Jasandy ıntellekt salasyn damytý tujyrymdamasy

Jasandy ıntellekt qarqyndy damyp kele jatqandyqtan salaǵa qatysty ulttyq saıasattyń bolýy mańyzdy. Tujyrymdama qa­byldaý – naqty jospar qu­ryp, qadamymyzdy aıqyndap, jańa dúnıeniń ıgiligin kórýge, son­daı-aq yqtımal syn - qaterge daıyndalýǵa múmkindik beretin baǵdarlardy qurý degen sóz.

«Jasandy ıntellektini da­mytýdyń 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» qujaty ashyq NQA saıtynda jarııalandy. Onda mınıstrlik neırojeliniń jaı-kúıin taldap, is-sharalar josparyn usynǵan.

Negizgi josparlarǵa toqtala­tyn bolsaq, bıyl shilde aıyn­da «Smart Data Ukimet» aqpa­rat­tyq-taldaý júıesi iske qo­sy­lady. Onda memlekettik or­gan­dardyń 90-nan astam aqpa­rat júıesinen derek jınalady. Jasandy ıntellekt platformasy sonyń ne­gizinde sheshim­der qabyldaýǵa, oqy­týǵa, ornalas­ty­rýǵa, basqarýǵa múm­kindik beredi. Al qyrkúıek aıynda jasandy ıntellekt boıynsha oqytý kýrsyn bastaý josparlansa, jyl aıaǵyna deıin ulttyq jasandy ıntellekt platformasy qurylady, esepteý qýatymen qamtamasyz etiledi, sıfrlyq kodeks jobasy ázirlenedi, sonymen qatar qazaq tilinde úlken tildik model jasalady. Maman daıarlaý isi de kún tártibinde. 2025 jyly keıbir joǵary oqý oryndarda arnaıy bilim berý baǵdarlamasy engiziledi.

Investısııa – ıgilik

Oxford Insights júrgizgen Úkimettiń 2023 jylǵa arnalǵan jasandy ıntellektiniń daıyn­dyq ındeksi zertteýine sáıkes, elimiz 193 eldiń arasynda 72-oryn­da, sondaı-aq Úndistan men Túr­kııadan keıin ońtústik jáne Ortalyq Azııa boıynsha óńir­lik reıtıngte 3-orynda tur.

Álemdik kóshbasshylar – AQSh pen Qytaı. О́ıtkeni olar alpaýyt IT kompanııalardyń neırojelige qatysty zertteýi men ázirlemelerine qomaqty ın­ves­tısııa salyp otyr. EYDU elderi, sonyń ishinde Japo­nııa, Shvesııa, Germanııa jáne Fransııa memleketteri jetekshi ınvestorlar qatarynda. Al eli­miz tujyrymdamadaǵy josparǵa sáıkes, jasandy ıntellektini damytýdy yntalandyrý maqsa­tynda jyl saıyn, 2024 – 2 mlrd tg, 2025 – 3,7 mlrd tg, 2026 – 3,7 mlrd tg, 2027 – 3,7 mlrd tg, 2028 – 3,9 mlrd tg, 2029 – 4 mlrd tg kóleminde granttyq qarjy­landyrýdy arttyrmaqshy.

Amerıka jasandy ıntellekt startaptarynda tabıǵı til­di óńdeý, mashınalyq oqytý, kom­pıý­terlik kórý jáne vızýalızasııa baǵyttaryn negizge alsa, Qytaı kompıýterlik kórý, vızýa­lızasııa, ıntellektýaldy robottehnıka, tabıǵı tildi óńdeýge basymdyq bergen. Qazir álemdik naryqta Google, Amazon, Meta, Apple, Microsoft, IBM, NVIDEA, Open AI sııaqty AQSh kompanııalary, sondaı-aq Qytaıdyń Baidu, Alibaba, Tencent, Huawei, Xiaomi kompanııalary óz ónimderin bel­sendi túrde qoldanysqa engizýdi qolǵa alyp, aýqymdy zertteý jumystaryn bastady. Kanada, Japonııa, Ońtústik Koreıa, Fran­sııa jáne Germanııa sııaqty basqa elder de jasandy ıntellekt tehnologııalary boıynsha óz bastamalarymen alǵa jyljyp, qarqyndy jumys istep jatyr.

