Naýryzbaı qajy TAǴANULY: Dástúrli dinniń ýyzyna jaryǵan urpaq jat aǵymǵa tótep bere alady

– Ýaǵaleıkýmassalam! «Egemen Qazaqstan» gazetiniń suh­bat alýǵa yqylas tanytqanyna rıza­shylyǵymdy jetkizip, halyqty aǵartý jolyndaǵy «Qazaq gazetteriniń» alqaly ujymyna bereke men sáttilik tileımin.

Eldiń bas gazetinde jyl basynda jarııalanǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń suhbaty bizdiń salany da beıjaı qaldyrmady. Memleket basshysy aıtýly eldik alań – Ulttyq quryltaıdy «ıdeologııa salasyndaǵy máselelerdi, ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrý isin, qoǵamnyń qundylyqtar júıesin jańǵyrtý jaıyn talqylaıtyn tıimdi pikirtalas ornyna aınaldy» dep sıpattady. Alla qalasa, taıaýda Atyraý qalasynda ótetin onyń úshinshi jıynynda da eldiń bereke-birligin arttyratyn birqatar bastama qolǵa alynady degen senimdemiz.

Ulttyq quryltaıdyń tarıhı Atyraý óńirine shaqyrylýy beker emes. Munda áıgili Altyn Orda mem­leketiniń, keıingi Noǵaı Ordasy, Qazaq han­dyǵynyń baıtaǵy bolǵan Saraıshyq qalasy­nyń jurty tur. Sonymen qatar bıyl – Joshy ulysynyń irgesi qalanǵanyna 800 jyl. Bul ja­ıynda da Prezıdent suhbatynda aıryqsha atap ótti. Joshy han – 250 jyldyq tarıhy bar Altyn Orda ımperııasynyń negizin qalaǵan bıleýshi. Ol jergilikti qypshaq halqynyń dili men dinine erkindik berdi. Joshy han dúnıeden ótkennen keıin Batý, Berke el basqardy. Berke, О́zbek handardyń kezinde Altyn Ordada ıslam dini saltanat qurdy. Shyǵystyq stıldegi shaharlar boı kóterdi, meshit-medreseler mádenıet pen bilimniń oshaǵyna aınaldy.

Qarahan bıliginiń negizin qalaǵan Satuq Boǵyra han 955 jyly ıslam dinin qabyldap, musylmandyqqa múmkindiginshe jaǵdaı jasasa, 960 jyly Musa qaǵannyń tusynda ıslam memlekettik din bolyp jarııalandy. Qarahan dáýirinde Mahmut Qashqarıdiń «Dıýanı luǵat at-túrik», Júsip Balasaǵunıdiń «Qutty bilik», Ahmet Iаsaýıdiń «Dıýanı hıkmet», Ahmet Iúginekıdiń «Aqıqat syıy» sekildi qaıtalanbas týyndysy jaryq kórse, Altyn Orda zamanynda sóz zergerleri Burhan ád-Dın Rabǵýzıdiń «Qıssás ýl-ánbııa», Sáıf Saraıdiń «Gúlstan bıt-túrkı», Mahmut Kerderiniń «Náhj ál-fárádıs», Husam Kátiptiń «Jum-juma» sekildi shyǵarmalary jarııalanyp, ımandylyq pen aǵartýshylyq túrki jurtynyń ózegine aınaldy.

Altyn Orda dáýirinde dinimiz ben dástúrimiz qaıta jańǵyrdy. Ǵasyrlar boıy kele jatqan túrkilik tanym men ıslamı paıym úılesti. Qarahan tusynda qazirgi Ortalyq Azııa elderi dinı baǵyt-baǵdaryn aıqyndap, fıqhta – Ábý Hanıfa, aqıdada – ımam Matýrıdı jolyn berik ustandy. Din ǵulamalary álem men musylmandyq shyǵysqa belgili iri eńbekterin ómirge ákeldi. Berke han ıslam dinin qoldaý arqyly Mysyrdaǵy qandastar – mámlúk-qypshaqtarmen saıası-dıplomatııalyq tyǵyz baılanys ornatty. Eki eldiń bekem qatynasyna olardyń qany bir týys, senimi bir musylman bolýy áser etti. Mádenı baılanysynyń kúshti bolǵany sonshalyq, din ǵalymdary Altyn Ordadan Mysyrǵa, Mysyrdan Altyn Ordaǵa erkin qonys aýdaryp, eki el arasynda altyn kópir boldy. Mysyr musylmandary fatımıdter kezeńinde shıǵalyq baǵytqa búıregi bursa, mámlúkter kezinde Hanafı mázhabyn berik ustandy.

