Alataýdyń baýraıynda etek-jeńin jıyp qana jatqan Almaty shahary keıingi kúnderi tynshı almaı, aýyq-aýyq kúrsinip qoıady. Jýyrdaǵy jer terbelisin qala turǵyndary anyq sezdi. Seısmolog-ǵalymdar keıingi elý jylda jer silkinisi megapolıske tym jaqyn jerde alǵash ret bolǵanyn aıtyp jatyr.
Syn-qaterler sebebi
Tótenshe jaǵdaılar departamenti 23–26 qańtar aralyǵynda Qazaqstanda 1,8 myńnan astam jer silkinisi tirkelgenin, onyń 11-i Almatyda ótip, magnıtýdasy 2 ball bolǵanyn habar- lady.
«Seısmologter silkinistiń áseri áli kúnge deıin jalǵasyp jatqanyn aıtyp jatyr. Onyń qashanǵa deıin sozylatynyn boljaý qıyn. Jer silkinisiniń oshaǵy ornalasqan aımaqtyń seısmıkalyq deńgeıi, jer qyrtysynyń geologııalyq qurylymy, tektonıkalyq erekshelikteri jáne basqa da parametrler sebep bolýy múmkin», dep túsindirdi Almaty qalalyq TJD.
Ázirge dúıim jurtty dúrliktirgen silkinis seısmologter úshin de jumbaq. Ǵalymdar jer dúmpýi bilingen aýdannyń az zerttelgenin jáne naqty boljam jasaýdyń qıyndyǵyn aıtyp otyr. Belsendilik azaıyp, aftershoktardyń beti qaıtty. Silkinisterdiń tereńdigi jerdiń ústine kóterilgen saıyn onyń áseri de álsireı bastaıdy eken. Demek Almatymyzdyń aýyq-aýyq kúrsinip, bir silkinip qalý sebebi de osynda jatsa kerek.
Aqparat kózderinen 12 baldyq jer silkinisi bizge jaqyndap qaldy degen derekti de kózimiz shaldy. Al ǵalymdar 12 baldyq jer terbelisi álemde bolmaǵanyn, biraq yqtımaldylyǵy bar ekenin aıtady. Al 11 baldyq jer silkinisi este joq zamanda Qytaıda bolǵan desedi. Ǵylymı dáıektemelerde jerdiń bederin ózgertip, ózen men muhıttardy teris aǵyzyp jiberetin kórsetkish osy ekeni aıtylady.
Seısmıkalyq belsendi aımaqta turǵandyqtan, kez kelgen ýaqytta qandaı da bir kúshtegi jer silkinisteri bolýy múmkin ekenin bárimiz bilemiz. Respýblıkalyq seısmologııalyq jeli stansalarynyń kóbi eldiń ońtústigi men ońtústik-shyǵysynda ornalasqan. Almaty qalasyna kelsek, bar bolǵany 11 keshendi stansa jáne 6 kúshti qozǵalys beketi bar. Olardyń tehnologııalyq deńgeıi, seısmıkalyq terbelisterdi oqý múmkindigi – taqyryby bólek áńgime. Al seısmıkalyq segmentte jumys istep jatqan ǵalymdarǵa kem degende eki ese kóp stansa qajet.
Almaty qalasynyń ákimi Erbolat Dosaev ótken jyldyń shilde aıynda 2023 jyldyń ekinshi jartysynan bastap ǵımarattardyń seısmıkalyq tózimdiligin teksere bastaıtynyn, 2017–2018 jyldary júrgizilgen seısmıkalyq aýdıttiń qorytyndysynda qalany 27 tektonıkalyq jaryqshaq kesip ótetini anyqtalǵanyn aıtqan edi. 2023 jyldyń qarasha aıynda Almatynyń taýly aımaqtaryndaǵy zańsyz qurylystarǵa baqylaý kúsheıtilip, buzylyp salynyp jatqan 52 nysandy anyqtady.
