Keıingi jyldary ǵasyrlar boıy ustanyp kelgen dástúrli din men salt-sana, mindet pen paryzǵa qatysty beleń alyp ketken kereǵar túsinikterdiń saldarynan dinı ǵuryptar jóninde de túrli pikir qalyptasyp otyr. Sonyń biri, múmkin bastysy – ómirden ozǵan adamnyń basyna ornatylatyn beıit, mazar máselesi.
Qazirde qaı qalanyń, qaı aýyldyń ádette shalǵaıyna ornalasatyn qorymǵa barsańyz da, tóbesi kók tiregen, kúmbezi kúnmen shaǵylysqan záýlim mazarlardan kóz súrinedi. Nebir qymbat, baǵaly mármár tastarmen qashalyp, han saraıyndaı soǵylǵan jekelegen adamdardyń beıiti eriksiz nazar aýdartady. Bul iste buryn da esemizdi jibermeýshi edik, táýelsizdik alyp, dinge keńdik berilgeli tipti asqynyp ketken syńaıly. Aýyl balasymyz, alys jerlerge jıi shyǵyp júremiz, múmkindiginshe zırat basyna soǵýǵa tyrysamyz. Máńgilik mekeni tirlikke táýbe aıtqyzady, júrekke toba bitiredi, adamdy oılandyrady, sabyrǵa shaqyrady. Mine, osyndaıda qala, aýdan, aýyldardaǵy, jol boıyndaǵy «qalaǵa» aınalyp ketken qorymdardy kórip, jaǵańdy ustaısyń, ne oılaryńdy, ne aıtaryńdy bilmeı dal bolasyń. Hakim Abaı aıtatyn «...maqtanshaq, beker mal shashpaqtyń» naǵyz ózi. Irgesindegi qarasha aýyldan da aýqymdy, «sáýleti» de asyp turǵan qabirstan kózge tipti ersi kórinedi, kóńilge kúpti oı uıalatady.
«О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy». Qaıtqan adamdarǵa qurmet kórsetý – álbette durys, saýapty is. Degenmen elimizde keıingi jyldary qabir basyna kúmbezdep úı turǵyzý, ony meılinshe áshekeılep qorshaý, abattandyrý, sýret salyp, tipti músinin jasatyp, eskertkish qoıý sııaqty áreketter qalypty kóriniske aınalǵandaı. Quran kárimde musylmannyń qabiri jeti qadam shetke shyǵyp qaraǵanda, onyń tómpeshtigi baıqalmaýy kerek dep jazylǵan. Alaıda qazirde múldem basqasha jaǵdaı qalyptasyp otyr. Erekshe arhıtektýralyq jobalarmen salynǵan zırattar buryndary biren-saran ǵana bolýshy edi. Al búginderi qıly, kúrdeli jobalarmen, úlgilermen salynyp, bir-birimen jarysyp qatar túzegen mazarlarǵa qarap, jaǵdaıy bar adamdar, qaltaly azamattardyń ólimge qurmeti óz aldyna, olar jappaı jumylyp, baılyqtaryn, barlyqtaryn kórsetýdiń básekesine, jarysyna túsken be dep qalasyń. Besinshi qabatta turyp, qaıtys bolǵan ákesiniń qurmetine beıitin sol bes qabat úıdiń bıiktigine deıin kótergen azamattyń tirligin de bilemiz. Ata-anasynyń basyna túnde janyp turatyn sham ornatqanynan da habardarmyz. Jer qoınyndaǵy jaqyndarynyń beıitin 4–5 jyl saıyn jańartyp otyratyn da – qaltaly azamattar, áke-sheshesiniń mazaryn arnaıy adamdarǵa kúzettirip, jýyp-shaıatyn kútýshiler jaldaıtyn baılar jóninde de jıi estımiz.
Qala shetinde turatyn, beıit turǵyzýǵa jaldanatyn arnaıy brıgadanyń quramynda jumys isteıtin Orynbaı atty jigitpen tanystyǵymyz bar, sol aıtady: «Mazar salýdaǵy astamshylyqqa til jetpeıdi. Baı-baǵlandar ózderiniń mazarlaryn basqalardan bir mysqal bolsyn asyryp salýǵa tyrysatyn ádet tapty. Qazirde eń arzan qurylystyń quny 4–5 mıllıon teńgeden bastalyp, 100–150 myń dollarǵa deıin barady. Qymbat bolýynyń bir sebebi – baılar áshekeılik túrli mármár tastardy, qulpytastardy kóbine ózimizdi mise tutpaı, shetelderden aldyrtady. Keıbir kúmbezderge tipti sırek, baǵaly metaldar qoıylady. Keseneniń keskinin arnaıy mamandar syzyp daıyndaıdy, biz sol joba arqyly salamyz. Esesine, jaz boıy jumyssyz bolmaımyz...»