Joshy ulysy din men dástúr sabaqtastyǵyna erekshe mán berdi. Sharıǵatymyzda belgili bir qaýymnyń ǵasyrlar boıy ustanyp kelgen ádet-ǵurpy Quran men hadıske qaıshy kelmese, oǵan tyıym salynbaıdy. Joshy ulysynda túrkilerdiń ustanyp kelgen ádet-ǵurpy mansuqtalmaı, dáriptele tústi. Buǵan joǵaryda atalǵan «Qıssás ýl-ánbııa» shyǵarmasy dálel bolady.

Ár kezeńde qoǵamnyń rýhanı senimine qatysty túrli másele alǵa shyǵady. Qazirgi qoǵamda da ultymyzdyń tutastyǵyna, dinimizdiń beriktigine, ulttyq salt-sanamyzǵa syna qaqqysy keletin el­buzar, dinbuzar áreketterden keletin syn-qater joq emes. Mundaı jaǵ­daı sonaý Altyn Orda, Qazaq handyǵy tusynda da bolǵan. Elimizdiń irgesin sógýge baǵyttalǵan mundaı qaýippen kúresýdiń tóte joly – dástúrli dindi dáripteý, aǵartýshylyq-aqparattyq nasıhatty kúsheıtý, babalar salǵan sara jolmen júrý. Pre­zıdent: «Halqymyzdyń dúnıetanymyna saı dástúrli ıslamdy dáripteý asa mańyzdy. Onyń ǵylymı-teorııalyq negizin damytý qajet» degen oıynyń astary óte tereń. Memleket basshysynyń Joshy ulysynyń 800 jyldyǵyn atap ótý týraly usynysy dástúrli dinimizdi dáripteýge baǵyttalǵan ıgi bastama dep sanaımyz.

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy dástúrli dinimizdi dáripteýge qatysty eleýli bastamalardy júzege asyryp keledi. Jyl basynda din qyz­metkerlerine arnalǵan baǵdarlyq baıandamamyzda 2024 jyldy rýhanı salamyzda «Islam jáne dás­túr qundylyǵy jyly» dep jarııaladyq. Ataýly jyl­dyń alǵashqy is-sharasy Qazaq handyǵynyń qa­sıetti ortalyǵy – Túrkistan qalasynan bastaldy. Alla qalasa, bul baǵyttaǵy jumystar jyl boıy jalǵasady.

Jýyrda «Babalar izimen: qazaq dalasyndaǵy musylmandyq mektep» atty ǵylymı ujymdyq kitap shyǵardyq. Munda asyl dinimizdiń Qazaq dalasyna kelý tarıhy, halqymyzdyń ádet-ǵurpy, salt-dástúrindegi dinniń alar orny, babalar ustanǵan sharıǵat paryzdary, ıman negizderi, musylmandyq ádep joralǵylary qamtyldy. Ǵasyrlar synynan ótken ulttyq, dinı qundylyqtardyń ýyzyna jaryǵan, sanasy men júregine dástúrli ıman­dylyqty uıalatqan jas býyn kez kelgen jat aǵymǵa tótep bere alady.

– Qazaqstan múftııaty túrli jaýapty kezeńdi júrip ótti. Sizder de – qoǵamnyń aınasysyzdar. Osy rette oqyrmandy kóp tolǵandyratyn jaıt: dinı mamandardyń sapasy men ımmýnıteti, rýhanı bilim ordalarynyń biregeıligi, elshildigi. Osyny tarata aıtsańyz.

– Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy irgetasy – 1943 jyly О́zbekstan astanasy Tash­kentte qalanǵan Orta Azııa jáne Qazaqstan musyl­mandary dinı basqarmasy (SADÝM). Biz ol kezde qazııat mártebesinde edik. 1943-1990 jyldary Qazaqstan qazıy qyzmetin Ábdiǵappar qajy Shamsýtdın, Sádýaqas qajy Ǵylmanı, Jaqııa qajy Beısenbaıuly, Rátbek qajy Nysanbaıuly atqardy. 1990 jyly 12 qańtarda Qazaqstan qazııaty SADÝM-nan bólinip, derbes dinı basqarma bolyp quryldy. Tarıhı sheshimdi Qazaqstan musylmandarynyń I quryltaıynda bas múftı bolyp saılanǵan Rátbek qajy Nysanbaıuly haziret jarııalady.