Almaty qalalyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń saıtyndaǵy Almaty qalasynyń qaýipsizdik qujatynda megapolıstegi ǵımarattardyń qurylysyna jaýapty bolý kórsetilgen. Almaty aýmaǵyndaǵy topyraq qabaty birkelki emestigi, jer bederi men jerasty sýlarynyń deńgeıi de ártúrli ekeni, shyǵys bóliginde topyraq shókpe jáne jeńil suıytylǵan sazdy bolyp keletini aıtylǵan. Al qalanyń soltústik bóliginde, Raıymbek dańǵylynan tómen topyraqtyń túri sazdaq, qumdy saz jáne qumdy. Mamandar bul faktorlar almatylyqtar úshin qolaıly emes ekenin, jerasty sýy ústińgi betke jaqyn bolǵandyqtan, zilzalanyń qarqyny 9–10 balǵa jetýi múmkin ekenin talaıdan beri aıtyp keledi. Osy sebepterge baılanysty 80-jyldardan bastap Raıymbek dańǵylynan tómen aımaqtarda temirbeton belarqalyqtary bar standartty eki jáne úshqabatty úıler salynypty.
Májiliste jarııa etilgen másele
Májilismen Baqytjan Bazarbek tektonıkalyq beldeý boıyndaǵy aımaqtarda, sondaı-aq sel jáne kóshkin aımaqtarynda jer telimderin berýge zańmen tyıym salýdy engizipti. Sondaı-aq máslıhat pen ákimdikke qala aýmaǵyn damytý qaǵıdalaryn ázirleý jáne bekitý boıynsha qosymsha quzyret túrindegi erekshe mártebe berilsin degen talap ta depýtattyń nazarynan tys qalmaǵan. «Jobalyq-smetalyq qujattamany memlekettik saraptaý jáne nysandy paıdalanýǵa berý kezeńinde qaıtalama seısmıkalyq aýdıt sheńberinde salynǵan ǵımarattyń mindetti seısmıkalyq aýdıtin júrgizý tájirıbesin engizý», kerek deıdi Baqytjan Bazarbek.
Almatydaǵy jer qyrtysynyń terbelisi ártúrli amplıtýdamen birneshe ret qaıtalandy. 23–27 qańtar aralyǵynda 22 after silkinis sezilgen. Bul Almatyda jáne basqa da asa qaýipti aımaqtarda seısmıkalyq qaýipsizdik salasynda qatań jáne irgeli standarttardy engizýdiń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
Osy salanyń mamany Altaı Baısholaqovtyń aıtýynsha, jer silkinisinen keıingi dúmpýler nemese after silkinister jer qyrtysyndaǵy seısmıkalyq energııany shyǵarý úderisiniń mańyzdy bóligi eken. Maman aıtyp ótkendeı, bul úderis jer silkinisinen keıin birneshe kún nemese keıde jyldar boıy jalǵasýy múmkin. Tehnologııanyń damýy after silkinisti baqylaýǵa jáne zertteýge múmkindik berip otyr.
