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasyna sáıkes ınvestısııalardy tartý jáne jelilerdiń tozýyn tómendetý 2029 jylǵa deıin jylýmen jabdyqtaý sektoryna 900 mlrd teńge ınvestısııa quıý josparlanǵan. Bul 2 300 shaqyrym jelini jóndeýge jáne tozý paıyzyn 40%-ǵa deıin tómendetýge múmkindik beredi. Biraq qoldanystaǵy tarıf sheńberinde respýblıkalyq jáne odan da kóp óńirlik bıýdjetterde qarajat tabý ekitalaı. Sondyqtan syrtqy ınvestısııalar kerek. Bul úshin áli de Májilistiń qaraýynda turǵan ınvestısııalardy qaıtarý tetigin zańnamalyq turǵydan bekitýge tıis. Memlekettik-jekeshelik áriptestik tetikterin, memlekettik qarjy ınstıtýttarynyń qarajatyn jeńildikti paıyzben iske qosýǵa tyrysý qajet.
«Tarıfterdi ınvestısııaǵa aıyrbastaý» baǵdarlamasyn tabysty iske asyrý úshin barlyq múddeli taraptyń, sonyń ishinde energııa tutynýshylardyń múddelerin eskeretin teńdestirilgen tásil kerek-aq. Tarıfterdi anyqtaý úderisinde ashyqtyq pen ınvestısııalardyń paıdalanylýyna baqylaý júrgizip otyrý, qarajattyń maqsatsyz qoldanýǵa jol berilmeýi atalǵan baǵdarlamaǵa degen senimdi nyǵaıtady. Máselen, ótken jyly osy baǵdarlama aıasynda 300 mlrd teńge qosymsha ınvestısııalar tartý josparlanǵan.
«Buǵan qosa jelilerdi tartý jáne paıdalaný úshin biz burynǵy qurylys normalary men erejesin qaıta qaraýymyz kerek. Munda táýliktik temperatýranyń shekti, kúnder men aılardaǵy ortasha tártibi kórsetilgen. Soǵan saı jelilerdi quryp, bizdiń aıazǵa tótep beretin materıaldardy jobaǵa engizý kerek. Bul jylda qaıtalanatyn másele ekeni ras. Negizgi jylý jelileriniń tozýymen qatar JES basshylary jaýapkershilikteriniń tómendigin de kórsetý kerek. Memleket byltyrǵy kóktemnen bastap jylýmen jabdyqtaý salasynda tártip ornata bastady. JEO aýdıtteri júrgizildi, tarıfter men jylý jelileriniń jaı-kúıi taldandy, biraq munymen toqtap qalýǵa bolmaıdy. Tutynýshylardy jylýmen jabdyqtaý senimdiliginiń naqty ólshemderin belgileý, jylý jelileri uıymdary úshin de, jylý energııasyn tutynýshylar úshin de jylytý maýsymyna daıyn bolý mindetterin belgileý kerek. TJ qyzmetteriniń jylý jelileri men basqa da jylýmen jabdyqtaý nysandaryndaǵy shtattan tys jaǵdaılardy joıýǵa daıyndyǵyn jattyqtyrý qajet. Osyǵan baılanysty bıyl Úkimet jospardan tys tekserýler júrgizýge energetıkalyq qadaǵalaý qyzmetin zańnamalyq turǵydan kúsheıtýdi qolǵa alyp otyr», deıdi J.Haırýshev.
Memleket energııamen qamtamasyz etý júıeleriniń qyzmetine qaýip tóndiretin jaǵdaıǵa jetkizetin bolsa nemese olardy tıisinshe qalypty deńgeıde ustamaǵan jaǵdaıda energııa nysandaryn jekemenshik quqyǵynan alyp qoıýdy zańnamalyq turǵydan qarastyryp jatyr. Taǵy da Úkimet, ákimdikter men menshik ıeleri basym tártippen energetıkalyq ınfraqurylymdy jóndeý men rekonstrýksııalaýdyń tıisti jobalaryn qarjylandyrýdy qamtamasyz etedi.
Búginde shamamen 77% tozyǵy jetken 2 myń shaqyrymdaı jylý jelileri – jekemenshik quqyǵynda. Osy jelilerdiń jaı-kúıin, mindetti jóndeý jumystaryn baqylaýdy kúsheıtý qajettiligi Úkimette aıtylyp jatyr. Mundaǵy energııa tasymaldaý nysandary ıeleriniń jaýapkershiligin arttyryp, qyzmet kórsetý týraly sharttarda qarastyrý kerektigi qolǵa alynǵan.
«Elektr energetıkasy týraly» zańnyń normalarynda jylý stansalary men qazandyqtardyń jabdyqtaryn paıdalaný, jylýmen jabdyqtaý nysandary men jylý jelilerin jobalaý jáne paıdalaný kezindegi qaýipsizdikke qoıylatyn talaptar jetkiliksiz deńgeıde kózdelgen. Sondaı-aq jylý stansalary men qazandyqtardy jylytý kezeńine daıyndaý kezindegi qaýipsizdikti qamtamasyz etý tártibi, jylý energetıkasy salasyna qatysýshylardyń mindetteri tolyq aıqyndalmaǵan.
Sondyqtan jylý jáne elektr energetıkasy salalarynyń arajigin naqty ajyratý qajettigi týyndaǵan edi. Atalǵan zań qabyldanǵan jaǵdaıda jylý jelilerin kútip ustaýǵa jáne jylytý maýsymyna daıyndyqqa jańa talaptar qoıylady. Bul ózgeristerdiń maqsaty – apattardyń aldyn alý jáne eldi mekenderdi jylýmen jabdyqtaý qaýipsizdigin qamtamasyz etý.
«Mınıstrlik aımaqtardaǵy jylýmen jabdyqtaý nobaıyn bekitip, senimdilik krıterııleri men júıelerdiń mazmunyna qoıylatyn talaptardy belgileýi kerek. Jergilikti ózin-ózi basqarý organdary jylýmen jabdyqtaý, jylý jelisi jáne turǵyn úı-kommýnaldyq uıymdardyń qys mezgiline daıyndyǵyn tekserip, baǵalaýy shart. Al ótkizilgen daıyndyqty baǵalaýdy memlekettik energetıkalyq qadaǵalaý ınspektorlary júzege asyrýǵa tıis. Kemshilikter anyqtalǵan jaǵdaıda oryndaýshy ákimshilik jaýapqa tartylýy kerek. Sondaı-aq ákimdikter TJ organdarymen birlesip, apatty jaǵdaılardy joıý jónindegi is-qımyl josparyn ázirleýge jáne árbir jylytý maýsymy aldynda jylýmen jabdyqtaý nobaıyn ózektendirýge tıis», deıdi sarapshy.
Bul ózgerister qazandyqtardyń, JEO men ınjenerlik jelilerdiń senimdi jumysyn qamtamasyz etip, eldi mekenderdi jylýmen jabdyqtaýdyń sapasy men qaýipsizdigin arttyrady.