Bul kisiden keıin QMDB tóraǵasy qyzmetin Ábsattar qajy Derbisáli, Erjan qajy Malǵajyuly, Serikbaı qajy Oraz atqardy. Ár múftıdiń kezinde Dinı basqarma qyzmetin damytýǵa baǵyttalǵan túrli jumys iske asty. Búginde ımamdar men teo­logııa mamandaryn daıarlap jatqan Nur-Múbarak ýnıversıtetinde eki fakýltet bar. Birinshisi – ıslam ilimderi fakýlteti, munda ıslamtaný, dintaný, teologııa mamandary daıarlanady. Ekinshisi – tilder jáne gýmanıtarlyq pánder fakýlteti, munda shetel fılologııasy jáne aýdarma isi, gýmanıtarlyq pánder kafedralary jumys isteıdi. Sonymen qatar osynda dintaný, ıslamtaný mamandyǵy magıstrleri ázirlenedi. 2012 jyly ıslamtaný, dintaný, shetel fılologııasynan PhD baǵdarlamasy ashylyp, din ǵalymdary daıarlana bastady. Bul – Nur-Múbarak ýnıversıtetiniń joǵary bilikti, básekege qabiletti mamandar daıarlaý isindegi izdenisin, ǵylymı áleýetin kórsetetin jetistik.

Sondaı-aq QMDB janynda Hýsamýddın as-Syǵanaqı atyndaǵy ıslam ınstıtýty (Astana), Respýblıkalyq ımamdardyń bilimin jetildirý ıslam ınstıtýty (Almaty), 9 medrese-kolledj ben 13 qarılar ortalyǵy bar. Qarılar ortalyǵynda 700-den astam qarı tálim alyp jatyr. 45 qaıyrymdylyq mekemesinde 1 200-den astam bala dinı jáne zaıyrly bilimdi qatar alyp keledi. As-Syǵanaqı atyndaǵy Islam ınstıtýty janynda Ijaza berý ortalyǵy jumys isteıdi. Bul ortalyqtyń maqsaty – qarılarymyzdyń ıjaza alý úshin shetel aspaı, óz elimizde belgili qarılardan bilim alýyna jaǵdaı týǵyzý. Ijaza degenimiz – tikeleı Muhammed (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) paıǵambardan búginge deıin tizbegi úzilmeı kele jatqan ustazdar dástúrine saı Quran jattaǵan qarıǵa beriletin ruqsatnama. Buryn ıjaza alý úshin qarılar Túrkııa, Mysyr sekildi elderge baryp, keıbiri sol jaqtaǵy túrli dinı aǵymnyń yqpalyna túsip qalatyn. Sondyqtan óz ortalyǵymyzdy ashyp, tanymal sheteldik bilikti qarılardy aldyrtyp, ıjaza alýǵa úmitti qarılarǵa múmkindik týǵyzdyq.

Medrese-kolledjderge kelsek, olar – «Astana», «Ábý Hanıfa», «Shymkent», «Saryaǵash», «Aqtóbe», «Oral», «Úshqońyr», «Hıbatýlla Tarazı», «Ábý Bákir Syddyq» ataýyn ıemdengen tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý oryndary. Munda oqý baǵdarlamasy – 3 jyl. Medrese-kolledjder Oqý-aǵartý mınıstrligi talabyna saı orta arnaýly oqý orny mártebesin alyp, zań aıasynda jumys isteıdi. Túlekterge memlekettik úlgidegi dıplom beriledi. Ol dıplommen Nur-Múbarak ýnıversıtetiniń 2-kýrsyna túse alady. Oqý oryndary túlekteriniń ımandy, taqýa bolýmen qatar, bilimdi, zeıindi, parasatty, salıqaly, otanshyl, elshil, memleketshil maman bolýyna bilikti ǵalym-ustazdar ujymy eńbek sińirip keledi. Bilim salasyndaǵy mamandarymyzdyń kóbi din, qoǵam, ǵylym qaıratkerleri, sanatkerleri ekenin de atap ótken durys. «Ustazy jaqsynyń ustamy jaqsy» degen beker emes.

Al endi oqý baǵdarlamasynyń jan-jaqtylyǵyna kelsek, bilim oshaqtarynda «Alashtaný», «Tulǵataný» elektıvti kýrstary oqytylady. Bul bolashaq din mamandaryn dástúr sabaqtastyǵyna baýlıdy.

– Qazir ádilettik pen ashyqtyq bar salany qamtyp otyr. Bul baǵdarda Múftııat qandaı jumystar atqaryp jatyr?

