Almatydaǵy №51 bóbekjaı balabaqshasy tárbıelenýshileriniń toptaǵy balany jabylyp urǵan beınejazbasy áleýmettik jelide tarap, jaǵa ustatty. Oryn alǵan jaǵdaıǵa baılanysty qalalyq bilim basqarmasy tárbıeshiniń qatań sógis alyp, meńgerýshisine tártiptik jaza qoldanylǵanyn habarlady. «Ulymyzdy balalar bes mınýttaı aıaýsyz soqqyǵa jyqqan. Balalar ol kezde tárbıeshiniń qaraýynsyz qalǵan. Balamyzdyń mıy shaıqalǵan, qazir aýrýhanada jatyr. Beınejazbany kórgeli beri esimizdi jııa almaı júrmiz. Tárbıeshi balanyń soqqyǵa jyǵylǵanyn birden baıqamaǵan», dep málimdegen ata-ana balalardyń osynshama qatygezdigine qapaly.
Rasymen de, oıyn balasynyń boıynda qatygezdik qaıdan paıda bolady? Qoǵamdy osy másele tolǵandyrsa kerek-ti. Keıingi jyldary balabaqsha, mektepterde balalarǵa qatysty jasalatyn kúsh kórsetý, zorlyq-zombylyq faktileriniń óte jıilep ketkenine derekter dálel. Elimizde balalarǵa qatysty byltyr eki jarym myńǵa jýyq qylmys tirkelipti.
Búginde respýblıka boıynsha 16 ókildigin ashyp, otbasy qundylyqtary baǵytynda nátıjeli jumys istep kele jatqan «Senimen Bolashaq» respýblıkalyq ata-analar qoǵamdyq birlestiginiń quryltaıshysy, ıdeıa avtory, qoǵam qaıratkeri Nurken Asanov bolǵan jaǵdaıǵa baılanysty bylaısha pikirin bildirdi:
«Otbasynda meıirim kórgen bala qoǵamda keshirimdi bolyp ósedi. Meıirimnen jurdaı bolǵan urpaq qoǵamda qatygez bolary haq. Bolashaqty uran etip, tilmen saırap úmit kútetin, tirligi joq ultty alda ne kútip turǵanyn balabaqshadaǵy jaǵdaıǵa qatysty taraǵan beınejazba soqyrǵa taıaq ustatqandaı etip baıandap turǵandaı. Tárbıeshige kiná taǵyp, dırektorǵa shara qoldanýdyń paıdasy shamaly. Máseleniń tórkinimen emes, túıtkildiń ózimen aınalysý qajet. Yntymaq pen birliktiń anasy – adamgershilik, ákesi – ádildik! Qasıet – anadan, ósıet ákeden darıdy. Qasıetten jurdaı bola otyryp, ósıetti órkendetemiz deý – beker sóz».
Iá, qoǵamǵa syrttan keletin ıdeologııa jat ekenine kóz jetkize otyryp, kerisinshe, qundylyqty syrttan izdep kelemiz. Osyǵan oraı Nurken Asanov: «Qazaq qoǵamyna úlgi bolar qaıratker tulǵalarymyz qanshama. Olardyń artynda qalǵan ósıet bolar, tárbıege tálim eter qundy murasyn baǵalaı almaı kelemiz. Máshhúrdiń shapanyn, Abaıdyń qarasózin qadirleı bilmek kerek bizge. Talshybyqtyń máýeli aǵash bolýy baǵbannyń babyna baılanysty desek, balany mápelep ósiretin de onyń ata-anasy. О́sıetpen ósken bala qoǵamda qaıyrymdy, meıirimdi bolatyny haq. Meıirim kórmegen, qundylyqtarmen bolmysy qalyptaspaǵan balanyń qatygez bolatynyna dálel qajet emes. Balabaqshada oryn alyp, daýǵa aınalǵan máseleniń sheshimi zańmen tyıym salý emes. Mundaı olqylyqtardyń ornyn ojdanmen tolyqtyratyn kez keldi. Bala tárbıesine jaýapty mamandar da, ata-ana da óziniń ishki túısigi, ar-ojdany arqyly bala tárbıesindegi jaýapkershiligin túsinýge tıis. Ár ata-ana kúnine bes-on mınýt balasymen tildesip, onyń ishki álemine úńilip kórsinshi. «Qaýipsiz qoǵam» qalyptastyramyz desek, ár azamat óziniń otbasy, oshaq qasyn retke keltirgeni jón. Balany balabaqsha, mektep, muǵalim tárbıeleıdi degen bolymsyz oıdan arylýymyz qajet. Iаǵnı birinshi jaýapty – ata-ana. Balanyń tamaǵyn toıǵyzyp, kıimin bútindeýmen ata-ananyń paryzy ótelmeıdi. Qazirgi qoǵamda ata-analardaǵy pedagogıkalyq, psıhologııalyq bilim jetkiliksiz bolyp otyr. Bir sózben aıtqanda, ata-ana búgingi alfa urpaqqa tárbıe berýde tyǵyryqqa tirelip qaldy. Sondyqtan máseleni memlekettik deńgeıde qolǵa ala otyryp, ata-ananyń tárbıedegi túısigin oıatyp, bala tárbıesindegi jaýapkershiligin damytatyn kez keldi. Biz emes «kim», búgin emes «qashan» degen suraqtarǵa qoǵam bolyp jaýap izdeýge shaqyramyn», degen oıyn ortaǵa saldy.
