Qazirgi kezeńde mádenıet qoǵamnyń ar-ujdan ıdealy men kisilikke negizdelgen qundylyq baǵyt-baǵdaryn ǵana emes, ejelden jalǵasyp kele jatqan etnostyq dástúrdiń ozyq úlgilerin saqtaýdyń jáne damytýdyń aıryqsha kúshine aınalyp otyr. Mádenı salanyń Qazaqstan qoǵamyn órkendetýdiń basym baǵyttarynyń biri bolyp otyrǵandyǵy da sondyqtan.
Áńgime ulttyq mádenıetti etnostyń, qoǵamnyń jáne tulǵanyń ómirlik energııasyn jumyldyratyn ári júzege asyratyn birden-bir mehanızm retinde san salaly fýnksııa atqaratyn jaǵdaıǵa jetkizýde bolyp otyr. Osy rette tarıhı-mádenı mura ataýlyny jınaqtaý, kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, ǵylymı aınalymǵa engizip zertteý, nasıhattý ári dáripteý sııaqty san alýan fýnksııany qatar atqaratyn biregeı ınstıtýt – mýzeılerdiń orny men róli erekshe.
Sóz joq, elimizdegi mýzeıler júıesin qazirgi zaman talabyna saı jetildirý isin ulttyq mádenıetimizdiń qoǵamdyq-áleýmettik kúshin artyrýdyń bir tetigi retinde qarastyrǵan jón. Shyntýaıtyna kelsek, ǵylymdy, qoǵamdyq sanany, ulttyq mentalıtetti, psıhologııany qalyptastyrýda ushan-teńiz qyzmet atqaratyndyǵyn kóremiz.
Memleket basshysy Q.Toqaev «Egemen Qazaqstan» gazetine bergen suhbatynda:«Biz tııanaqty jáne josparly áreket jasaımyz, maqsatqa jetý úshin úzdiksiz alǵa umtylamyz. Bul – aıryqsha mańyzdy jyl bolmaq. О́ıtkeni osy kezeń elimizdiń aldaǵy bes jyldaǵy damýyna negiz bolady», dep aıryqsha atap ótti. Osy oraıda el mádenıeti men bilim júıesiniń eń mańyzdy býyndarynyń biri sanalatyn mýzeı mamany retinde búgingi jahandaný zamanynda otandyq mýzeılerge de óziniń qyzmetin qaıta qarastyrýdyń qajettigi týyndap otyrǵandyǵyn tilge tıek etkim keledi.
Uzaq jyldar boıy mýzeıler kolleksııalardy jınaqtap, saqtaıtyn aǵartýshylyq mekeme retinde qarastyrylyp keldi. Endigi ýaqytta tutas bir eldiń, qala men aımaqtyń damýynda mádenı, áleýmettik fenomen retinde, sondaı-aq óskeleń urpaqqa ulttyq mádenı qundylyqtardy nasıhattaý jáne olardy, rýhanı-tanymdyq tárbıeleýde mańyzdy rólge ıe qurylym retinde mýzeı jumysyna jańasha kózqaras qalyptastyrý qajet. Mýzeıler bir-birimen kelýshiler sanymen básekelesip, jeke-dara qyzmetin kórsetpeı, kerisinshe bir-birimen áriptestikti damytyp, jumystyń biryńǵaı modeli men mehanızmin jasap shyǵýǵa tıis.
Mýzeılerdiń qazirgi qoǵamdyq úrdistegi áleýmettik-mádenı ınstıtýt retindegi yqpalyn kúsheıtýdiń birden-bir múmkin joly – onyń ǵylymı bazasyn kúsheıtý. Elimizdiń mádenı saıasaty tujyrymdamasynda mýzeıler ǵylym men zertteý qyzmetin damytýdyń tirek ortalyǵy bolýǵa tıis delingen. Demek mýzeı ulttyq tarıhı-mádenı qundylyqtardy saqtaıtyn ári dáripteıtin qurylym ǵana emes, irgeli ǵylymı-zertteý jumysyn barynsha tıimdi júrgizetin ortalyq bolýy kerek. Ǵylymı-zertteý bazasy jetkilikti mýzeıler ǵana tarıhı-mádenı qundylyqtardy tıimdi saqtaıdy jáne nasıhattaı alady. Alaıda, ókinishke qaraı, otandyq mýzeılerdiń basym kópshiliginiń ǵylymı zertteý bazasy joqtyń qasy. Olardyń, ásirese, shoýǵa kóbirek uqsaıtyn sharalarmen tym áýestengendikteri sondyqtan bolsa kerek. Reti kelgen soń aıta ketý kerek, sheteldiń ozyq úlgidegi mýzeılerinde kóp taraǵan shoý sııaqty is-sharalar bizdegi mýzeı jumysynyń nebári 4-5 paıyzyn ǵana quraıdy. Jalpy, mýzeı tarıhtyń jady bolǵandyqtan, dańǵara mýzykadan góri, ǵylymı ortasy qalyptasqan, mádenı-bilim berý jáne ǵylymı zertteý jumystaryn qatar atqaratyn irgeli mekeme bolǵany jón.