– Suraǵyńyz óte oryndy. Shynynda qajylyq, Qurban aıt, Ramazan aıy sekildi dinı is-shara kezinde el arasynda, ásirese áleýmettik jelilerde túrli pikir jarııalanyp jatady. Alla qalasa, sanaýly kúnnen keıin qasıetti Ramazan aıy keledi. Jyl saıyn Oraza qarsańynda pitir sadaqasy qıly pikir týyn­dap, keıbir kisiler qatań oı aıtyp qalady. Bizdiń mindetimiz – túsinbeýshilikti boldyrmaý, halyq senimin arttyrý.

Sharıǵat boıynsha zeket, pitir, pidııa sadaqalary jaǵdaıy joq jandarǵa, jetim-jesirge, qaryzǵa batqandarǵa, Alla jolynda qyzmet etip júrgen azamattarǵa, aqshasy taýsylyp, jolda qalǵan músápirlerge beriledi. Halqymyzda baǵzy zamannan sadaqany meshitke berý úrdisi qalyptasqan. Bul da – senim. Meshitke berilgen sadaqa sharıǵat qaǵıdalaryna saı qaıyrymdylyqqa jumsalady. Sonyń ishinde pitir sadaqa meshit tizimine tirkelgen kómekke muqtaj otbasylarǵa, jetimderge, jalǵyz­basty analarǵa tapsyrylady. QMDB janynda Qarjy ashyqtyǵyn qamtamasyz etetin tekserý komıssııasy jumys isteıdi. Ol meshitke zattaı nemese aqshalaı túsken qarajattyń durys maqsatta jumsalýyn qatań qadaǵalaıdy. Halyqtan túsken sadaqaǵa qııanat jasalýyna jol bermeıdi. Qazir meshitke túsetin sadaqa Kaspi QR arqyly júzege asady. «Zeket jáne qaıyrymdylyq» qoryna beriletin zeket te elektrondy júıemen oryndalady. О́zderińizge málim, pandemııa kezindegi qasıetti Qurban aıtta qurbandyq shalý rásimin onlaın rejimde júzege asyrdyq. Osy baǵyttaǵy qarjy ashyqtyǵyn qamtamasyz etý jumystary áli kúnge deıin jalǵasyp keledi.

Sol sekildi Qajylyq kezinde de kvota (oryn) bólýge qatysty oı-pikir kóterilip qalady. Saýd Arabııasy Qajylyq jáne umra mınıstrligi jyl saıyn qajylyq maýsymy kezinde Qazaqstannan kelýge bolatyn qajylardyń sanyn aıqyndap usynady. Sodan keıin QMDB qajylyq maýsymynda azamattarǵa qajylyq sapar uıymdastyrýǵa qabiletti týroperatorlar arasynda ashyq konkýrs jarııalaıdy. Osy maqsatta arnaıy komıssııa qurylady. Ashyqtyq pen zańdylyqty qamtamasyz etýde QMDB-nyń «Úmitker týroperatorlarǵa qajylyq oryndaryn bólý týraly» Erejesin basshylyqqa ala otyryp, úmitkerlerge ball júıesimen baǵa beriledi.  Máselen, 2024 jylǵy qajylyq saparyn uıymdastyrýǵa 31 týrkompanııa úmittenip qujat tapsyrsa, sonyń 17-si ǵana konkýrs talabyna sáıkes keldi. Alla qalasa, osy 17 kompanııa bıylǵy qajylyq saparyn uıymdastyrady.

О́kinishke qaraı, ótken jyly bizdiń konkýrs­tan ótpeı qalǵan bir týrkompanııa el azamattaryn zańsyz jolmen qajylyqqa aparyp, aqyr aıaǵynda ústerinen qylmystyq is qozǵaldy. Bul másele memleket deńgeıde qaralyp, tıisti sharalar qoldanyp otyr. Osy rette qajylyqqa nıet etken otandastarymyzdyń qaperine «Dinı basqarmanyń arnaıy konkýrsynan ótken týrkompanııalarǵa ǵana senińizder!» degendi eske salǵym keledi. Baıqaý­dan ótken kompanııalar týraly QMDB saıtynda, «Munara» gazetimizde aqparat, málimet bar. 

Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy – eli­mizdegi kúlli musylman qaýymynyń qarashańyraǵy. Sharıǵat qaǵıdalaryn jurtshylyqqa túsindirip, aıqyndap berý amanatyn arqalaǵan rýhanı uıymbyz. Sondyqtan múftııattyń barlyq jumysy ádilettik pen ashyqtyq qaǵıdatyna saı júrgiziledi.

