Alash dep soqqan júregi

Sodan da bul eldiń balasynda suńǵylalyq bar, áńgimeniń basy bolsa boldy, qalǵanyn óz­deri toltyryp alady.

Qaıyrbek Izatbekuly – so­ǵys jyldary dúnıege kelgen aǵa urpaq ókili. Bulardyń ata­lary bolmady. Aıdalǵan ıtjek­ken­derinen oralmady.

Ákeleri de bolmady. «Ýra­lap» ketken Batys­tan oralmady...

Atalary jetkize almaı ketken, ákeleri aıtyp úlgere almaı ketken áńgimeni analary jetkizgen...

Adam jaratylysynan kete al­maıdy. Soǵys zamany bolsa da olardyń da balalyq shaǵy boldy. Olar da oıyn qyzyǵyna toımaǵan. Sol oıyndary oıǵa jetelep jatýshy edi.

Úlkenderdiń sózine sensek, aqto­ǵaılyq­tardyń jáýtigi joq. Batyr da osylarda, kósem de osy­larda, sheshen de osylar­da. Jıdebaı batyrdy kim bil­meıdi? Qarmende bıdi qazaq balasy bil­se kerek. Abaıǵa bata beretin Shaban­baıdy qaıtip bil­­meımiz? Áset Naı­manbaıuly osy topyraqta kózin ashty. Qa­zaqtyń bulbul qyzy Kúlásh Báı­seıitova ánimen, eń aldy­men, osy Aqtoǵaıyn terbetken.

Mundaı óńirdi, mundaı ól­keni súımeý múm­kin be?

Ol da súıgen. Júregimen! Biraq túsinbeıtini kóp edi... Basqa jaq­taǵydaı munda aıyrplan ushpaı­tyn. Arsyl-gúrsil dúnıeni kóshi­rip poıyzdar da júrmeıtin. Tipti «polý­torkalardyń» ózi keıinde ǵana boı kórsetken...

Esesine qııaldarynda shek bolmaıtyn. Qara jermen keme júrgizip qoıatyn... Munda telefon baılanysy keshteý keldi. Teledıdar da saǵyntyp jetken. Kıno da ke­lip jarytpaıtyn. Esesine ánshi izdep sabylmaıtyn. Kúıshi izdep kúńirenbeıtin. Bir Áshimtaıdyń ózi nege turady? Mashaq kúıshini aıtyp taýysa almaspyz...

Basqa jurtty qaıdam, bu­lar ózderinshe ómir súretin. Esik­te­rinde qulyp, kúrshek degen bolmaıtyn. Jarty qurtty qalaı bólisse, kishkene qýanyshtaryn da solaı bólisetin.

Ol tusta jarys kóp boldy ǵoı. Eńbek jarysy degen. Sol dúbirde top bastap júretin. Omy­ra­ýynda salbyraǵy joq jan bol­maıtyn...

«Qoıdan basqa eshteńemiz joq qoı. Qalaı aldyq eken birinshi oryndy?» dep ishteı oıla­natyn. Jerasty baılyǵyn nege bermedi eken dep ám oıǵa ketetin. Keıin bilse, bári de bo­lypty ǵoı. Altyn da bar eken, kúmis te bar eken. Kerek dese­ńiz, odan da myqtyraǵy – ýran degeni de bar eken. Tek ıgerýge murshalary kele bermegen. Álde qandaı da bir sebeppen qulyqsyz boldy ma eken? Solaı bolar... Áıtpese Aqtoǵaıdyń altyny qazir eldiń qulaǵynda, saýsaǵynda, moınynda júr...

Sodan ba eken jer qoı­na­ýy­nyń izdeýshisi bolǵysy kelgen. Aqto­ǵaıyn altynǵa bóktiredi. Sóıtip, ushpaqqa shyǵarady...

Altyn tabylsa, árıne, aıyr­pla­­ny da, poıyzy da, kemesi de keledi...

Soǵan senimdi edi. Sodan da jaq­sy oqýǵa tyrysty. Mektepti altynǵa bitirdi.

Orys mektebin.

Mine, qyzyq. Munda bári qa­zaqy edi. Orys tilin bilmeıtin qazaqtar bolǵanymen, qazaq tilin bilmeıtin jan bolmaıtyn. Bu­lar el sııaqty rý-rýǵa bólinip jat­paıtyn. Bular ekige bóline sala­tyn. Qara qazaqtar bolyp, sary qazaqtar bolyp...

Qalaı ekenin qaıdam bular oqýǵa qulyqty edi. Aıtyp otyr­ǵan orys mektebinde oryn da bola bermeıtin. Olarynan orys bolyp ketse, káne?

Sóz joq, ol mektepterdiń de paı­dasy tıdi. «Orys» oqýlaryna qamshy saldyrmaı túsip jatty.