– Qoǵamdaǵy, ásirese balalar arasyndaǵy qatygezdiktiń saldaryn tereńnen izdeý kerek. Álimjettik, zorlyq-zombylyqqa qatysty qandaı da bir fakti oryn alǵanda jumystan shyǵarý, zańdy shara qoldaný arqyly jazalaýmen shektelip kelemiz. Alaıda onyń túp-tamyryna, meıirimsizdik pen qatygezdiktiń paıda bolý sebepterine úńile bermeımiz, – dep atap ótti psıhologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, Abaı atyndaǵy QazUPÝ qaýymdastyrylǵan professory, praktık-psıholog Baqyt Jigitbekova. Psıholog mamannyń aıtýynsha, balalar boıyndaǵy qatygezdiktiń týyndaýyna sebep bolatyn birqatar faktor bar.
Birinshiden, ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda ómirge kelgen balalar qazir 30-dan asyp, el ekonomıkasynyń ártúrli salasynda eńbek etip júr. Sol jyldarda ekonomıkalyq turaqsyzdyq, materıaldyq táýeldiliktiń saldarynan olardyń ata-anasy ala dorbasyn arqalap, kúnkóristiń qamymen ketti. Balanyń táttisi jetkilikti, oınaıtyn oıynshyǵy bolǵanymen, ata-anasymen emosıonaldyq baılanysta bola almady. Balanyń ishki oıy, sezimi, pikiri jyldar jelisinde beısanaly túrde qalyptasyp, eseıe kelip, syrtqy álemmen yqpaldasa bastaıtynyn qaperge alatyn bolsaq, balalar boıyndaǵy teris pıǵyl kúsh kórsetý túrinde syrtqa shyǵatyny zańdylyq.
Ekinshiden, 2000 jyldary ómirge kelgen tolqynnyń ómiri basqasha órbidi. Olar aqparattyq ǵasyrdyń, gadjetterdiń qurbanyna aınaldy. Gadjetterde túrli oıyn paıda bola bastady. Osylaısha, ata-ana men bala arasyndaǵy emosıonaldy baılanys gadjettegi oıyndarmen almasty. Bala týyla salysymen ata-anasynan dene jáne emosıonaldy baılanystan alshaqtady. Bala oıynǵa, ata-ana bıznesine, aınalasyna alańdap, negizsiz oılar jeteginde ketti.
Úshinshiden, qoǵamda adamdardyń ekonomıkalyq nıeti ózgerdi. О́zin ózgelermen salystyryp, baqtalastyq paıda boldy. Al áleýmettik jelidegi shynaıy ómirden alshaq jatqan ádemi beınelerdi kórgen saıyn balalardyń boıynda «Meniń de ómirim osyndaı bolýy kerek» degen ıdentıfıkasııa paıda boldy. Sonyń nátıjesinde «Men nege ondaı emespin?.. Onyń ómiri sondaı keremet» degen oılar qoǵamǵa tán bola bastady. Kerisinshe, «Men turmysqa shyǵyp jatyrmyn. О́mirge baqytty urpaq ákelemin, otbasym baqytty bolady» degen oı keıinge yǵysyp qaldy.
Psıholog ǵalymnyń pikirine súıenetin bolsaq, búginde qoǵamda emosıonaldy ıntellekt, áleýmettik daǵdy degen uǵym qalyptasyp keledi. Buǵan deıin ata-ana IQ deńgeıge, ıaǵnı «Balamyzdyń mıy jaqsy jumys istese boldy» degenge basymdyq berip kelgen bolatyn. Bala ómirge kelgennen bastap ata-anasynyń qamqorlyǵyna bólenip, mahabbatyna rahattanyp, ony bolashaqta kórsete alatyndaı dárejede esebi qajet edi. Emosıonaldy ıntellekt bala úsh jasqa kelgende qalyptasady. Al bala boıynda bazalyq emosııa qalyptasqan kezde ata-anasyna degen senimi de nyǵaıa túsedi. Dál osy kezeńde «Maǵan ata-anam qandaı jylýlyq berdi. Men ony eseıgende qalaı qaıtaram?» dep qabyldaýy beısanaly túrde sana qatparynda buǵyp qalady. Eger ol qalyptaspasa, balanyń boıynda senimsizdik, al saldarynan agressııa paıda bolady.
