Ýaqyttan ótken qudiret joq-aý, sirá. Nebir asyldardyń aı nurly júzin ýaqyttyń shymyldyǵy kóleńkelep, kómeski tarttyratyny bar. Bálkim keıingi urpaq ózi ómirden ótse de ónegesimen, bir kezdegi adal eńbegimen, eren erligimen qanshama ǵıbrat uqtyryp jatatyn tulǵalardyń el esinde emis-emis saqtalǵan beınelerin sol ýaqyttyń tozańynan arshyp alyp, kádege jaratsa, eldik istiń sanatyna jatpas pa edi.
О́z zamanynda ataq-dańqy asqaqtaǵan, keýdesine adal eńbeginiń qaıtarymyndaı Altyn Juldyz qadaǵan Mántaı Álkebaevtyń esimin qazir kim bilip jatyr. Olqylyq pa – olqylyq. Joq izdegen jolaýshydaı ótkenniń ómir sabaqtarynan elimizdiń abzal azamattarynyń erlik dastanyn ejikteı oqysańyz, menmundalap turatyn-aq esim.
Mántaı Sársenuly burynǵy Kókshetaý aýdanyna qarasty shoq juldyzdaı shaǵyn ǵana Barataı aýylynyń týmasy eken. Eńbek álippesin 1951 jyly qabyrǵasy qatyp, býyny bekimegen on bes jasynda osy aýdandaǵy №111 jylqy zaýytynda jylqyshynyń kómekshisi bolyp bastaǵan. Jas balaǵa jelmen jarysqan jylqy baǵý qaıdan ońaı bolsyn. Dala syryn darqan kókiregine toqyǵan arydaǵy aqsaqaldar jylqyny jylqynyń ózindeı qaıratty adam ǵana baǵady deıtin. Tórt túlik maldyń ishindegi tegeýrini qatty, baǵýy men baby shıyrshyq atqan jylqy ishine kirýi bozbalanyń bozókpe emestigin ańǵartsa kerek. 1956 jyly jıyrmaǵa tolǵan Mántaı sol ýaqytta ekinshi tyń atalyp, eldiń bári jappaı ıinin ılep jatqan qoıshynyń qutty taıaǵyn qolyna ustaıdy. Tegin tańdaý emes edi. О́ıtkeni ákesi Sársen de qoıshy bolǵan.
– Mántaı Sársenulyn jaqsy bilemin. Elimizge sińirgen eńbegin de, ajarly azamattyq beınesin de, kisilik qasıetterin de, – deıdi Barataı aýylynyń týmasy, búginde Kókshetaý qalalyq ardagerler keńesiniń tóraǵasy Shııap Álıev. – Barataıdyń arǵy betinde uıysa ósken qalyń qaıyń shoqtarynyń baýyrynda ata qonystarynan qalǵan belgi áli jatyr. Álkebaı áýletiniń jurty. Mántaıdyń ákesi Sársenniń eńbek dese isher asyn jerge qoıatyn jansebil adam bolǵandyǵyn, ortaq isten bir sát bas tartyp kórmegen qoǵamdyq jumysqa janashyrlyǵyn bizdiń eldiń kónekóz qarııalary ádemi ańyz qylyp aıtatyn. Tipti, keshegi Uly Otan soǵysy kezinde Sársen atamyz maıdannan bronmen bosatylǵan. Ol ýaqytta bron áskerı zaýyttyń mamandaryna, iri laýazymdy qyzmetkerlerge berilse kerek qoı. Al qoıshyǵa bron berilýi – kezdese bermeıtin jaı. Soǵan qaraǵanda, qan maıdanǵa qajetti aýyl sharýashylyǵy ónimderin óndirip, qoı basyn óz tóli esebinen kóbeıtip, ıgiliktiń ıesi bolyp otyrǵan Sársen atamyzdyń eńbegin baǵalaǵan ǵoı. Al Mántaı aǵa zamanynda ataq-abyroıy aspandap turǵan shaǵynda eshqashan asyp-taspaǵan, maqtanýdy bilmeıtin marqasqa edi. Bar bileri – el qamyn oılaý. Osyndaı azamattardyń erlikke toly ǵumyryn qaıta jańǵyrtý, esimderin umytpaıtyndaı sharalar qarastyrý – keıingi urpaqtyń paryzy.