IDC baǵalaýy boıynsha byl­­tyr jasandy ıntellekti júıe­­lerine jumsalǵan álemdik shyǵyn 154 mlrd dollardy quraǵan. Bul aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 26,9 paıyzǵa kóp. Osy rette Bloomberg Intelligence baǵa­laýynsha gene­ratıvti jasandy ıntellekt naryǵy shamamen 40 mlrd dollar kólemine jetip otyr. 2025 jylǵa qaraı bul san 217 mlrd dollarǵa deıin ósedi, al 2032 jyly shyǵys 1,3 trln dollar bolady degen boljam bar.

Sarapshylardyń paıymda­ýynsha, jasandy ıntellekt óris alǵan saıyn damyǵan jáne damýshy elder arasynda alshaqtyq paıda bolady. О́ıtkeni jasandy ıntellekt tehnologııalarynyń damýy ınvestısııalyq kapıtalǵa, myqty kadrlyq áleýetke, zertteý júrgizýge múmkindik beretin damyǵan ınfraqurylymǵa tikeleı táýeldi.

Maman daıarlaý

Memleket basshysy Jol­daýynda: «Jasandy ıntellek­tiniń múmkindikterin tolyq paıdalansaq, bilim ekonomıkasyna tyń serpin beremiz. Jetekshi halyqaralyq kompanııalarmen yntymaqtastyq ornatý kerek. Bilikti mamandar daıarlaýymyz qajet. Keminde úsh belgili joǵary oqý orny jasandy ıntellekt salasyna qajetti kadr daıarlaýmen jáne zertteýler júrgizýmen aınalysýy kerek», dep tapsyrma bergen edi. Osy mindetterge sáıkes Qyzylordadaǵy ýnıver­sıtet bazasynda jasandy ın­tel­lekt jáne ınformatıka jo­­­ǵary mektebi jumysyn bas­­tady. Mundaı múmkindik Qor­­­qyt ata ýnıversıteti men Ońtús­tik Koreıadaǵy Seýl ult­tyq ǵylym jáne tehnologııalar ýnıversıteti arasyndaǵy «Halyqaralyq yn­tymaqtastyq boıynsha je­tekshi ýnıversıtettik joba» aıasynda júzege asyp otyr. Bul – yn­tymaqtastyqtyń alǵash­qy ke­zeńi. Ekinshi kezeńde 4 qyr­kúıekten bastap, Seýl ult­tyq ǵylym jáne tehnologııalar ýnıversıtetiniń fılıalyn qurý josparlanǵan.

«Jasandy ıntellektini da­mytýdyń 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasynda da» sala boıynsha ozyq mamandardy daıarlaýǵa jospar jasalǵan. Soǵan sáıkes elimizdiń jetekshi joǵary oqý oryndarynda mashınalyq oqytý, data science, kıbernetıka, jasandy ıntellekt, robottehnıka sııaq­ty bilim berý baǵ­darlamasyn engizý kózdelgen. Buǵan qosa mashınalyq oqytý jáne jasandy ıntellekt ma­man­darynyń qaýymdastyǵy qu­rylady. Mektepterde de oqý baǵ­darlamasyna jasandy ıntellekt modýlderi engizilýge tıis.

Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstrliginiń málimetinshe, elimizde jasandy ıntellekt sa­lasyndaǵy qandaı da bir zert­teýlermen nemese ázirle­me­lermen aınalysatyn 24 jo­ǵary oqý oryndary men ǵyly­mı ortalyq bar. Sonyń ishinde Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­­tyq ýnıversıteti, L.N.Gý­mı­­lev atyndaǵy Eýrazııa ult­tyq ýnıversıteti, Q.I.Sát­baev atyndaǵy Qazaq ult­tyq tehnı­kalyq zertteý ýnıversıteti, A.Saǵynov atyndaǵy Qaraǵandy tehnıkalyq ýnıversıteti qazaq tili korpýsyn ázirleý boıyn­sha jumys atqaryp jatyr. Al «Astana halyqaralyq ýnıver­sıteti» tabıǵı tildi óńdeý, qazaq tilindegi bilimdi semantıkalyq óńdeýdi, Á.Bókeıhan ýnıversı­teti «Abai IT Valley» tehnolo­gııalyq klasteri jasandy ıntellekt elementteri bar saıtty ázirleýdi, Nazarbayev University aqyldy júıeler jáne jasandy ıntellekt ınstıtýty qazaq tilin qoldanýǵa qatysty 4 jobany iske asyrýdy qolǵa alǵan.