– Dástúrli qazaq qoǵamynda dindar – taza, bi­lik­ti, saýatty, ıntellektýal tulǵa. Tom-tom rýha­nı qa­zynamyzdyń eleýli bóligi dindarlardyń mań­­daı terimen jazylǵan. Osy abyroıly eńbek­tiń búgingi sabaqtastyǵy jóninde ne aıtasyz?

– Din qyzmetkerleriniń, ımamdar men ustazdardyń bilik­tiligin arttyrý – múftııattyń mańyzdy mindet­teriniń biri. Sebebi bizdiń qoǵamda bilikti, parasatty mamannyń bási joǵary. Árıne, ımamdar aldymen – dinı qyzmetterdi úılestirýshi. Alaıda qoǵamnyń suranysyna saı ımamdar men ustazdar aǵartýshy, ıntellektýal tulǵaǵa aınalýǵa tıis. Biz muny elimizdiń ár óńirindegi din qyzmetkerlerimen kezdeskende jıi aıtyp, talap etip otyramyz. Qazirgi tańda QMDB salasynda 13 ǵylym doktory, 200-den astam magıstr qyzmet etip júr. Dinı salada 7 258 qyzmetker jumys istese, onyń basym bóligi – kásibı dinı mamandar. Imamdar arnaıy attestattaý­dan ótkizilip turady.

Din qyzmetkerleri arasynda aǵartýshy­lyq­pen, ǵylymmen, zertteýshilikpen aınalysyp kele jatqan ımam-ustazdarymyz da bar. Keńes ókimeti kezinde Qazaqstannyń qazıy bolǵan, bir ózi tutas ıslamtaný ortalyǵynyń jumysyn atqarǵan Sádýaqas Ǵylmanıdyń ómir joly men ǵylymı murasy – bizge zor ónege.

Allaǵa shúkir, qazirgi dintanýshy ǵalym­darymyzdyń sany artyp keledi. Olar kóbi qalyń oqyrmanǵa kitaby men dáristeri arqyly tanys. QMDB janyndaǵy Ǵulamalar keńesine Shamshádın Kerim, Muhıtdın Isauly, Pal­tóre Yqtııar, Tóráli Qydyr, Muhan Isahan, Qaırat Qurmanbaı, Alaý Ádilbaı, Ra­shıd Muhıtdın, Arman Qýanyshbaı, Er­sin Ámire sekildi bilikti ǵalymdar engen. Sol sekildi QMDB qyzmetkerleri arasynda, ýnıversıtet pen ınstıtýttarymyzda, med­reselerimizde, Sarapshylar men Aqsa­qaldar keńesteri quramynda rýhanı qazynamyzdy tolyqtyryp jatqan ǵalymdar jetkilikti.

Rýhanı qazynalardy túgendep, elge jetkizý maqsatynda 2019 jyldan beri QMDB-nyń «Muftiyat» baspasy jumys isteıdi. Osy baspadan az ýaqyt ishinde 70-ke jýyq kitap jaryq kórdi. «Babalar izimen: Qazaq dalasyndaǵy musylmandyq mektep», «Ihsan – rýhanı tárbıe negizi», «Tolyq adam», «Sopylyq syry», «Qazaqstandaǵy Islam tarıhy (I tom)», «Mázhabtar tarıhy», «Paıǵambar hadısteri men qazaq maqal-mátelderi», «Qazaq tilindegi dinı sózder men termınderdiń orfografııalyq sózdigi», «Islam ádepteriniń ensıklopedııasy», t.b eńbekter qalyń oqyrmanǵa jol tartty. Jaqynda «Islam ensıklopedııasynyń» I, II, III tomy jaryq kóredi. Sonymen qatar «Din men dástúr» (III) kitaby basylyp shyǵady. Bul eńbekter – din men dástúrimizdi, musylmandyq mektebimizdi nasıhattaý jolyndaǵy irgeli ister deýge tolyq negiz bar.

– Qazirgi qazaq qoǵamynda dinı dress-kod týraly áńgime, pikirtalas jıi qoz­ǵalady. Múftııat ustanymyn jetkizseńiz.

