AǴAJAI, ALTAIDAI JER QAIDA?...

Katonqaraǵaı memlekettik tabıǵı ulttyq parkiniń  qurylǵanyna keler jyly on jyl tolady Iá, on jyl bir qaraǵanda kóp ýaqyt emes. Myń jyldyq qaraǵaıy, samyrsyny, balqaraǵaıy jaı­qa­lyp ósken nýly meken, qaz qańqyldap, sansyz qus­tar saırap ushqan osynaý bir ǵajap jerde Úkimettiń №970 qaýlysy boıynsha 2001 jyldyń 17 shildesinde Katonqaraǵaı memlekettik tabıǵı ulttyq parki dúnıege keldi. Osy oraıda, mynadaı bir saýal eriksiz týady, nege qoryq emes, ulttyq park. Áste qoryq pen ulttyq parkti salystyrýǵa kelmeıdi. Tabıǵı park­­tiń mártebesi joǵary, quzyrly mekeme. Elimizdiń bolashaǵy, jas urpaq úshin tabıǵat syılaǵan osy bir ǵajaıyp ólkeniń baılyǵyn, qusy men janýarlaryn, jalpy qorshaǵan ortany qorǵaý úshin Elbasy men Úkimet jany ashyp, qoryq emes, ulttyq park ashyp berdi. Iаǵnı, bul sózdiń máni men maǵynasy tereńde jatyr. Tabıǵı ult­tyq parktiń maq­saty – quryp bara jatqan orman baı­lyǵyn – qyzyl ki­tapqa engen qara de­gelek, altaı ula­ry, qyzyl qas­qyr, sary tysh­qan, bul­ǵyn, bulan, qun­dyz, búr­kit, taýteke, kúdir, elik, aıý, qo­ńyr aıý, ushatyn tıin, basqa da qus-janýarlardy qana­tynyń astyna alyp qorǵaý, álpeshteý, jat pıǵyl­dy­lar­dyń qandy sheńge­linen qutqarý, tipti ólsheýsiz kesilip, urlanyp jatqan aǵashtardy kúzetý, qysqasy, memleket baılyǵyn kóz­diń qara­shyǵyndaı saqtaý. Ulttyq parktiń kólemi tutas bir memleket syıyp ketetin 600 myńnan astam gektar jerdi alyp jatyr. Park qurylǵan kezden bastap, ony óz isiniń ma­many Eren Jumaǵulov basqa­ryp, kóp ister tyndyrdy. Qazir Eren Qadeshuly Berel qorǵanyna jetekshilik etedi. О́ziniń baı tá­jirıbesin qazba baılyqtaryn ıgerýge jumsap jatyr. Sońǵy eki jyldan beri tabıǵı parkti Erlan Mustafın basqa­ra­dy. Ol da bul salada jıyrma jyl­daı eńbek etip, mol tájirıbe jınaqtaǵan isker maman. Sóz saptaýy, tabıǵı parktiń atqaryp jatqan isteri jaıly taıǵa tańba basqandaı etip túsindirip berýi osyny ańǵartqandaı. Munyń aldynda Erlan Qabyluly Zaısandaǵy qoryqqa jetekshilik etken-tin. Keń kabınettiń ishindegi ulttyq parktiń kartasy, arnaıy oqýlyq kitaptar, basqa da qajetti quraldar kóz tartady. “Qar barysy”, “Qonaq úıler”, “Shyǵys Qazaqstan”, “Ulttyq parktiń eńbekteri” atty kitaptar túrli-tústi sýretterimen, osynda mekendeıtin qus-janýarlardyń kórkemdigimen erekshelenedi. – Ulttyq parktiń aýmaǵy sonaý Belqaraǵaıdan bastalyp, arysy Shyndyǵytaıǵa deıingi alqapty alyp jatyr. Tipti elimizdiń shekarasyn qorǵaýda erlikpen qaza tapqan Radjan Batyrhanuly atyndaǵy zastavaǵa deıin jetetin parkti kútip-ustaý rasynda da aýqymy zor, jaýapkershilikti talap etetin mańyzdy sharýa. Ult­tyq park dúnıege kelgenshe ormannyń sırek kezdesetin balqaraǵaıy men samyrsyny, basqa da baǵaly aǵashtar “ustaǵannyń qolynda, tistegenniń aýzynda” ketti. Tipti adamdar buzaýǵa qazyq úshin terekti tamyrymen, mal aıdaý úshin qaraqatty túbirimen julyp alyp, aıaýsyz kúıretti. Al otynǵa qanshama aǵash ketkenin bir Allanyń ózi biledi. Ný ormannyń ishindegi emdik shıpaly