Sý sharýashylyǵynyń joǵary oqý orny kerek

Buryndary bul mamandyq ıeleri tań atqannan kún batqanǵa deıin kanaldardy jaǵalap júrip, sharýanyń egistik alqabyna sý­dyń kedergisiz barýyn, eldi meken­niń topan sýdan aman bolýyn, toǵandardaǵy sý mól­sherin qalypta ustap turýyn qadaǵalaıtyn.

Búginde, tehnologııa men teh­­nıka damyǵan zamanda bul maman­darǵa artylar júk jeńil emes. Qazirgi maman sý únemdeý tehnologııalaryn engizýge, qajet­tilikterdi qanaǵattandyrý úshin sýdyń az mólsherin paıda­la­nýǵa múmkindik beretin qolda bar sý resýrstaryn utymdy paıdalanýǵa, gıdrotehnıkalyq qurylystardy salý jáne tozý máselesin sheshýge, ózen-kólderdiń ekojúıesin saqtaýǵa qabiletti bolýy kerek. Al bizde talapqa saı mamandar bar ma?

Gıdrotehnıkalyq qurylys­tardy jobalaý jáne paı­dalaný boıynsha salalyq maman­dardyń tapshylyǵy men olardyń sapasy týraly aıtylyp keledi. Munyń bir sebebi – sý mamandary mártebesiniń joqtyǵy. Atqaratyn jumysy kóp, jalaqysy tómen. Jas mamannyń jalaqysy 100 myńǵa jetpeıdi. Jalpy, bul salada qordalanǵan másele kóp.

Prezıdenttiń ár Joldaýyna arqaý bolǵan sý máselesiniń Qaýipsizdik keńesinde kóterilýi biraz mán-jaıdy ańǵart­ty. Bir­qatar másele sheshimin taba bastady. Sý máselesimen aına­lysatyn jańa mınıstrlik quryl­dy, mamandar daıarlaıtyn bazalyq joǵary oqý orny anyqtaldy, Sý resýrstaryn basqarý júıesin damytýdyń 2024–2030 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy qabyldandy, Sý kodeksi jetildirilip, talqylaýǵa usynyldy. Salany damytýdyń keshendi jol kartalary ázirlendi, sheteldik ınvestorlardy tartý jumystary da júrgizilip jatyr. Sonyń biri – mınıstrliktiń Taraz qalasynda sý salasy bo­ıynsha mamandandyrylǵan joǵa­ry oqý ornyn qurý bastamasy. Bul – durys sheshim ári batyl qa­dam. Iá, bul joǵary oqý ornyn odaqqa tanymal burynǵy Jam­byl gıdromelıoratıvtik-qurylys ınstıtýtynyń murageri retinde M.H.Dýlatı atyndaǵy ýnıversıtettiń quramyndaǵy Sý sharýashylyǵy jáne tabıǵatqa úılestirý ınstı­tý­tynyń bazasynda qurý tıimdi bolmaq. Instıtýttyń oqý ǵımarat­tary, jataqhanalary, sý salasyna­ beıim­­delgen zerthanalary, sport keshenderi qarjy kóz­de­rin únemdeýge múmkindik beredi. Taraz qalasynda ornalasqan Qazaq sý sharýashylyǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýtymen aradaǵy ynty­maq­tastyq oń áserin tıgizedi.

Búgingi kúni Sý sharýashylyǵy jáne tabıǵatqa úılestirý ınstıtýty sý jáne aýyl sharýashylyǵy, qury­lys, jerge ornalastyrý, eko­logııa, energetıka sııaqty sala­lar­ǵa 29 bilim berý baǵdar­la­ma­sy boıynsha bakalavrlar men ma­gıs­tranttardy daıarlaıdy. Jo­ǵa­ry jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý salasyn­da­ǵy sý baǵyty boıynsha bilim berý qyzmetterin usyný úshin Tash­kent ırrıgasııa ınjenerleri jáne aýyl sharýashylyǵyn meha­nı­kalandyrý ulttyq zertteý ýnı­ver­sı­tetimen qos dıplomdyq tórt bilim baǵ­dar­la­masy ázirlendi. Ol bıyl­ǵy oqý jylynan qolǵa alyndy.

«Melıorasııa jáne sýarmaly eginshilik», «Gıdrotehnıkalyq qurylys jáne qurylymdar» baǵyttarynda doktoranttar daıarlanyp jatyr. Sondaı-aq ǵylymı dáre­jesi bar jas ǵalymdardy daıar­laý maqsatynda «Sý sharýa­shy­ly­ǵy», «Sý resýrstary jáne sýdy paıdalaný» baǵyttary bo­ıynsha dıssertasııalyq keńester ashyldy.

Stýdentterimiz gıdroteh­nı­ka­lyq qurylystardyń barlyq túri bar. Sý resýrstary jáne ırrı­ga­sııa mınıstrliginiń vedomst­vo­­lyq baǵynysty uıym­da­ryn­da ón­diristik praktıkadan ótip, osy me­ke­melerde jumysqa turý múm­kin­digine tolyq ıe.