– Asyl dinimiz musylmandarǵa tákappar­lyqqa jeteleıtin, sondaı-aq basqalardan ereksheleıtin kıim kııýge tyıym salǵan. Sol sekildi kıim denege jabysyp turmaýy, móldir bolmaýy jáne jat dindegilerdiń kıimine uqsamaýy kerek. Musylmandar osy sharıǵat sharttaryn qatań saqtaýǵa tyrysady. Qazir dinı dress-kodqa qatysty másele tolyqtaı júıelendi. Imamdardyń shapany birkelki qalypqa tústi. Sol sekildi oblystardaǵy bas ımamdar, aýdan jáne aýyl ımamdary da ústine birkelki shapan, basyna aq sálde kıedi. Basqa sálde salý arabtildi kóp elde joq, tipti taqııa kımeıtin musylman halyqtary bar. Sálde kııý bastapqy kezde ıslamnyń bir negizi bolǵanymen, keıin belgili bir halyqtardyń dástúrli kıimi retinde qabyldandy. Sálde, taqııa kııý – bizdiń Ortalyq Azııaǵa tán dástúrli ereksheligimiz. Sebebi Paıǵambar (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn) súnnetine saı, musylman jalańbas júrmegeni abzal. Sharıǵatta «Sálde – musylmandy kópqudaıshyldardan ajyratatyn erekshelik» dep aıtylǵan. Buryn sáldeni barlyq adam kıse, qazirgi ýaqytta din adamdary ǵana kıedi. Sálde oraý adamnyń sabyryn shyńdaıdy, sonymen qatar namazdyń súnneti. Paıǵambarymyz (oǵan Allanyń salaýaty men sálemi bolsyn): «Aq kıim kıińder. О́ıtkeni ol – eń jaqsy kıim...», – degen. Osy hadıske saı ımamdarymyz birkelki aq shapan kıedi. Qazirgi ýaqytta QMDB bólim basshylary men mamandary resmı jıyndarǵa birkelki qoıý kók shapan kıip júr. Jalpy alǵanda, shapandy únemi ústinen tastamaı, ony kópshilikke dáriptep júrgen jandar bolsa, ol – din qyzmetkerleri.

Al jurtshylyq ishindegi qara oranyp, tumshalanyp júrý, kelte balaq, t.b. odaǵaılaý kıim dástúrimizge qalaı jat bolsa, dinı basqarma aıasyndaǵy qurylymdarǵa da sondaı jat. Sonymen birge biz ásire eýropalanǵan ashyq-shashyq kıim qalpyn da kórgensizdik sanaımyz. Bári de aqylǵa, parasatqa sáıkes bolsa deımiz. Bul máselede qoǵam jaýapkershiligi men ulttyq kıim dızaınyn qatar damytqan abzal.

– Aýyr da bolsa aqıqat – din atyn jamylýshylar kóbeıdi. Búginde ekiniń biri áleýmettik jelide «ýaǵyzshy» (dinı bilim-biligi bolmasa da)...

– Iá, keıingi kezderi áleýmettik jelide «ýaǵyz aıtatyndar» paıda boldy. Tipti aralarynda bet-júzin kórsetpeı, búrkenip alǵan áıelder de júr. Olardyń mundaı áreketi qoǵam úshin qaterli. «Dinı qyzmet jáne dinı birlestikter týraly» zań boıynsha QMDB ýákilettik bergen adam ǵana ıslam dinine qatysty rásimder men ýaǵyz-nasıhat jumysyn júrgizýge quqyly. Demek ımam-ustazdar ǵana ýaǵyz aıta alady. О́kinishke qaraı, qazir qoǵamda ımam, ustaz, molda atyn jamylǵan adamdar jurtshylyqty adastyryp júrgeni de baıqalady. QMDB qyzmet júıesinde jumys istemeıtin, resmı quzyreti joq jeke tulǵalarǵa meshitte ýaǵyz-nasıhat júrgizýge tyıym salynǵan. Sondyqtan halyq áleýmettik jelilerdegi «ýaǵyz júrgizýshilerden» saqtanǵany durys. Sol sekildi din qyzmetkerleri arasynan ózi jete bilmeıtin taqyrypta ádepti saqtamaǵan birli-jarym ýaǵyzshy shyqqanyn jasyrmaımyz. Ahmet Iаsaýı, Beket ata, t.b. rýhanı tulǵalarǵa «syn» aıtyp, eldi ashýlandyrǵan jaǵdaı da kezdesti.

Alla Taǵala Quranda: «О́ziń naqty bilmeıtin nárseniń (málimettiń) sońyna túspe!» dep eskertse («Isra» súresi, 36-aıat), ǵulama Júsip Balasaǵunı: «Aıtar sózdi saılap alǵyn aqylmen,  Jaýabyń dóp, qatar tússin naqylmen» demep pe edi?