Taıaýda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Almaty qalasynda seısmıkalyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý máseleleri jóninde keńeste Almatyda bolǵan tótenshe jaǵdaı kezinde tıisti organdar shuǵyl áreket etýge tolyq daıyn bolmaǵanyn, qala turǵyndary ne isterin bilmeı, abdyrap qalǵanyn, bul jıynnyń basty maqsaty – syn aıtý emes, naqty sheshim qabyldaý ekenin eske saldy. «Mysaly, jurttyń kópshiliginde «tótenshe jaǵdaıǵa qajetti shamadan» da joq bolyp shyqty. Tıisti oqý-úıretý sharalary mektepten, tipti balabaqshadan bastalýy kerek. Buryn Almatyda osyndaı tájirıbe bolǵan. Sony qaıta jańǵyrtý qajet. Sebebi qazir azamattardy tótenshe jaǵdaıǵa daıarlaý júıesi talapqa saı emes. Quzyrly organdar halyqqa jan-jaqty túsindirý jumysyn júrgizýge tıis. Oqý oryndarynda, memlekettik mekemelerde turaqty jattyǵý ótkizip turý qajet. Bul – óte mańyzdy. Osy jumysty dereý qolǵa alý kerek», dedi Memleket basshysy. Qysqamerzimdi seısmıkalyq boljamdar jasaýdyń qıyn ekeni burynnan aıtylatyn. AQSh, Japonııa sııaqty derjavalar qysqamerzimdi boljamdardan baıaǵyda bas tartqan. Sebebi oǵan qatysty barlyq úderistiń jyldamdyǵy týraly áli toqtamdy pikir joq, onyń qandaı jyldamdyqpen ótetini týraly ǵylymda naqty dáıekteme aıtylmaıdy. Sol sebepti ǵalymdar óz mindetterin «qara jáshik» tásilimen oryndap, janama belgiler boıynsha dolbar jasaýǵa týra keledi eken. Jer silkinisine qatysty máselede statıstıkanyń ózi álsiz, sebebi onyń eshqaısysy bir-birine uqsamaıdy.
Oıaý jatqan tektonıkalyq beldeýler
Almaty seısmıkalyq jaǵynan 10 baldyq jer silkinisi bolýy múmkin dep boljanǵan álemdegi jalǵyz qala ekenin ǵalymdar áý bastan aıtyp keledi. Qala ornalasqan qazandyq shógindi taý jynystaryna toltyrylǵan. Kishi Almaty, Úlken Almaty ózenderiniń aǵysymen kelgen ýaq shógindi tastardyń qalyńdyǵy 3 km-den asyp ketken. Tektonıkalyq beldeýlerdiń ústinen ǵımarattar salynyp ketken. Ǵalymdar zertteý jumystaryna naq osy faktordyń kedergi keltirip otyrǵanyn aıtýdan jalyqqan emes. Sondaı-aq olar Almaty mańyndaǵy aqaýlar ǵımarattarmen jabylǵandyqtan, zertteý óte qıyn ekenin talaı ýaqyttan beri qozǵap keledi. Bizge belgili tektonıkalyq beldeýlerdiń basym kópshiligi áli kúnge deıin oıaý jatyr.
Seısmolog-ǵalym Muhtar Haıdarov «Informbıýro» portalyna bergen suhbatynda seısmıkalyq belsendiliktiń joǵarylaǵan aımaǵynda turamyz, ásirese Eýrazııanyń qaýipti aımaǵynda qonys tepkenimizdi tilge tıek etipti. Bizdiń aımaqtyń seısmıkalyq qaýiptiligin tek Japonııamen ǵana salystyrýǵa bolatyn kórinedi. Almatynyń seısmıkalyq ımmýnıtetiniń jyl ótken saıyn álsireýine ishki jáne syrtqy faktorlar da áser etedi eken. Al «QazQSǴZI» AQ bas dırektory Begman Qulbaev jýrnalıstermen kezdesken kezde búkil ǵımaratty seısmıkalyq kúsheıtý boıynsha keshendi kúrdeli jumystarǵa 80–90 mln teńge qajet ekenin, bul somaǵa úıdiń irgetasyn, kireberisterdi, shatyrdy, ishki edenderdi, júk kótergish qalqalardy, sonyń ishinde páterlerdi nyǵaıtý quny kiretinin, bir irgetastyń seısmıkalyq kúsheıtý quny shamamen 5–6 mln teńge aınalasynda shyǵatyndyǵyn aıtypty.
Biz osy rette geofızıka ǵylymdarynyń doktory, seısmologııa professory Álqýat Nurmaǵambetovke habarlasyp, myna kelesideı máselelerdi talqyladyq. Onyń aıtýynsha, jel silkinisi – adam faktoryna qatyssyz tabıǵı úderis. Jer-ana demalady, tynys alady, kúrsinedi. Onyń syrtqy áserin adamzat tehnogendik apat nemese jer silkinisi dep qabyldaıdy.