shóp, “Qyzyl kitapqa” engen qustar men janýarlar da “jat pıǵyldylardyń” ońaı oljasyna aınaldy. Bir kezderi osynaý tabıǵatyn sýretteýge til jetpeıtin ólkede tek qustyń 260 túri bolǵan. Qazir ol azaıyp ketti. Eger memlekettik tabıǵı parkti qurmaǵanda, endi bir on jylda barlyq baılyǵymyzdan aırylyp qalatyn halge jetedi ekenbiz. Munda qyzmet etetinder “ushatyn tıindi” jaqsy biledi. Altaıda olar sanaýly ǵana qaldy. О́zine qaýip tóngen kezde bul qustyń terisi ashylyp, 40 metrge deıin ushady. Mundaı tıin elimizdiń basqa aı­maq­tarynda joq. Qara degelek, balyq aýlap kún kó­retin skopa, kúdir, qar barysyn alaıyq. Endeshe, el baılyǵyn qorǵaý, álpeshteý myna bizderdiń mindetimiz, – dep Erlan Qabyluly biraz jaılardan habardar etti. – Sońǵy eki-úsh jylda ań-qustardyń ósýi baıqala ma? Bul jaıly derekter bar ma? – dep saýal tastadyq. – Nege bolmasyn. Máselen, 2007 jyly bizde 97 bulan, 2772 sibir eligi, 670 kádimgi túlki, 10350 bar­shabaı jolaq tyshqan, 6622 sýyr, 1428 aqqoıan, 1568 sur qur, 230 úlken beınaryq, 840 samyrsyn qus bolsa, ótken jyly olardyń sany tıisinshe 101, 2832, 686, 10500, 7388, 1455, 1605, 235, 890-ǵa ósken. Demek, sál bolsa da ósý baıqalady. Budan úsh-tórt jyl buryn tabıǵı parkte bol­ǵanymyzda, eńbek etetinderdiń sany 200-ge taıaý edi. Qazir munda 356 adam jumys isteýde. Olardyń ishinde 220 adam joǵary jáne kásiptik orta bilimi barlar. 337 adam orman jáne janýarlar álemin qorǵaý jumys­ta­ryn atqaratyndar. Iаǵnı, 250 memlekettik ınspektor, 32 orman sheberi, 9 ormanshy, 9 orman­shynyń kómek­shisi jáne qurylymdyq bólim basshylary bar eken. Biz sheberlikti shyńdaýǵa, mamandyqty jetildirýge kóńil bólip otyramyz, dep áńgimesin jalǵastyrdy Erlan Qabyluly. О́tken jyly 6 qyzmetker bilimi men biliktiligin kóterý úshin túrli kýrstarda oqydy. Onyń paıdasy zor. Bul kúnderi Katonqaraǵaı memlekettik ulttyq tabıǵı parkinde Aqsý, Ýst-Iаzovaıa, Belqaraǵaı, Altaı, Shyńǵystaı, Chernova, Berel jáne Arshaty – barlyǵy segiz ormanshylyq bar eken. Onyń ishindegi úlkeni 100 myń gektardy alyp jatqan Altaı ormanshylyǵy. Mine, osyndaı orman­shylyqty qorǵaý úshin qanshama tehnıka, at, qarý-jaraq kerek. О́rttiń betin aýlaq qyl­syn, osydan eki-úsh jyl buryn tabıǵı park aýma­­ǵynda órt shyǵypty. Abyroı bolǵanda ol tehnıkanyń kúshi­men tez sóndirilgen. О́tken jyly parkke birneshe órt sóndirgish máshıne, basqa da qajetti jabdyqtar berilgen kórinedi. Mektep oqýshylary orman baıly­ǵyn qorǵaýda kómek kórsetip turady. Mek­tepterdegi ekolog-týrıstik klýb­tar­da ótken jyly 12 semınar, 78 lek­sııa ótkizilipti. Al jergilikti turǵyn­darmen 43 kezdesý men 53 keńes berý sabaqtary bolǵan. О́tken jyly qoǵam baılyǵyna kóz alartýshylarǵa qarsy 174 reıd, 151 tekseris júrgizilipti. Onyń ishinde 36 reıdke Katonqaraǵaı ishki ister bólimi men О́rel shekara komen­da­týrasy qyzmetkerleri qatysqan. “Atalmysh tekseris kezinde talaı kemshilikterdiń beti ashyldy. Máselen, aǵashty óz betinshe kesý, maldy ruqsat etilmegen jerge jaıý, órt qaýipsizdigin