Kókshetaý qalasynan taıaqtastam jerdegi Uıaly aýylynda shopannyń aǵa kómekshisi bolyp qoı baǵýdy qolǵa alǵan Mántaı Sársenuly arada az ýaqyt ótken soń tyndyrymdy eńbegimen kózge túsip, ózi de jeke otar alyp, aǵa qoıshy atanady. Qazirgi kúni ǵoı eńbektiń qadirin elep-eksheı bermeıtin bireýler, qudaı-aý, aǵa qoıshylyq ta aıtýǵa turatyn laýazym bolyp pa dep oılaýy múmkin. Biletinderdiń aıtýyna qaraǵanda, bar sharýashylyq betine qarap otyrǵan bir otar qoıdy jópsheńdi kisige senip tapsyra qoımaǵan eken. О́ıtkeni ol degenińiz – kúlli sharýashylyqtyń ortaq tabysyna qosylatyn qomaqty úles.
Qoı baǵý tańsyq is emes edi. Ákesi de qoı baqqan, mal jaıyn jaqsy biletin Mántaı Sársenuly 1964 jyly otaryndaǵy 2 217 qoıdyń árqaısysynan 7,1 kg jún qyryqty. Osy kórsetkishti baǵamdaý úshin kóne gazet tigindilerin, ótken zamandaǵy qoıshylardyń eńbegin qaýjaıtyn estelikterdi súzip, saraladyq. Keıde 2,5-3 kılodan jún qyryqqandar bolǵan eken. Bálkim bul – orta, áıtpese ortadan tómen kórsetkish. Ár qoıdan 4-5 kg jún qyrqý – kez kelgen qoıshynyń mańdaıyna jazyla bermeıtin sybaǵa. Al 7 kılodan asyryp jún qyrqý – eren júıriktiń ǵana shyǵandaı shapqanda qol jetkizetin kórsetkishi.
О́z isine asqan jaýapkershilikpen qaraǵan Mántaı Sársenuly 1965 jyly óziniń alǵashqy rekordtyq kórsetkishin jańǵyrtyp, otaryndaǵy ár bastan 7,8 kılodan jún qyrqady. Dál osy dáýirdegi statıstıkanyń qasań tilimen órnekteıtin bolsaq, qyrqylǵan júnnen tup-týra myń dana erler kostıýmin tigýge bolady eken. Bir otar qoıdyń júninen – myń kostıým. Mine, osy tabysy úshin Mántaı Álkebaev KSRO Joǵary Keńesi Prezıdıýymynyń Jarlyǵymen 1966 jyldyń 22 naýryz kúni Sosıalıstik Eńbek Eri atanyp, keýdesine Altyn Juldyz qadady. Altyn Juldyz bar muratyn adal eńbekten tapqan adal júrekti, qarapaıym qoıshynyń keýdesinde kún nuryndaı jarqyrap, shýaǵyn tógip turdy. О́zi de Altyn Juldyzǵa laıyq parasaty men kisiligi mol jan edi. Bir qyzyǵy, Eńbek Eri atanyp, dańqy aspandap turǵanda Mántaı Sársenuly nebári otyz jasta ǵana eken. Otyzynda orda buzyp, asqar taýdaı ataqqa shyǵýy, abyroı arqalaýy ǵajap kórinis emes pe?