Álbette, «Qazanshynyń óz erki, qaıdan qulaq shyǵarsa». Búgingi zamanda baılyqqa kenelip, tasyp-tolǵan azamattardyń ólilerine kórsetip jatqan bul qurmetine eshkimniń talasy joq ári oǵan eshkim de zańdyq turǵyda tyıym sala almaıdy. Alaıda beıit, mola turǵyzý máselesi musylmandyqqa saı bolýy shart. Tarıhqa kóz júgirtsek, qazaq topyraǵynda mazar salý dəstúri ejelgi kóshpeliler dəýirinen bastaý alǵan eken. Imam Máliktiń shákirti Ibn Ábdýlhákim: «Qabir basyna mazar turǵyzýdy ósıet etken adamnyń ósıeti júrmeıdi», degen. Hanafı mazhaby boıynsha, qabir ústine belgi (tas, aǵash) qoıyp, ólgen adamnyń aty-jóni, týǵan, dúnıeden ótken jyly jazylsa jetkilikti. Aı belgisin qoıýǵa nemese Quran aıatyn jazýǵa da sharıǵat qarsy emes. Imam Ábý Hanıfa negizin qalaǵan hanafı mazhaby ǵalymdarynyń pátýasy boıynsha qabirdi kindikten joǵary etip qorshaýǵa, belgi qoıyp, jazý tańbalaýǵa ruqsat etiledi. Sondaı-aq kúmbezdi qurylys salýǵa hanafı ǵalymdary tyıym salmaǵan, biraq ony «tahrıman (haramǵa jaqyn) mákrýh» sanatyna qosqan.
Qysqasy, qadym zamandardan ıslam dinin ustanyp kelgen halqymyzdyń beıit, mazar salýǵa qatysty tynys-tirshiligi qazirde sharıǵat sheńberinen múlde shyǵyp ketti. Qabirge kesene turǵyzý, zııarat jasaý, qulpytas qoıý, qorshaý, qorǵan turǵyzý syndy mazaratqa qatysty máseleler sharıǵat talabyna qaıshy keletin, ata-baba dástúrine jat, órkenıet qalybyna syımaıtyn óreskel áreketterdi kóbeıtip jiberdi. Zırat pen zııarat – adam ómirindegi mańyzdy qundylyq, sol turǵyda qaıtys bolǵan marqumdy arýlap jerleý, zıratqa qoıý, basyna belgi ornatý – adamdyq borysh, musylmandyq paryz. Biraq ol da sharıǵat talaptaryna saı bolǵany jón.
«О́lim bardyń malyn shashady, joqtyń artyn ashady» – ólimdi jóneltý qashannan ońaı emes. Bul ahýal qazirde tipti kúrdelenip ketti. Asta-tók as berý, birneshe mal soıyp, júzdegen adamdy kútý, ol úshin at shaptyrym meıramhanalar men ashanalardyń qyzmetine júginý sııaqty úrdister búginde úırenshikti kóriniske aınaldy.
Bul turǵyda belgili dintanýshy, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Keńshilik Tıyshhannyń oı-tolǵamy erekshe den qoıǵyzady: «Máselege eki jaǵynan qaraý kerek. Birinshisi, qaıtys bolǵan adamǵa qurmet turǵysynan ne saýap turǵysynan alsaq, ol – adamǵa jasalatyn eń úlken jaqsylyq, onyń atynan qaıyr-sadaqa berý, duǵada bolý, izgi isterinen ǵıbrat alý. Ekinshisi, tiriler turǵysynan alsaq, ol – basqa bireýden asyp túsýge tyrysý, tyrashtaný, ózgelerden daralanyp turatyn qorǵan (mazar) salý, mazardyń basyn əshekeıleý, beınesin tasqa qashaý, t.s.s. Osylardyń ishinde eń kúrdelisi – marqumnyń basyn kóterý dep atap júrgen mazar salý. Kezinde halqymyz əýlıe-ámbıeleriniń, abyzdarynyń basyna kesene salyp, olardyń ómirlerinen ǵıbrat alyp, halyqtyń aldynda umyt bolmas úshin belgi qoısa, qazir bul jappaı beleń alǵan. Əlbette, qaıtqan adamǵa degen jaqyndarynyń qurmetine eshkim qarsy tura almaıdy. Biraq bul qurmet dinı talaptardyń sheginen shyqsa, saýap emes, kerisinshe kúnəǵa batyratyndyǵyn ərbir adam bilýi kerek. О́ıtkeni Quran Kərimde, Aǵraf súresiniń 31-aıatynda «Ishińder, jeńder. Biraq ysyrap etpeńder. Alla ysyrap etýshilerdi unatpaıdy», dep jazylǵan. Osy aıat pen «Ərbir ysyrap – haram, ərbir haram (kúnə) tozaqqa aparady» degen qaǵıda boıynsha mindetten artyq jumsalǵan shyǵyn kúnə bolatynyn esten shyǵarmaý qajet. Bul jerde tek qarjynyń, qurylystyń ǵana emes, ólikti jerleıtin jerdiń ózi ysyrap bolyp jatqanyn da eskerý kerek. Birneshe adamdy jerleýge bolatyn orynǵa zəýlim ǵımarat salý óli úshin de, tiri úshin de paıdasy joq is».