«1983 jyly 10–15 jyl boıy júrgizilgen ǵylymı-tájirıbelik zertteýlerdiń nátıjesinde Almaty qalasy tabanynan birneshe tektonıkalyq jarylymdardy anyqtap, olardy kartaǵa túsirdik. Biz kartadaǵy keıbir aqaýlardy keıinirek naqtylaý úshin núkteli syzyqtarmen belgiledik. Joǵaryda aıtylǵandaı, bul jarylymdardyń belsendi emes ekenin, ıaǵnı olarda álsiz jáne mıkrodúmpýler oshaqtary joq ekenin atap ótken jón. Bul jarylymdardyń áseri Vernyı (1887) jáne Kemin (1911) zilzala apattary kezinde anyq bilinip, olar jer betinde baıqalǵan jáne de qurylysqa aýqymdy áser etti. Sondyqtan bul aımaqqa ǵımarattar men qurylystardy salýǵa qatań tyıym salynýy kerek. Bul jolaq qurylystan taza bolýy kerek», deıdi professor.
Aıta ketetin jaıt, Almaty qalasy ornalasqan jerdiń topyraǵy (grýnty) jalpy aıtqanda, úsh túrge bólinedi: jaqsy, nashar jáne óte nashar. Jaqsy men óte nashar grýnttardaǵy terbelister 1,5 balǵa deıin ózgeredi. Mine, sondyqtan da qalada jer silkinisi kúshin anyqtaǵanda 4–5 ball dep ortasha uǵymda aıtylady.
Professor jer silkinisiniń jer betindegi joıqyn zardaptary birneshe faktormen baılanysty bolatynyn da qaperge salyp ótti. Árbir tabıǵı qubylystyń ózindik ólshemi bar. Jer silkinisiniń qýaty «magnıtýda» jáne «bal» degen ólshemdermen anyqtalady. Magnıtýda – ǵylymı termın, ol jer silkinisi oshaǵynan bólingen energııa mólsherin sıpattaıdy, al ball silkinistiń jer betindegi áserin sıpattaıdy. Árbir jer silkinisiniń bir magnıtýdasy bolady jáne ár jerde ártúrli balmen anyqtalatyn kúshi bolady. «Al zilzala apatyn osy kúnge deıin nege aldyn ala boljaýǵa bolmaıdy degen suraqqa men bylaı jaýap berer edim. Bul – óte kúrdeli másele. О́ıtkeni jer silkinisi oshaǵy kózden tys, jer qoınaýynda, ıaǵnı ondaǵan myń shaqyrym tereńdikte ornalasqan. Sol oshaq aýmaǵynda qandaı fızıkalyq jáne hımııalyq úderis júrip jatqanyn biz bilmeımiz. Jer betine arnaýly aspaptar qondyryp, tek solardyń kórsetkishterin ǵana taldaımyz, Ol kórsetkishter sol jer qoınaýyndaǵy úderisterdi durys sıpattaı ma, ol da naqty belgisiz nárse. Bul – birinshiden. Ekinshiden, jer qoınaýynyń qurylysyn, quramyn jáne qurylymyn áli de naqty bilmeımiz, tek teorııalyq-tájirıbelik izdenisterdiń kómegimen jalpylama ǵana derekter bar», deıdi professor.
Osydan 100 jyl buryn ǵaryshqa ushý qııal-ǵajaıyp bolyp kóringen. Búgingi tańda osy saladaǵy ǵylym men tehnıkanyń damý deńgeıi qaltaly azamattardyń bárine ǵaryshqa saıahattap kelýge múmkindik berip tur. Al jer qoınaýyna búginde keme túgil, qarapaıym dron da jibere almaısyń. Seısmologııa salasynda irgeli jáne qoldanbaly ǵylym salalarynyń damytý – óte mańyzdy. Maqsat – jańaǵy aıtylǵan eki máseleni jan-jaqty zertteý. Aldaǵy jyldary osy baǵytta ǵylym men tájirıbelik zertteýlerdi qarqyndy júrgizý qajettigin aıtady. «TJM – tabıǵı jáne tehnogendik sıpattaǵy tótenshe jaǵdaılardyń aldyn alý jáne olardy joıý, jáne t.b. salalardaǵy basshylyqty júzege asyratyn mekeme», deıdi professor.