Instıtýtta «Erasmus+» baǵ­dar­­­la­­masy boıynsha «Klımattyń ózge­­­rýine tózimdilikti arttyrý jáne or­­nyq­ty damýdy, beıbitshilik pen qa­ýip­­sizdikti qoldaý maqsatynda Or­­ta­­lyq Azııanyń sý sektory úshin ada­­mı áleýetti damytý» taqyry­byn­­­­daǵy joba júzege asyrylyp jatyr.

Saladaǵy problemalardyń aldyn alý maqsatynda aldaǵy ýa­qytta «Melıoratıvtik ju­mys­­­tar­dy mehanıkalandyrý», «Gıd­ro­­­energetıka», «Sý sharýa­shyly­ǵy­nyń ekonomıkasy», «Sý dıp­lo­matııasy» sııaqty bilim berý baǵ­dar­lamalaryn ashý kózdelip otyr.

Jambyl oblysynyń ózinde sý salasynda atqarylatyn sharýa­lar az emes. Oblysta sýarmaly jer­lerdiń jalpy alańyn 179,2 myń ga-ǵa deıin jetkizý, 31 myń ga sýar­maly jerdi qalpyna kel­tirý bo­ıynsha alty jańa sý qoı­ma­syn salý, qoldanystaǵy 4 sýqoımany (Tasótkel, Yntaly, Teris-Ashybulaq, Qaraqońyz) qaı­ta­ jań­ǵyr­tý, 2025 jylǵa deıin res­­pýb­­­lıkalyq bıýdjet esebinen jańa úsh sý qoımasyn (Yrǵaıty – 15,2 mln tekshe metr, Qalǵutty – 14,6 mln tekshe metr, Aqmola – 11,1 mln tekshe metr) jáne jergi­lik­ti bıýdjetten úsh sý­qoıma salý kóz­del­gen (Andas-1, Andas-2, Andas-3).

Mine, sý salasy boıynsha bizdiń aımaqtyń ózinde ǵana atqa­ry­la­tyn sharýalar maman­dar­ǵa de­gen suranysty arttyra túspek.

Jańadan qurylatyn joǵary oqý ornyn qurýdyń negizgi maqsaty – kadr tapshylyǵy máselesin sheshý. Sondyqtan biz batyl qadam jasaýymyz qajet. Sý mamandary qazirgi tańda 10 joǵary oqý ornynda daıarlanady, osy mamandardy shoǵyrlandyryp, stýdentterdi tek bazalyq oqý ornynda bir jerden oqytýdy júzege asyrý kerek. Saladaǵy ǵalymdarǵa jaǵdaı jasap, joǵary jalaqy taǵaıyndaý qajet. Sondaı-aq memleket sý problemalary boıynsha tehnopark­ter men zamanaýı zerthanalardy ashýǵa qoldaý jasaýy qajet. Bul daıarlanatyn mamandardyń sapa­syna, professor-oqytýshylar quramynyń áleýetin arttyrýǵa oń ózgerister ákeledi.

Sý baǵytynda oqıtyn stýdent­terge erekshe mártebe be­rip, shákirt­aqy­syn kóte­rip, olardy jumyspen qam­tý jaǵyn da eskergen jón. Sonda ǵana memleket tarapynan berilgen bilim granttaryn tolyq ıgerýge múm­kindik bolady. Qazirgi kezde ol 30 pa­ıyz shamasynda ǵana ıgeri­lip jatyr. Sonymen qatar kásip­oryn­dar maqsatty joldamamen ma­man­dar daıarlaýdy qolǵa alýy qajet. «Dıplommen – aýylǵa!» mem­lekettik baǵdarlamasyna sý sala­sy­nyń túlekterin tartýymyz kerek.

Mamandardy áleýmettik qam­­­ta­masyz etýdi kepildendirý, bilik­ti­likterin júıeli arttyrý, jala­qyny kóterý, sala eńbekker­le­rin nasıhattaý arqyly ǵana murap mártebesin jaqsarta alamyz.

Bizge júıeli oılaý men tal­daýdy, IT tehnologııalardy meń­ger­gen, sý resýrstary men olardy basqarý salasyn túsi­ne­tin bili­kti mamandardy daıarlaý – ma­ńyzdy qajettilik. Sýdyń tap­shy­ly­ǵy ekologııalyq daǵ­darysqa áke­letindikten, biz ınjener-gıdroteh­nık­ter ǵana emes, aqaba sýlardy tazartý úshin ınjener-hımıkter men ekologter, bilikti bıologter qa­jet bolatynyn eskerýimiz kerek.

Sondyqtan da arnaıy maman­dan­dyrylǵan joǵary oqý ornyn qurý, onda atalǵan maman ıelerin daıarlaý – zaman talaby.

Kenjeǵalı ShILIBEK,

M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıteti Sý sharýashylyǵy jáne tabıǵatqa úılestirý ınstıtýtynyń dırektory, Taraz qalalyq máslıhatynyń depýtaty