Elý de – eńbektiń jasy

Jalpy, jasyna qaraı kemsitýshilikke ushyraıtyn mundaı jaǵdaı álemde eıdjızm degen termınmen sıpattalady. Bul uǵymdy alǵash ret 1969 jyly AQSh-tyń qartaıý jónindegi ulttyq ınstıtýtynyń dırektory Robert Nıl Batler engizdi. Ol atalǵan termındi basynda tek egde jastaǵylardy alalaý máselesin kórsetý maqsatynda qoldanǵan eken. Biraq keıin kele ómir jolyn endi bastaǵan jastar da tájirıbesiniń joqtyǵynan taýy shaǵylyp, osyndaı kúıge dýshar bolatyny baıqala bastaǵan. Osylaısha, eıdjızm uǵymynyń aýqymy ulǵaıǵan. Degenmen bul ataý kóbine qaǵajý kórgen qartań adamdarmen astasyp ketken jáne másele dúnıejúzinde qarııalardyń qatary artqan saıyn ýshyǵa túsken.

Qarııalardy kemsitetin keleńsiz kó­rinisten bizdiń elimiz de ada emes. Sebebi keıingi jyldary Qazaqstanda qart azamattardyń úlesi shamamen 11%-ǵa jet­­­ti. Halyqaralyq standarttar boıynsha halqynyń 7%-yn qarııalar quraıtyn memleket qartaıyp bara jatqan elder sanatyna jatady eken. Bul ólshemge salǵanda, Qazaqstan da «qartaıyp» bara­dy. Olaı bolsa, eıdjızmge jol bermeý máselesi nazardan tys qalmaýy kerek.

Kemsitýshiliktiń bul túri kóbine ju­mys izdeý kezinde baıqalatynyn aıt­tyq. Ásirese elýdi eńsergender «eki qolǵa – bir kúrek» taba almaı aıaǵynan tozady. Bul jastaǵy azamattarǵa qolynan keletin jumys tabyla qoıǵanymen, jumys berýshiler jasyna qarap, mundaı maman­dardy qolaı kóre bermeıdi. Osylaı ábigerge túsken kisilerdi aınalamyzdan jıi kezdestirýge bolady. Biraq bul máseleni arnaıy qarastyryp, naqty statıstıka túzilip, zertteý júrgizý jaǵy kemshindeý bolyp tur.

Osy oraıda nazarymyzǵa «Head Hun­ter» kompanııasynyń júrgizgen zert­teýi ilik­ti. Bul – elimizdegi jumys berýshi­ler men jumys izdeýshilerdi bir alań­­da, ıaǵnı ınternet keńistiginde túıistire­tin portal. Biraq jasy egde tartqan ­mamandar osy tetikti jıi qoldana ber­meı­di ári qashyqtan jumys isteýge beıildi emes. Mysaly, atalǵan portalda 2021 jyly 3 mıllıonnan asa jumys izdeýshi tirkelse, sonyń tek 2,4%-y ǵana 55+ jastaǵylar eken. Atap ótetin bir jaıt, bul portalda jumys berýshi habarlandyrý jarııalaǵanda úmitkerden jasy men jynysyn kórsetýdi talap ete almaıdy. Mundaı habarlandyrýlar kemsitýshilik dep sanalyp, saıt tarapynan buǵatta­la­dy. Sonymen HH zertteýi boıynsha 55 jastan asqan adamdardyń jumysqa ornalasa almaýynyń bir sebebi – talap etiletin tabys deńgeıi. Álbette, jumys berýshilerdiń jas ári qabiletti mamandardy qabyldaýdy jón kóretini belgili. Alaıda olarǵa demografııalyq daǵdarys, mamandardyń tapshylyǵy tańdaý qaldyrmaıdy-mys. Sondyqtan elýdi eńsergender de suranysqa ıe. Bul rette olardyń tájirıbesiniń moldyǵy da oń jaǵynan baǵalanady. Esesine ondaı mamandar kóbine biliktiligin bul­dap, joǵary jalaqy suraıtyn kórinedi. Sondaı jaǵdaıda jumys usynýshy amalsyzdan tájirıbesi az bolsa da, kóp jalaqy talap etpeıtin jastardy alýǵa májbúr bolady. Degenmen mundaı másele de jasqa baılanysty kedergi retinde sanalyp, alalaýshylyqqa jatady eken.