– Qazirgi kezde ujymdyq psıhologııadan góri ózimshildik, toǵysharlyq aıqyn kórinis berip otyr. Qoǵamda menshik psıhologııasy qalyptasty. Iаǵnı «Meniń mártebem bıik bolsa, men keremet bolsam» degen túsinik ornyqty. Onyń bastaýy balabaqshada da kórinis berip otyrǵanyna kýámiz. Mysaly, ol «Meniń balam júrgizýshi bolsyn, nege balama daýys kóterip sóıledińiz, qandaı tamaq berdińiz?» degen sııaqty tirkestermen jalǵasyn taba beredi. Sondyqtan qoǵamda balabaqshadaǵy tárbıe isin jolǵa qoıý ýaqyt kúttirmeıdi. Al ata-ana balabaqshaǵa silteı salmaı, bala tárbıesine ózi jaýapty bolýy qajet. Qazirgi kezde tárbıe baǵytynda halyq qalaýlylary da jaqsy bastama kóterip, jumys istelip jatyr. Degenmen osy iske tájirıbeli psıhologterdi tartyp, tájirıbe almasyp jatsa quba-qup. О́ıtkeni balabaqsha, mektepterde balalardyń emosıonaldy ıntellektini damytýǵa, áleýmettendirýge, bir-birimen dos, baýyr bolýǵa úıretetin júıe shashyrap ketti. Osy túıtkildi máseleniń barlyǵy Úkimettik deńgeıde qolǵa alynsa deımin. TikTok sııaqty áleýmettik jeliler qoǵamǵa, ásirese balalardyń sanasyna keri yqpalyn tıgizip jatyr. Balalar bir-birine baqtalas bolyp barady. Qoǵamda árkim óz kórpesine qaraı kósilýde, – deıdi Baqyt Dastanqyzy. Al onyń basty sebebin bılik pen jurtshylyq arasyndaǵy baılanystyń biraz jyldar boıy úzilip qalǵandyǵymen baılanystyryp ótken ǵalym bılikke degen senimin joǵaltqan qoǵam narazylyǵyn agressııa túrinde kórsetetini zańdylyq ekenin alǵa tartty.
Psıholog ǵalym qoǵamdaǵy áleýmettik daǵdarystyń saldaryn bilim men ǵylym salasyna jetkilikti kóńil bólinbeı kelgendigimen de baılanysty deıdi. Oǵan qazirgi kezde aqshasyn tólep dıplom alýdyń saldary, psıhologterdiń óz deńgeıinde daıarlanbaýy, bilim oshaqtarynda psıhologterdiń jetkiliksizdigi sııaqty máseleler dálel. Al aılyǵy mardymsyz, durys bilim almaǵan psıhologten óz dárejesinde nátıje talap etýdiń ózi artyq. О́z isin durys bilmegendikten de, psıhologter qoǵamda týyndap otyrǵan negizgi máselemen aınalysa almaıdy.
«Áleýmettik jeliniń qoǵamǵa dendep enýimen aqsha tabýdy ǵana kózdeıtin «jalǵan psıhologter» jasóspirimderdiń sanasyn ýlap jatyr. Áleýmettik jeli qoldanýshylary shetelden oqyp kelgen, qazaqy uǵymǵa jat, qoǵamda saraptamadan ótpegen dáristerdi amalsyz kórýge, estýge májbúr. Olardy tyńdaıtyndardyń deni balalar men jasóspirimder ekenin umytpaıyq. Al ulttyq tárbıeni tý etip ustaǵan qazaq qoǵamy eshqashan jetimin jylatpaǵan. Qyzyn tórge ozdyryp, ulyn batyr etip tárbıelegen. Keıingi jyldary paıda oılaǵan jalǵan psıhologterdiń saldarynan qoǵamda ajyrasý derekteri kóbeıdi. «Sen baqytty bolýǵa tıissiń» degen jalań uran kóptegen qazaq otbasynyń shańyraǵyn shaıqaltty. Qoǵamda ákeniń róli tómendep, er balalardyń tárbıesi álsiredi. Damıtyn qoǵamda balany súıý, baýyryna basyp, mahabbatyna bóleý arqyly ǵana meıirimdi urpaq tárbıelenedi. Al oǵan árbir ata-ana múddeli. Ol úshin keshendi ıgi jobalardyń iske asqany qajet», dep atap ótti B.Dastanqyzy.
ALMATY