saqtamaý, basqa da teris áreketterge jol ber­genderge ákimshilik sharalar qold­a­ny­lyp, aıyppul sa­lyndy. Qazir tur­ǵyndar tártipti buza qalsa, jaýapker­shilikke tar­tylatynyn jaqsy biledi, sondyqtan oqta-tekte bolmasa buǵan bara bermeıdi”, deıdi E.Mustafın. Tabıǵı park ózderiniń orman alańyn jyl saıyn ulǵaıtýǵa da kóńil bólip otyrady eken. Máselen, ótken jyly 120 gektarǵa aǵash kóshetteri otyrǵyzylypty. Bul onyń aldyndaǵy jylǵa qaraǵanda 12 gektarǵa artyq. Samyrsyn, qaraǵaı, basqa da baǵaly aǵashtardy neǵur­­­lym kóp otyrǵyzsaq, keleshek urpaqqa asyl qazynany so­ǵur­lym kóp tastap ketemiz degendi aıtady park qyz­­metkerleri. Taǵy bir aıta ketetin jáıt, E.Mustafın óz kúshterimen qarjy tabýǵa da ujymdy jumyldyryp otyrady eken. Máselen, ótken jyly on tonna hosh ıisti jańǵaq jınalyp, ol turǵyndarǵa saýdalanǵan. Tabıǵı parktiń mekemesi janyndaǵy qolóner sheber­leriniń úlken bólmesine engende, tórt-bes jigittiń bal quıatyn aǵash ydystardy, neshe túrli oryndyqtar men zattardy jasap jatqanyn kórdik. Olarǵa E.Ahmadıev jetekshilik etetin kórinedi. Sheberler ótken jyly 600 myń teńgeniń qolóner zattaryn jasapty. Olardyń ishinde ózderi ádemi etip jasaǵan dombyrasy da sapaly. Tabıǵı park týrızmdi damytýǵa da kóńil bólýde. Memlekettik syılyqtyń laýreaty, belgili jazýshy, Álibek Asqarov – qasıetti Katonqaraǵaıdyń týmasy. Álibektiń týǵan jerdi jyrlaǵan, tabıǵatyna eriksiz bas ıgen tamasha týyndylary da ulttyq park qyzmet­kerleriniń qolyna tıipti. Álekeńniń shyǵarmalarynda aıtylatyn Kókkól sar­qyramasy, Qarakól kóli, Rahman qaınary shıpajaıyna týrıster kóptep kelip jatyr. О́tken jyly osy aımaqqa 2457 adam kelip tynyqqan, densaýlyqtaryn túzegen. Olar park aýmaǵynda demalǵandary úshin 2 mıllıon 319 myń 545 teńge tólegen. Qazir park aýmaǵynda 8 bekitilgen ekolo­gııalyq marshrýt jumys istep tur. – Áli de bul baǵytta kóp ister tyndyrý qajet. Oblys ákimi B.Saparbaev pen Aýyl sharýashylyǵy mınıstri A.Kúrishbaev bizge únemi qolǵabys jasap turady. Aýdan ákimi S.Zaınýldın telefon tartqyzyp, jol jón­deýge kómektesedi. Aldaǵy ýaqytta “О́s­kemen-Zyrıan-Katonqaraǵaı-Rahman qaınary” respýblıkalyq dárejedegi jol­daryna qosymsha qarjy bólinse, týrıster legi tolastamas edi, – deıdi ulttyq parktiń bas dırek­tory E.Mustafın. Belqaraǵaı ormanshylyǵynda 40 gektar jerde pıtomnık bar. Pıtomnıktegi bıiktigi nebári úsh-tórt santımetrlik kóshetter ek-úsh jyldaı osynda ósirilip, mer­zimi jetken kezde parktegi segiz ormanshylyqtyń aýma­ǵyna otyrǵyzyla bastaıdy. Kóne orman beldeýi­­men, ejelgi qaraǵaı, samyrsyndarymen ataǵy shyqqan Altaıda aǵash ósirýdiń birneshe túri bar. Sonyń ishinde tıimdisi qoldan kóshetter otyrǵyzý, deıdi kánigi ormanshylar. Altaıdyń orman baılyǵy qyraǵy kúzette. Qazaq­stan ormanynyń 70 paıyzy Kendi Altaıdyń úlesine tıedi desek, ony qorǵap, ósirip, jat kózderden saqtap kele jatqan tabıǵı park basshylary men maman­darynyń, qara­paıym ormanshylardyń eńbegi zor. Ońdasyn ELÝBAI, Shyǵys Qazaqstan oblysy, Katonqaraǵaı aýdany.