Rasymen, kóptegen salada maman jetis­peýshiligi seziletin qazirgi ýaqytta qaı jasta bolsa da óz isin biletin, tájirı­besi tolysqan mamanǵa jumys tabyla­dy. Mysaly, 58 jastaǵy astanalyq Nýrıd­dın Elmuratovqa osy ýaqytqa deıin ózi jumys istep kelgen kásiporyn tara­tylǵanda, jan-jaqtan suranys túsipti.

«Men elordadaǵy iri kompanııa «Ses­naǵa» qarasty bir enshiles kásip­­orynda jumys atqaryp keldim. Maman­dyǵym – ınjener-energetık. Biraz ýaqyt buryn bir sebeptermen bizdiń kásiporyn jumysyn toqtatady. Sol ýaqytta ózimmen qyzmettes bolǵan kóptegen mamanǵa basqa jaqtardan suranys túsip, tez-aq jumys aýystyryp ketti. Jasymnyń alpysty alqymdap qalǵanyna qaramastan maǵan da usynys boldy. Biraq qanshama jylǵy eńbegimdi, tájirıbemdi eskerip, kompanııa basshylyǵy basqa enshiles kásiporynǵa aýystyrýdy jón kórdi. Jalpy, jas ulǵaıǵan saıyn eńbek jaǵdaıynda bel­gili bir kedergiler paıda bolatyn shy­ǵar, biraq bilikti mamandar qashanda ju­myssyz qalmaıdy dep oılaımyn», dedi ol.

Áleýmettanýshy Gúlmıra Ileýova elimizde eıdjızm máselesi eki myńynshy jyldardyń basyndaǵydaı ótkir emes ekenin alǵa tartty.

«Qazir jasy egde tartqan, jumyssyz qalǵan mamandardy burynǵy jumys oryndary qaıtadan shaqyryp jatqany baıqalady. Ásirese bul jaǵdaı memle­kettik sektorǵa tán. Alaıda mundaı oń úrdis eńbek salalarynyń barlyǵynda bola bermeıdi. Eńbek jaǵdaıynda kemsitýshiliktiń kórinis berýi qoǵam­nyń bir bóliginiń ıerarhııasy men kon­ser­vatıvtiligimen de baılanysty. Bul ár­túrli jastaǵy adam bir-birin ste­reo­tıpti túrde, belgili bir jasqa tán má­de­nıet, minez-qulyq jáne bilim bagajy aıasyn­da qabyldaǵan kezde qoǵamda kvo-mártebesin saqtaıdy. Alaıda mundaı qabyldaý kóbine-kóp qoǵamǵa, sonyń ishinde ekonomıkaǵa zııanyn tıgizedi. Jal­py, elimizde jasqa baılanysty taptaý­ryn túsinikterdiń joıylýy úshin bir­shama ýaqyt kerek», deıdi sarapshy.

Egde tartqan adamdar zamana kóshi­ne ilesip, jańa tehnologııalardy meń­gere almaýynan jumys ortasynda kem­sitýshilikke ushyraıtyn jaǵdaılar da bolady. Sondyqtan eıdjızmmen kúreste úlken kisilerdiń kompıýterlik saýatyn arttyrý da basshylyqqa alynady. Negizinde bul máselege múldem jol bermeý úshin biraz memlekette zań aıasynda shara qoldaný qarastyrylǵan. Mysaly, Fransııada jasyna baıla­nysty kemsitýshilik úshin qylmystyq bap bolsa, Ulybrıtanııada dáleldengen eıdjızm faktisi úshin 45 myń fýnt sterlıngke deıin aıyppul salynady. Al AQSh-ta jumyspen qamtýda jasy boıynsha ala­laýǵa tyıym salatyn arnaýly zań bar. Ol zań 40 jastan asqan jumysshylardyń quqyǵyn qorǵaıdy.

Bul rette Qazaqstanda kemsitýshilikke qarsy shara qoldaný úshin zańnamany jetildirý qajettigi bar. Sarapshylar­dyń aıtýynsha, azamattardyń jas erek­sheligine qaraı kemsitýshilikke ushy­raǵanyn dáleldeý óte qıyn. О́ıtkeni eli­mizdiń zańnamasynda eıdjızm jóninde naqty túsinik joq, sondaı-aq onyń belgileri de aıqyndalmaǵan.