Búgingi tańda elimizdegi 4 jo­ǵary oqý orny ǵana, atap aıt­qanda, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, Q.I.Sátbaev atyn­daǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti, Nazarbaev ýnıver­sıteti derekterdi óńdeýge jáne tereń zertteý algorıtmderin oqy­týǵa arnalǵan tıisti jabdyq­tarmen qamtylǵan.

О́ndiristegi ónim

Jasandy ıntellekttiń qar­qyndy damýyna birneshe negizgi faktor áser etti. Birinshi, úlken derekterdiń jınaqtalýy men je­lilerdiń damýy. Ekinshi, neı­rojeli tehnologııalarynyń da­mýyndaǵy kúrt serpilis. Úshin­shi, 2022 jyly OpenAI kompa­nııasynyń ChatGPT-di shyǵarýy.

Elimiz jasandy ıntellekt salasyna endi ene bastaǵanymen, múldem qalys qalǵan joqpyz. Oǵan dálel – túrli salalarda iske asyrylǵan jobalar. My­saly, medısınada ınsýlt belgilerin dıagnostıkalaýǵa kómektesetin «Cerebra», orto­donttarǵa jaqtyń kompıý­terlik tomografııasyn jedel oqýǵa járdemdesetin, «ortodontııalyq taldaý», elektrokardıogrammany qashyqtan dekodtaıtyn «Smart ECG» qu­­rylǵylary iske qosyldy. Son­­daı-aq «Smart City» tujy­rym­damasyndaǵy kólik, ekologııa, energetıka, derekterdi tal­daý, nómirlerdi, tulǵalardy taný júı­esi jáne jol qozǵalysy ere­­jesin buzýshylyqtardy tir­­keıtin TargetAI aqyldy beıne analıtıka platformasy jumys istep tur. О́nerkásip salasynda jer qoınaýyn paıdala­ný­shy­lardyń óndiristik úderi­sin ońtaılandyrýǵa arnal­ǵan brains.app jasandy ıntellekt óner­kásiptik platformasy, oqıǵa­lardy kóp faktorly tal­daý negi­zinde geologııalyq-tehnı­ka­lyq is-sharalardy irikteýge arnalǵan «Neuron Oil» platformasy bar.

Aıta keteıik, 2021 jyly DSGI zertteýinde elimiz sıfrlyq daǵdylar deńgeıinde 134 eldiń reıtınginde 43-shi orynǵa ıe boldy. Bul eldegi qoldanystaǵy sıfrlyq tehnologııanyń se­nim­diligin, turaqtylyǵyn, jedel­digin kórsetedi.

Kedergi

Álem elderi jasandy ıntel­lektini damytýda kóbine sapaly derekter jıyntyǵynyń bolmaýy, derekterdiń qol jetimsizdigi, sıfrlandyrýdyń tómen deń­geıi, ınternet sapasynyń nashar bolýy, eldi ınternetpen tolyq qamtymaý, esepteý qýa­ty­nyń bolmaýy sekildi máse­le­lerge tap bolady. Bul proble­malar­dyń birazy bizde de bar. «Speedtest Global Index» deregi boıynsha elimiz mobıldi ınternet jyldamdyǵy boıynsha 67-orynda (35,90 Mbıt/s) bolsa, keńjolaqty ınternet je­­lisi jyldamdyǵy bo­ıynsha 99-orynda (47,53 Mbıt/s) tur. Son­dyqtan jasandy ıntel­lektini damytamyz desek, ınternet jyl­damdyǵy joǵary bolý kerek. Tujyrymdamada «5G jelisi birin­shi kezekte Astana Hab óńir­lik ortalyqtary ornalasqan jerlerde, «TechGarden-de», joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý uıymdarynyń jasandy ıntellekt zerthanalarynda qamtamasyz etiletin bolady», dep kórsetilgen.

Sondaı-aq jańa úrdisterge ilesip, ozyq tehnologııalardy birden meńgerip kete qoımaı­tynymyz da jasandy ıntel­lektiniń damýyna úlken kedergi. Elimizde tehnologııalyq, sıfr­lyq saýattylyq deńgeı tómen. IT mamandar da jańa qosymshalar jasaǵanymen, suranystyń az bolatynyn aıtady. О́ıtkeni kóbi olardyń qandaı artyqshylyǵy bar ekenin, tehnologııanyń qalaı jumys isteıtinin, olardy ártúrli salalarda qalaı qoldanýǵa bolatynyn bilmeıdi.