QMDB janyndaǵy Tártiptik keńes ýaǵyz­shylardyń mádenıeti men ádebine qatysty keshendi is-sharalar júrgizdi. Osyǵan qatys­ty respýblıkalyq forým ótti. Forýmda «Ýaǵyz aıtýdyń ádebi men mádenıeti» atty tu­ǵyrnama qabyldadyq. Atalǵan taǵy­lym­dy qujat din qyzmetkerlerine úlken jaýap­kershilik júkteıdi. Shyn máninde ımam – qoǵamdy tárbıeleýshi tulǵa, aǵartýshy ustaz. Jalpy, otanshyl, amanatqa adal, adamger­shiligi mol ımandy urpaq tárbıeleýde din qyzmetkerleriniń atqaryp júrgen eńbegi mol.

– О́tkende mamandar gazetimizde din men dás­túr máselesi týraly biraz oı qozǵady. Jal­py, búgingi JOO-lardaǵy dintaný baǵ­dar­lamasyna Múftııattyń kózqarasy qalaı?

– «Egemen Qazaqstan» gazetinde «Eldik qundylyqtar: din, dil, dástúr» degen taqyrypta jarııalanǵan dóńgelek ústel ma­terıaldarymen tanystym. Shynynda, hal­qymyzdy biriktiretin, jurtty jumyl­dyratyn qundylyqtyń biri – din. Qaı zamanda bolsyn qazaq dalasynda din eldi biriktirýshi faktor qyzmetin atqardy. Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde dinge tyıym salyp kelgen Stalın dinge erkindik berýge májbúr boldy. Sonyń arqasynda 1943 jyly Orta Azııa jáne Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy quryldy.

Bizdi jer, til, din, dil, dástúr sekildi ulttyq qundylyqtarymyz biriktiredi. О́kinishke qaraı, keıbir jat aǵym ókilderi dindi eldi biriktiretin emes, irgesin sógetin quralǵa aınaldyrýǵa umtylyp jatyr. Sonyń saldarynan qoǵamda dinge sekemmen qaraıtyn kózqaras paıda boldy. Qarapaıym halyqtyń bul sekemi men kúdigine dintanýshy mamandar jaýap beredi. Sebebi din salasy – ǵasyrlar boıy ábden júıelenip, bir arnaǵa túsken irgeli júıe. Allaǵa shúkir, qazirgi tańda dintanýshy mamandar az emes. Nur-Múbarak ýnıversıtetinen bólek, Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, Túrkistandaǵy Qoja Ahmet Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıteti, Abylaı han atyndaǵy Qazaq halyqaralyq qatynastar jáne álem tilderi ýnıversıteti dintaný baǵdarlamasy bo­ıynsha mamandar daıarlap keledi. Alaıda dinı rásimderdiń barlyǵy ıslam baǵytynda ótetindikten, QMDB óz qyzmetinde ıslamtanýshy mamandarǵa basymdyq beredi.

– Dinaralyq kelisim, ózge senimdegiler­diń ustanymyn syılaý bizde qaı deńgeıde?

– О́zge din ókilderin qurmetteý – Paı­ǵambarymyzdyń (oǵan Allanyń sala­ýaty men sálemi bolsyn) súnneti. Islam dini basqa ulttar men dinderdiń ókilderine dushpandyq tanytpaıdy. Kerisinshe olardyń ustanymyna qurmetpen qaraıdy. Quran men hadıs te bizge sony úıretedi. Adamǵa adamı turǵydan baǵa berip, Alla quzyrynda eshkim eshkimnen artyq emes, tek taqýalyq pen dindarlyqta ǵana dárejeleri joǵary bolady degen senimmen áreket etedi. Sebebi Alla Taǵala Quranda: «...Senderdiń bir-birińnen artyq­shylyqtaryń nesibelerińmen emes, dindar-taqýalyqtaryńmen esepteledi», – dep («Hýjýrat» súresi, 13-aıat) buıyrsa, qasıetti Hadıs­ten: «... Rabbylaryń bireý, eshbir arab arab emesten, arab emes arabtan, aqtyń qaradan, qaranyń aqtan dindarlyǵynan basqa eshqan­daı artyqshylyǵy joq» (Imam Ahmad) degendi oqımyz. Iаǵnı ıslamda ultshyldyq pen násildikke jol joq.

