Jahandyq yntymaqtastyq barometri

Búgin oqyrman nazaryna 2024 jyldyń qańtar aıynda Búkil­álemdik ekonomıkalyq forým men «McKinsey & Company» halyq­aralyq konsaltıng fırmasy bir­lese jarııalaǵan «Jahandyq yn­ty­­maqtastyq barometri-2024» (The Global Cooperation Barometer 2024) esebin usynamyz. Eńbekte jahandyq yntymaqtastyqtyń qazir­­­gi ahýalyna mamandar tarapy­nan jan-jaqty ǵylymı taldaý jasalǵan.

«Jahandyq yntymaqtastyq barometri-2024» zertteýi bes kórsetkish boıynsha 42 ındıkator­dy negizge ala otyryp, memleketter men kompanııalar arasyn­daǵy búgingi tańdaǵy ózara ynty­maqtastyq máselelerine saraptama júrgizip, tarıhı damý traektorııasyn anyqtaıdy.

Zertteýde jarııalanǵan dıagrammada kórsetilgendeı jahan­dyq yntymaqtastyqtyń negizgi bes salasy boıynsha aǵymdaǵy tendensııalarǵa baǵa berilgen.

Saýda jáne kapıtal: yntymaq­tastyq pandemııa kezinde óskeni­men, geosaıası shıelenister jáne jańa shekteýlerge baılanysty 2023 jyly baıaýlady.

Klımat jáne tabıǵat: mindet­te­melerdiń artýyna baılanysty memleketter arasyndaǵy ynty­maqtastyq deńgeıiniń artqanyna qaramastan, tabıǵatty lastaýshy qaldyqtardyń bóliný kórsetkishi áli de ósedi.

Innovasııa jáne tehnologııa: derekter aǵyny, zııatkerlik men­shik, halyqaralyq bilim almasý 2020 jylǵa deıin ynty­maq­tastyqtyń ulǵaıýyna septi­gin tıgizdi. Biraq ári qaraı múmkin­dikterdi paıdalaný úshin birlesken jumystyń qajettigi týyndap otyr.

Densaýlyq jáne ál-aýqat: pandemııa kezinde yntymaqtastyq kúsheıdi, alaıda ýaqyt óte bul sa­ladaǵy jahandyq yntymaqtastyq qarqyny báseń.

Beıbitshilik pen qaýipsizdik: 2016 jyldan beri bul baǵytta yntymaqtastyq deńgeıi tómendep, qazirgi tańda quldyraý úrdisi basym.

Zertteý derekterine súıen­sek, ekonomıkalyq qýattyń kúreta­myry sanalatyn halyq­aralyq saýdany qalpyna keltirýge boljamdy jahandyq bólinýshilik tendensııasy qaýip tóndirip keledi. Al taldaý nátıjeleri kórsetkendeı tehnologııalyq ınnovasııa, onyń ishinde generatıvti jasandy ıntellekt (AI) salasy jyl saıyn 2,6-4,4 trıllıon dollarǵa baǵa­lanatyn ónimdilikti arttyrýdyń úlken áleýetine ıe. Jahandyq qaýip­­sizdik boıynsha Birikken Ult­tar Uıymynyń 2023 jylǵy esebin­de kórse­tilgendeı qazirgi tańda álem­de ekinshi dúnıejúzilik soǵys­tan keıingi eń kóp daýly qaqty­ǵystardyń oryn alyp otyrǵa­ny kórsetilgen. Klı­mattyń ózgerýi, pandemııa sııaqty shuǵyl daǵdarystardy she­shý jáne densaýlyq saqtaý salasyndaǵy uzaqmerzimdi jetis­tikterdi il­geri­letý jáne yqtımal kemshilikterdiń aldyn alýǵa qatys­ty máseleler ja­han­dyq koordınasııany jańa sharttar jaǵdaıynda júıeleýdi qajet etedi.

Ǵylymı taldaý nátıjelerine súıene otyryp, atalǵan esepte mamandar memlekettik jáne jeke sektor basshylaryna óz múddelerin qorǵaý men jahandyq yntymaqtastyqty ilgeriletý úshin kelesi qadamdardy usynady.