Ár jyl saıyn tamasha tabystarǵa jetip jatqan taıaǵy qutty qoıshynyń abyroıy odan ári aspandaı berdi. Altyn Juldyzdyń janyna Lenın, Qurmet belgisi ordenderi men áldeneshe medal taǵyldy. 1963 jyly Mántaı aǵa Qazaq SSR Joǵarǵy Keńesiniń depýtaty bolyp saılandy. El senim artqan, úmit etken Eńbek Eri qarapaıym aýyl turǵyndarynyń áleýmettik-turmystyq jaǵdaıyn jaqsartýǵa bilek sybana kiristi. Bul kezde qolynan qoı baǵý ǵana emes, halyqpen tildesý, úlken isterge uıymdastyra bilý qabileti mol Mántaı Sársenuly bólimshe meńgerýshisi bolyp taǵaıyndalǵan edi. Osy jyldary buryn júrgizilmegen avtobýs júrgizildi, aýyl turǵyndaryna mádenı qyzmet kórsetetin keń de jaryq klýb úıi salyndy. Bastaýysh bilim oshaǵy ortalaý mektepke aınaldy.
– Mántaı aǵa keń júrekti, abzal nıetti azamat edi. Ol kezde aýyl adamdarynyń muqtajy taýsylǵan ba? О́tinish aıta kelgenderdiń eshqaısysyn qur jibergen kisi emes, – deıdi el aǵasy Amangeldi Aqanov. – Kózimiz kórgen soń aıtamyz, ózimiz de sol kisiniń tálimdi tárbıesin uqtyq. Jaryqtyq, óz isine jan-tánimen berilgen, jaýapkershiligi joǵary adam edi. Tapsyrylǵan isti tap-tuınaqtaı qylyp atqaratyn. Tipti, sol kezde Mántaı Sársenuly istegen isti tekserýdiń de esh qajeti joq deıtuǵyn pikir jıi aıtylýshy edi. О́ıtkeni bastaǵan isin jerine jetkize atqarý – ol kisiniń súıegine bitken daǵdy.
Abzal aǵa osy aýyldaǵy taǵdyrdyń jazýymen jetim qalǵan balalardy balalar úıine jibermeı, baýyryna basyp ózi baqqan eken. О́z perzentterinen kem kórmegen. Tipti, keıin álgi balalar at jalyn tartyp minip, azamat atanǵanda da qamqorlyǵynan qaǵys qaldyrmaǵan.
Eńbegi ańyzǵa aınalǵan, kisilik kelbeti, adamgershilik qasıeti keıingi jastyń temirqazyq nysanasy bolǵan Mántaı Sársenuly nebári 59 jasynda ómirden ozǵan. Az ǵumyr eńbekpen jazylǵan ónegeli shejirege toly.
Zamanynda kórnekti qalamger, jerlesimiz Estaı aǵa Myrzahmetov te «Tynymsyz jigit» dep atalatyn kórkem áńgimege bergisiz ocherk jazǵan eken. Jazýshy óz dúnıesinde Eńbek Eriniń qol jetken tabystarymen qosa, ishki jan-dúnıesiniń, rýhanı áleminiń tańnyń móldiregen shyǵyndaı tazalyǵyn da qosa óripti. Bálkim, erlik is rýhy bıik, jany taza adamnyń ǵana qolynan keletin shyǵar.
Arada jylystap jyldar ótti. Bir kezde esimi elge málim bolǵan Eńbek Eri týraly tis jaryp aıtyp jatqan da eshkim joq. Elenbedi. Qapylǵan tirliktiń jeteginde júrip ótkennen ógeısirep bara jatqan soń qarymtasyn qaıtarar bir usynys aıtalyq. Mántaıdaı esil erdiń esimin el esinde saqtaý úshin ózi jan aıamaı eńbek etip, mańdaıynyń teri sińgen Zerendide bir sharasyn qarastyrsa, erdiń arýaǵy da rıza, eliniń eńsesi de bıik bolar edi.
Aqmola oblysy,
Zerendi aýdany