Kelesi kezektegi ózekti máseleniń biri – otandyq mýzeılerdiń halyqaralyq deńgeıde mádenı áleýetin kóterý baǵytyndaǵy jumysty jandandyrý, halyqaralyq aýdıtorııany kóbirek tartýdy qolǵa alý. Osy baǵytta 2023 jylǵy 5 shildeden 2024 jyldyń maýsymyna deıin Qazaqstannyń Shanhaı yntymaqtastyǵy uıymyna tóraǵalyq etýine oraı, múshe elderdiń mádenıet pen bilim júıesindegi negizgi salalarynyń biri de biregeıi mýzeı salasy mamandarynyń basyn qosatyn Halyqaralyq mýzeıler forýmynyń kezekti otyrysyn elimizde ótkizý máselesin qarastyrý qajet dep esepteımin. Osy forýmda mýzeı isi boıynsha oı bólisip, tájirıbe almasyp, pikir talastyryp, Qazaqstan mýzeıleriniń ımıdji men mártebesin kóteretin sharalar uıymdastyrylsa, ıgi bastama bolar edi. Osy ShYQU forýmy aıasynda Qazaqstan mýzeıleriniń tanystyrylymy jasalyp, ShYQU elderine mýzeı qyzmetiniń tarıh, ónertaný, tabıǵat muralaryn óz kolleksııalary men mádenı qundylyqtary, jobalary kórsetilse, mýzeıler damýdyń jańa sapalyq deńgeıine kóterilip, álemdik belgili mádenıet ortalyqtarynyń reıtıngine enýge múmkindik týar edi. Demek qazirgi zamanǵy damý úrdisteri kórsetip otyrǵandaı mýzeıler óz qyzmetinde ınnovasııa men bastamashyldyqqa erekshe nazar aýdarýy kerek.
Prezıdentimiz Q.Toqaev Ulytaýda ótken Ulttyq quryltaıda: «Halyqtyń bolmysyn jáne qoǵamdyq sanany jańǵyrtpaı, túbegeıli ózgeris jasaý múmkin emes», degen edi. Osy turǵydan kelgende, ulttyq sana men elshildikti halyqtyń boıyna darytý úshin Uly dala tarıhyn urpaq jadynda tiriltý kerek. Bul rette ulttyq tanymdy jetildirý maqsatynda otandyq mýzeılerdi mádenıetimizdi jańǵyrtý ortalyǵyna aınaldyryp, tarıhymyz ben qaıtalanbas muralarymyzdy osy orda arqyly jastarymyzdyń boıyna sińirý – qoǵamnyń asyl mindeti.
Mýzeı mamandary – túrli ıdeıanyń bastamashysy jáne ony júzege asyrýshy retinde salanyń mártebesi men basymdyqtaryna tyń ózgerister engizip, otandyq kásibı qyzmetke jan bitirip, jańa satyǵa kóterýi qajet. Sondyqtan biligimizdi arttyryp, memleket tarapynan qarjylandyrýdy kútip otyrmaı, seriktestermen áriptestik ornatý arqyly bıýdjetten tys qarajat kózderin qarastyryp, qoǵamnyń suranysyna saı tyń áleýmettik mańyzdy jobalar daıyndap, usynýymyz kerek. Endigi kezekte zamanaýı mýzeılerdiń mıssııasyn tereń túsiný, kásibı qyzmetimizdiń baǵyttary men formalaryn modernızasııalaý memleket pen qoǵamnyń ortaq isine aınalsa eken deımiz.
Bıbigúl DANDYǴARAEVA,
Ulttyq quryltaı múshesi, mýzeı salasynyń mamany