Bular da bala bolyp úlken­derdiń qolyn uzartty. Son­daǵy úlkenderdiń batasy kelteleý shyǵýshy edi. «Aman bol, aman erdiń aty bilinedi...» dep sholaq qaıyratyn.

Basqa jurttardaı muǵalim bol dep te aıta qoımaıtyn. Geo­log bol, bolmasa ınjener bol dep aıtýǵa zaýyqsyz keletin. Keıin­gisin túsi­nýge bolar, elden ketip qalady deıdi ǵoı...

Al alǵashqysyn túsinip kór...

Bir qaýiptiń bolǵany ǵoı. So­laı eken...

Muǵalimderdiń bárin qyryp salǵan eken ǵoı... Oqyǵan dep... Je­rin súıgen dep... Elin súıgen dep...

Tipti sonaý otyz birinshi jy­­­ly kóteriliske de shyǵypty. Ýyqpen...

Ony da bastap júrgen muǵa­­limder... Osynaý «ýyq kóteri­lisi» áli kúnge deıin tarıh para­ǵynan óz ornyn ala almaı keledi.

Bala Qaıyrbek Alash mu­ra­tyna osylaısha sýarylyp ósti. Sodan da ınjener nemese geolog bolam demedi. Shyn­týaıtynda, kim bo­latynyn ózi de bilmeıtin. Alaı­da alar ma­man­dyǵynyń Alash­tanýmen baıla­nys­tylyǵyn túsingen. Ol tusta Alash­tanýdyń ıisi de joq edi.

Joq, ol bildi kim bolatynyn. Ol joqshy bolady!

Atalarynyń, ákeleriniń jo­ǵalt­qanyn izdeı­tin bolady...

Mine, aǵamyzdyń joqshy bol­­­ǵa­­nyna da jarty ǵasyrdan asypty.

Joqshy bolyp ne bitirdi deı­siz ǵoı.

Alashtanýdaǵy, Álıhan­taný­daǵy qosqan úlesi saı­rap jatyr.

Eń aldymen, Álıhan esi­min kúndeden bosatty, aqtoǵaı­lyq­tardyń ıeliginen shyǵaryp, qa­zaq balasynyń ıgiligine qosýǵa jol ashty. Alǵash bolyp Álıhan babamyz jóninde qalam terbedi. Jaqyp, Álimhan babalarymyz jó­ninde tyń derekterdi birinen keıin birin jarııalap jatty. Alash kósemderiniń muraǵattyq ma­te­rıaldaryn da izdestirip ta­ýyp, qazaq balasynyń rý­hanı­ ­ıgi­ligine aınaldyrdy. Basqa til­­­degi zertteýlerdi de qa­zaq­shaǵa tú­­sir­gen Qaıyrbek Izat­bekuly bolatyn. Qazaq rýha­nııa­tynda aǵa­­­myz ózin­dik qoltańbasyn aıshyq­tady.

Jezdi aýdandyq partııa komı­tetiniń hatshysy, oblystyq at­qarý komıteti uıymdastyrý bó­liminiń meńgerýshisi, oblystyń mádenıet basqarmasynyń bas­­tyǵy, oblys­tyq atqarý ko­mı­teti tóraǵasynyń orynbasary, oblys­tyq tarıhı-ólketaný mý­zeıi­niń dırektory, oblystyq til­­der basqarmasynyń bastyǵy, «Baı­­qońyr» qarjy-ónerkásip­tik ın­vestısııa kom­pa­nııasynyń bi­rinshi vıse-pre­zıdenti qyz­met­terin bir kisideı atqardy. Ult uıasy Ulytaýdy ulyq­­taýda­ǵy at­qarǵan jumystary da óz nátı­jesin berdi. Alashahan, Joshy han mazarlaryn jańǵyrtý ju­mystarynyń jaýapkershiligi bir ózinde boldy.

Indýstrııa jáne ınfra­qu­rylymdyq damý mınıstrliginde keńesshi bolyp júrgeninde de Alash taqyrybyn umyt qal­dyrǵan joq. IýNESKO kóleminde 150 jyl­dyǵy atalǵan jyly Qaı­re­keń­niń jetekshiligimen shyq­qan «Álıhan álemi» kórsetkish kitaby – aıtarlyq­taı eleýli eńbek. Instıtýt atqaratyn sharýany bir óziniń atqaryp shy­­ǵýy aǵamyzdyń aza­mattyq tul­ǵasyn odan ári asqaq­tata túsedi.

Sol baqılyq muratyn qazaq dalasyna ákelip júrgender de Alash arystary bolatyn.

Alash muraty – bar bolý mu­raty.

Endeshe aǵamyz osy mu­ratty odan ári qaýzaıdy.

Abyz aqsaqalymyzǵa jarasatyn murat... Táńir jarylqasyn!

Tórehan MAIBAS,

jazýshy