Osy oraıda basqa, kórshi musylman elderiniń úlgi tutarlyq mysaldaryn aıta ketken oryndy. Máselen, Túrkııa memleketi. Munda da erte dáýirlerde, Osman patshalary tusynda marqumnyń «basyn qaraıtý» básekege aınalǵan eken. Qabir basyna neshe túrli keremet tastarmen áshekeılenip, záýlim saraılar da salynǵan. Keıin uly reformator Mustafa Kemal Atatúrik bul salada da tártip ornatqan. Qazirgi túrik molalary belgili bir standartqa saı, aıadaı ǵana jer. Barlyq beıitter belgili bir júıemen, kóshe-kóshe bolyp ornalastyrylady. Qoıylǵan qulpytastardyń kólemi de shaǵyn, uǵynyqty, marqumnyń ómiri men qyzmetine saı mazmunda turǵyzylady. Abattandyrý, tazalyq jumystary qatań qadaǵalanady. Túrli, sırek aǵash suryptary, gúl desteleri, jasyl jelek te talǵammen otyrǵyzylady.
«Qazirgi kezde barlyq mazar arnaıy qorshaýlarmen qorshalǵan, oǵan qosymsha qorshaý ornatýdyń esh qajettigi joq. Topyraǵy shashylmasyn dep tuıyqtap, jaqyndary adasyp qalmas úshin basyna tas ornatyp, qarapaıym ǵana qorshap qoısa da jetkilikti. О́ıtkeni tirilerdiń salǵan əshekeıli ǵımarattarynan ishindegi marqumǵa tıer eshbir saýap joq. Eń jaqsy amal – adam balasynyń óz qolymen kóziniń tirisinde istegen jaqsylyqtary men izgilikteri. Allanyń aldynda abyroıymyzdy arttyratyn isterdiń qataryna ólgenderdiń basyna záýlim ǵımarat salý kirmeıdi. Kerisinshe, soǵan jumsalǵan qarajatty tirilerdiń, kedeı-kepshikterdiń ıgiligine arnasaq, maqul is bolmaq», deıdi K.Tıyshhan.
«Muhammed paıǵambarymyz (s.ǵ.s.) taıtalasyp mazar salatyndardyń isin ysyrapqa teńegen. «О́lgen adamnyń artynan tek úsh-aq nárse barady. Ol elge jasaǵan jaqsylyǵy (kópir, mektep, aýrýhana salý), ekinshi – halqyna ilim men bilimdi tegin úıretse, úshinshi – jaqsy tárbıeli urpaq qaldyryp, solar artynan duǵa jasasa», degen. Odan da sol mazarǵa ketken aqshaǵa tiriler jetim-jesir men kedeı-kepshikke úı áperip, kembaǵal, miskin, syrqat adamdarǵa kómek jasasa, múgedekterge, kedeı otbasylardan shyqqan oqýshylar men stýdentterge járdemaqy esebinde tólese, ólige saýaby, tirige sharapaty tıer edi. Al eskirgen mazardy jańartý degen tipti aqylǵa syımaıdy», degen dintanýshy, qajy Manash Júkenulynyń pikirimen kelispeske de amalymyz joq.
«Qaıyrda ysyrap joq, ysyrapta qaıyr joq» degen qaǵıdany ustanyp, qaıyrdyń ne ekenin túsinip, mazarǵa arnalyp jatqan ysyrapshyldyqtan birtindep bolsyn tyıylýdyń amaldaryn qarastyrý qajet. Qaıtqan kisilerdi aqtyq saparǵa jóneltý, olardyń «basyn qaraıtýda» birizdilik kerek, júıe kerek. Bul turǵyda Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy arnaıy ereje, pátýa shyǵaryp, onyń oryndalýyn zańdyq negizde bekitse deımiz. Qalaı degende de, ólgen kisige altyndatqan aq saraı emes, aq kóńilden oqylar duǵa ǵana kerek ekenin árdaıym este ustaǵanymyz jón.