HIH ǵasyrda qazaq dalasynda bolǵan saıası jáne ekonomıkalyq-áleýmettik ózgerister baspa men baspasózdiń damýyna aıtarlyqtaı áserin tıgizdi. О́ıtkeni elimizge sol ǵasyrda arnaıy ekspedısııamen kelgen túrli sheteldik ǵalymdar, aqyn-jazýshylar, saıahatshylar, zertteýshiler az bolǵan joq. Solardyń ishinde áıgili orys ǵalymy Nıkıta Bıchýrındi erekshe aıtýǵa bolady.
Shyǵystanýshy ǵalymnyń «Ejelgi dáýirde Ortalyq Azııada ómir súrgen halyqtar týraly málimetter jınaǵy» atty kitaby óz zamanynda uzaq ýaqyt sırek kezdesetin bıblıografııalyq eńbek dep baǵalandy. Búginge deıin bul týyndy tarıhshylar úshin qundy derek kózi sanalady. Sebebi onda ejelgi dáýirdiń tarıhy barynsha shynaıy jazylǵan.
Sodan bolsa kerek, kezinde N.N.Mıklýho-Maklaı atyndaǵy Etnografııa ınstıtýty kitaptyń mańyzyn eskerip, onyń jaryq kórgenine 100 jyl tolýyna oraı 1951 jyly tarıhı jınaqty qaıta basyp shyǵardy. Astanadaǵy Ulttyq akademııalyq kitaphanadaǵy kitap murajaıynda osy eńbek saqtalǵan.
Kitap mazmunyna qajetti naqtylaýlar engizip, birinshi basylymnyń qateleri túzetilip, derekkózderge silteme jasalyp, túsinikteme berildi. Qytaı derekkózderinen alynǵan derekter aýdarmasymen kórsetilip, onyń ishinde taıpalyq, geografııalyq ataýlar, tarıhı jáne arnaıy termınder qosa usynyldy.
Negizi, N.Bıchýrınniń ulty – chývash. Chývashtar túrki tektes halyq bolǵanymen pravoslavıe dininiń bir tarmaǵyn qabyldaǵandyqtan, olardyń tilinde orys jáne ýgro-fın tilderiniń áseri kóp baıqalady.
Aıtýly ǵalymnyń atalǵan eńbegi kórnekti jazýshy Ákim Tarazıdiń aýdarmasymen qazaq oqyrmandaryna jetti. 2008 jyly «Aýdarma» baspasynan «Orta Azııany mekendegen halyqtardyń kóne zamanǵy tarıhy» degen ataýmen jaryq kórgen kitapta tarıhı derekter men tanymdyq maǵlumat óte mol. О́ıtkeni ǵalym Orta Azııany mekendegen halyqtardyń myńdaǵan ǵasyrdan beri saqtalǵan salt-dástúrinen bastalǵan tarıhty jazyp qaldyrǵan. Jazýshy Á.Tarazı ony kórkem ári jatyq aýdarǵan.
1923 jyly kórnekti túrkolog ǵalym B.V.Bartold: «Bıchýrınniń eńbekteri tutas bir ǵylymı zertteý ınstıtýtynyń ondaǵan jylǵy zertteý eńbegine para-par», dep baǵa bergen.
О́mirinde qııanattan kóz ashpaǵan ǵalymnyń eńbekteri áli kúnge deıin tıisti baǵasyn alǵan emes. Ol Orta Azııany mekendeıtin halyqtardyń shynaıy tarıhy Qytaı jylnamalarynda óte anyq jazylǵandyǵyn baıandaǵan. Sondaı-aq el arasyndaǵy kóne ańyzdardyń shyǵý tarıhy, qıssa-dastandardyń bastaý negizi osynda berilgen. Kindik Azııa men Ońtústik Sibirdegi jer ataýlarynyń tarıhı negizderi jáne kók túrik uǵymynyń paıda bolýy men onyń ǵylymı termın bolyp qalyptasýy týraly da tyń derek kórsetilgen. Qytaı jylnamashylarynyń tarıhı derekterdi jazý ereksheligi qazirgi eýropalyqtardyń tarıhty jazý erejesine esh uqsamaıdy.
Qysqasy, shyǵystanýshy ǵalymnyń bul eńbegi tarıhymyzdy tereńnen tanýǵa temirqazyq bolatyn baǵaly eńbek.
Móldir TО́LEPBAI,
Ulttyq akademııalyq kitaphana qyzmetkeri