Keńes odaǵy tájirıbesine súıensek (mundaı jaǵdaılar kezdesetin), seısmologııanyń ǵylymı-zertteý bóligin, ıaǵnı ınstıtýtty Ǵylym akademııasy quramyna, al óndiristik bólimin, ıaǵnı ekspedısııany TJ mınıstrligine berip, aralaryn arnaıy kelisimsharttarmen baılanystyrsa, bul meniń oıymsha, durys sheshim bolar edi. Qazirgi jaǵdaıdyń, ózi de aqsap turǵan ǵylymı zertteýler TJ mınıstrligine ótkennen keıin, tipti joıylady. Ǵylymı zertteý jumystarynsyz seısmologııanyń alǵa basýy múmkin emes. Professordyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń kóńil aýdarǵan máseleleriniń biri – qalada «jer silkinisin erte eskertý júıesiniń» der kezinde jumys istemegeni. «Jer silkinisin aldyn ala boljaý emes, erte eskertý júıesi seısmıkalyq jáne dybystyq tolqyndardyń taralý jyldamdyqtarynyń ereksheligine negizdelgen. Onyń negizin yqtımaldy jer silkinisi oshaqtary aýmaǵynda ornatylǵan seısmıkalyq terbelis datchıkteri (seısmoqabyldaǵyshtar) quraıdy. Osy seısmodatchıkter júıesi silkinis oshaǵynan taralǵan alǵashqy seısmıkalyq tolqyndy tirkep, tez arada oǵan saraptama jasap (tolqyn jer silkinisi oshaǵynan tarady ma, álde basqa terbelis kózinen be), avtomatty túrde qosymsha radıosıgnal taratatyn qondyrǵyny iske qosyp, qaladaǵy tótenshe jaǵdaılar departamentinde ornalasqan Ortalyq serverge jiberedi. Odan ári aldyn ala bekitilgen shema boıynsha radıosıgnal obektilerge taralyp, olardy elektr júıesinen aıyrady jáne t.b. Alǵashqy seısmıkalyq qýma tolqynnyń taralý jyldamdyǵy shamamen 6 km/sek, al dybys tolqynynyń taralý jyldamdyǵy 300000 km/sek ıaǵnı silkinis oshaǵynan taralǵan radıosıgnal Ortalyq serverge sol mezette jetedi, Eger silkinis epısentri Almaty qalasynan 60 km qashyqtyqta ornalasty desek, onda seısmıkalyq tolqyn qalaǵa shamamen 10 sekýnd ýaqytta jetedi, al Ortalyq server silkinis jaıly sol mezette biledi. Sonymen, 10 sekýnd arasynda qaladaǵy asa jaýapty obektiler júıeden ajyratylyp, turǵyndarǵa saqtaný sharalaryn qoldanýǵa múmkindik týady. Bul jerde búkil júıeniń árbir bóliginiń senimdi jumys isteýi asa mańyzdy», dep sózin túıindedi professor.
P.S. Osy maqalany jazý barysynda Almatyda seısmokúsheıtkish ornatatyn kompanııalardyń qyzmetine suranystyń óskenin baıqadyq. Apta basynda ár sharshyǵa kórsetken qyzmet aqysy 100–150 myń teńgege deıin ósip ketipti. Al qalanyń taýly aımaǵyndaǵy kottedj úılerge kórsetetin qyzmet túri bul somadan birneshe ese joǵary.
Qalada turǵyn úı keshenderiniń kem degende 70 paıyzy áleýmettik baǵdarlamalar boıynsha salynǵan. Olardyń seısmıkalyq qaýipsizdigine kim kepildik beredi?
ALMATY