Mekkede ótkizgen on úsh jylynda Alla elshisi (oǵan Allanyń salaýaty men sále­mi­ bolsyn) basqa senim ıelerimen kórkem qa­rym-qatynasta boldy. Tipti putqa tabyný­shy­lardyń ózi ony «Muhammed ámın» (senim­di Muhammed) dep ataǵan. Alla elshi­siniń jolyn jalǵaǵan sahabalar da ózge din ókilderine ádil bolǵan. Máselen, hazireti Omar (oǵan Alla razy bolsyn) halıfa bolǵan kezde musylmandar ıahýdılerdiń jerin ıemdenip, meshit turǵyzǵan bir oqı­ǵa bolady. Muny estigen Omar halıfa meshit­ti buzdyryp, jerdi ıesine qaıtarǵan. Sondyqtan musylmandar hakim Abaıdyń «Adamzattyń bárin súı ba­ýyrym dep» degen usynymyna saı ómir súrip, jan balasyna ádiletsizdik, qurmetsizdik tanytpaýǵa tıis. Qazirgi ýaqytta halqymyzdyń basym bóligin musylmandar quraıdy. Qazaqstan musylmandary hrıstıan, basqa din ókil­derimen beıbitshilikte, ymyralastyqta ómir súrip jatyr. Árıne, qoǵamda dinaralyq, etnosaralyq máselelerdi ýshyqtyrǵysy keletin mysyqtileý jandardyń bar ekeni belgili. Alaıda olardyń mundaı áreketine zań aıasynda toqtam bolýǵa tıis.

– Jurtshylyqtyń taǵy jıi qoıatyn suraǵy – qaıtqan kisini jerleý, qudaıy as berý, t.b. rásimderdiń qarapaıym ótýi men birizdiligi týraly. Múftııat osy baǵytty júıeleýde qandaı ister atqardy?

– Qazaqstan musylmandary dinı bas­qar­ma­sy bul baǵyttar boıynsha 2020 jyly «Zırat jəne zııarat mədenıeti», «As berý mə­denıeti» qujattaryn qabyldady. Osy qu­jattarǵa sáıkes, bas ımamdar tarapynan óńir­lerde zırattardy birizge túsirý, as berýdi ret­ke keltirý boıynsha udaıy túsindirý, aq­pa­rattyq-nasıhat jumystary júrgizilip ke­ledi. «Zırat jəne zııarat mədenıeti» qu­ja­tynda zırat kóterýdiń úkimderi, máde­nıeti, teń­dik ustanymy, qulpytas qoıý máde­nıeti, zırat, kesene turǵyzýǵa qatysty erejeler uǵynyqty túrde kórsetilgen. Máselen, qul­­pytas qoıý mádenıeti boıynsha, qabirge bıik­tigi 1 metr, al eni 50 santımetrden aspaıtyn qul­pytas qoıý; qulpytasqa marqumnyń tolyq aty-jónin, týǵan jáne qaıtys bolǵan kún­de­rin jazý; qulpytasqa marqumnyń sýre­tin salmaý; qulpytastyń qymbat, baǵaly bol­­maýy; qul­pytasqa Quran aıattary men sú­re­lerdi jaz­baý sekildi talaptar qoıylǵan. Qa­zir­gi ýaqytta QMDB janyndaǵy «Qamqor-sha­ra­pat» mekemesi «Zırat jəne zııarat məde­nıeti» qujatyn basshylyqqa ala otyryp, el aýma­ǵynda biryńǵaı zırat kóterýdi qolǵa aldy.

Sol sekildi «As berý mádenıeti» qu­jatyn­da qudaıy as berýdiń dindegi orny men sha­rıǵatqa saı ádep-mádenıeti tolyq qamtylǵan. Qazirgi ýaqytta osy qujat negizinde elimizdiń dinı as rásimderi birizge túsip keledi. Ásirese oblystyq, qalalyq meshitterge qarasty ashanalarda qudaıy-as máziri bekitilip, ysyrapqa, asta-tók dastarqanǵa jol berilmeıdi. Aldaǵy ýaqytta da júıeli jumystar jalǵasady.

Sózimdi qorytyndylaı kele aıtarym: Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasy halqymyzdy biriktiretin jalpyulttyq qundylyqtardy dáripteý, ispen júzege asyrý jumystaryn aıanbaı júrgize beredi. Bul rette Memleket basshysy aıtqan: «Eńbekqorlyq, bilimpazdyq, kásibılik, birlik, yntymaq, janashyrlyq, iskerlik, bastamashyldyq, adaldyq, qarapaıymdylyq jáne únemshildik – naǵyz otanshyl, adal azamatqa tán qasıetter men qundylyqtar» degen eldik ustanym – biz úshin de temirqazyq.

Jalpyulttyq bereke-birlikti ornyqtyrý, eńbek pen ádilettilikti baıandy etý jolynda Jaratqan Ie nıetimizdi de, jolymyzdy da, isimizdi de ońǵarsyn!

 

Suhbattasqan –

Dıhan QAMZABEKULY