Degenmen elimizde eıdjızmmen kúres dep baǵalaýǵa bolatyn bastamalar júzege asyrylyp jatqanyn atap ótken jón. Mysaly, áleýmettanýshylar eıd­jızmmen kúreste tálimgerlik ınstıtýtyn kúsheıtýdiń mańyzdy ekenin aıtady. Iаǵnı aǵa býyn men jastardy tájirıbe almasýy úshin birlesken jobalarǵa tartý usynylady. Osy oraıda elimizde qolǵa alynǵan «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy eske túsedi. Bul bastama 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq joba aıasyn­da iske asyrylyp jatyr. Munyń maqsaty – zeınetkerlik jasqa jetken, jumys istep júrgen qyzmetkerdiń ornyn basatyn jas mamandy jumysqa ornalastyrý. Úmitkerdiń jalaqysy 6 aıǵa deıin memlekettik sýbsıdııa arqyly tólenedi. Sýbsıdııalardyń aılyq mólsheri salyq­tardy, mindetti áleýmettik aýdarymdardy, paıdalanylmaǵan eńbek demalysy úshin ótemaqylardy jáne ekologııalyq ústemeaqylar boıynsha tólemderdi esep­­temegende bank qyzmetterin eskere oty­ryp, 30 aılyq eseptik kórsetkishti qu­­raı­dy. Kelisimsharttyń merzimi ót­ken soń, úmit­ker tálimgerdiń aılyq ta­by­syna teń ke­lerlikteı turaqty ju­mys­qa ornalastyra­dy. Byltyr «Urpaq­tar ke­lisimsharty» jobasy arqyly el óńir­lerinde 493 adam jumysqa ornalasty. Joba aıasynda jumysqa orna­lasqandardyń eń kóbi Aq­tóbe (104 adam), Almaty (39 adam) jáne Jetisý (39 adam) óńirlerinde baıqalady.

Sóz basynda eıdjızmniń aýqymy keń ekenin, birneshe túrge bólinetinin keltirdik. Sonyń ishinde djeınızm egde jastaǵylardy kemsitýdi bildirse, edaltızm – jastardy alalaýdyń anyqtama­sy. Iаǵnı orta jastan asqandar sııaqty jas­tar da jumys tabarda tájirıbesi­niń joq­tyǵynan kóptegen kedergige tap bolady. Sonda elimizdegi jolǵa qo­ıyl­ǵan «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy eıdjızmniń osy eki túriniń de aldyn alý­­ǵa baǵyttalǵan bastama ekeni kórinedi.

Eıdjızmge jol bermeý baǵytyndaǵy is-sharalardyń biri retinde «Kúmis jas» jobasyn da ataýǵa bolady. Bul jobaǵa 50 jastan asqan jáne zeınetkerlik jasqa deıingi jumyssyz azamattar qatysa alady. Jobaǵa qatysý úshin mansap orta­lyǵyna ótinish berý qajet. Eńbek mobıldiligi ortalyǵy eńbekaqy tóleýge jumsalǵan shyǵyndardyń bir bóligin óteýge sýbsıdııalar berý jolymen osy jobany qarjylandyryp otyr.

«Jumystyń birinshi jylyndaǵy sýbsıdııalar mólsheri jalaqy mólsheriniń 70%-yn, jumystyń ekinshi jylynda – 65%-yn, úshinshi jylynda 60%-yn qu­raıdy. «Kúmis jas» jobasyna qatysý mer­zimi aıaqtalǵannan keıin jumys berý­shi zeınetkerlik jasqa tolmaǵan adam­dy keminde bir jyl merzimge, son­daı-aq zeınetaldy jastaǵy azamatty zeınet­kerlikke shyqqanǵa deıin turaqty jumys­pen qamtýǵa mindetti», deıdi Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstr­liginiń Halyqty jumyspen qamtý depar­tamenti dırektory Asqar Nııazov.

2023 jyly «Kúmis jas» jobasy bo­ıyn­sha 50 jastan asqan 15 166 adam ju­­mysqa ornalasty. Bul qatardaǵy aza­­mat­­tardyń eń kóbi Túrkistan (2 103 adam), Qyzylorda (1 121 adam), Almaty (1 099 adam), Qaraǵandy (1 092 adam) jáne Aq­tóbe (1 056 adam) oblystarynda tir­keldi.

Túptep kelgende, sózdiń túıini qazaq­tyń «Úlkenge – qurmet, kishige – izet» qaǵıdasyna kelip tireledi. Tek osyny sózben ǵana emes, is júzinde de kórsete bilgen jón. Qoǵamnyń irgesi osyndaı izgi qasıettermen nyǵaıyp, kóshimiz ilgeri jyljıdy. Aqyn Qazaqstannyń Eńbek eri Muhtar Shahanovtyń «On ekiden úshti alsa – nól qalady» degeni sııaqty, kóktemimiz – jastarsyz, kúzimiz – qarttarsyz ómirimizdi, bolashaǵymyzdy elestetý múmkin emes.