Birinshiden, jahandyq koo­pe­tısııa (básekelestik jaǵ­daıyn­daǵy yntymaqtastyq) táji­rı­besi. Geosaıası tartys kúsheı­gen dáýirde taraptar ózara báseke­les­tik yntymaqtastyqqa jol bermeı­di nemese bir saladaǵy ynty­maq­tastyqtyń tómendeýi basqa saladaǵy yntymaqtastyqqa áser etedi dep eseptemeýi kerek. Onyń ornyna, taraptar básekelestikpen qatar boljamdy ortaq múddelerdi ilgeriletý joldaryn izdeýge nazar aýdarýy qajet.

Ekinshiden, basqarý daǵdylaryn arttyrý. Árbir kompanııaǵa, onyń ishinde iri transulttyq korpo­ra­­sııalarǵa belgili dárejede ja­han­­­da­nýdaǵy ózgerister áser ete­­di (mysaly, álemdik saýda aǵyndary). Yntymaqtastyqty kú­sheı­týge bolatyn jáne geosaıası kúızelisterge jaqsy tótep beretin baǵyt retinde basqarý daǵdysyn qalyptastyrǵan jón. Jahandyq baılanystardy jáne olardyń bızneske áserin túsiný kópultty korporasııanyń árbir atqarýshy basshysy úshin negizgi quzyret bolýy kerek.

Úshinshiden, dınamıkaly stra­tegııalyq opsııalardy qurý. Ja­handanýdyń eski paradıgmasy kóbinese bızneske baılanysty boldy. Qazirgi tańda úkimetter qaıtadan kóshbasshy róline ıe. Úkimet árbir kompanııanyń kimmen, qaıda, qandaı qarym-qatynasta ekenine muqııat dıagnos­tıka júrgizýi qajet. Bul áleýetti álsiz tustardyń táýekelin tereń baǵalaýǵa múmkindik beredi. Turaq­ty balamalardy jáne jahan­dyq oqıǵalardyń dınamıka­syn eskere otyryp, jańa strategııalyq nusqaýlardy ázirleýdi qosa alǵan­da, egjeı-tegjeı ssenarııdi josparlaýǵa jaǵdaı jasaıdy.

Tórtinshiden, bóliný emes, árta­raptandyrý tájirıbesi. Zert­teýde mamandar kompanııalar men memleketterge naqty seriktesterden tolyq bólinýdiń ornyna, seriktes­tiktiń ózge kózderi men baılanysta­ryn ártaraptandyrýǵa basymdyq berýdi usynady. Bul tásil bir ǵana kózge shamadan tys táýeldilikten aýlaq bolý arqyly turaqtylyqty kúsheıtedi. Ártaraptandyrý tu­raqtylyqty nyǵaıtyp qana qoı­maı, sonymen qatar ınklıýzıvti jáne ózara baılanysty saýda júıesi men ekonomıkalyq ósim­ge yqpal etedi. Atalǵan strategııa neǵurlym turaqty jáne ınklıý­zıvti ekonomıkalyq landshaft jasaýǵa jol ashady.

Zertteý nátıjeleri búgingi geo­saıası ahýaldyń kúrdeliligine qaramastan, jahandyq yqpaldas­tyq jan-jaqty damyp, yntymaq­tastyq elementteri básekelestik element­terimen qatar ómir súre ala­dy degen baǵa beredi. Maman­dar transulttyq kompanııalar men memleketter jahandyq yntymaq­tastyq kúsh pen turaqtylyq­ty týdyratynyn este ustaýy qa­jet ekendigine keńes bere oty­ryp, qundy taldamalyq nusqaýlyq­tardy usynady.

Búkilálemdik ekonomıkalyq forým men «McKinsey & Compa­ny» halyqaralyq konsaltıng fır­ma­sy usynǵan «Jahandyq ynty­maq­tastyq barometri-2024» zert­teýi ǵalymdarǵa, sarapshylar, úki­­met­ter men kompanııa basshylaryna, jal­py qyzyǵýshy qaýymǵa te­reń ǵy­lymı taldamalyq zertteý nátı­jele­rimen kómekshi qural bola alady.

Marııa JYLQYShIEVA,

Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy