Keıingi jyldary «Qazaq tili» oqýlyqtaryndaǵy baǵdarlamalar men standarttarda qazaq tilindegi normalarǵa mán berilmeý, qazaq mektepterindegi «Qazaq tili» oqýlyqtarynyń orys mektepterindegi oqýlyqtar sııaqty leksıkalyq taqyrypqa kóp kóńil bólip, tildegi norma men júıeniń úıretilmeýi, grammatıkalyq erejelerdegi birizdiliktiń saqtalmaýy jaǵdaıdy múlde ýshyqtyra tústi. Qazaq mektepterindegi «Qazaq tili» oqýlyqtarynyń tildegi júıe normanyń ornyna geografııa, ekologııa, astronomııaǵa qatysty túrli leksıkalyq taqyryptar berilgen. Pán muǵalimderi solardyń sońynan qýalap, «Qazaq tili» pániniń mazmunynan aıyrylǵanyn aıtyp, dabyl qaqty. Durysynda, orys mektepteri men qazaq mektepterine arnalǵan oqýlyqtar júıesi, qurylymy múlde bólek bolýǵa tıis.
Aıtalyq, Ahmet Baıtursynuly oqýlyqtarynda leksıkalyq taqyrypqa basymdyq berilmeı, tildegi zańdylyqty, norma-grammatıkany úıretýge tyrysqan. Al ózge ult ókilderine qazaq tilin úıretetin oqýlyqtar men oqý quraldarynda leksıkalyq taqyryptar berilip, tildegi júıe qosymsha túsindirilgen. Pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynyń negizin qalaýshy Nursha Orazaqynova qazirgi jańartylǵan bilim mazmunyndaǵy qatelikterdiń saldarynan balalar saýatsyz jazyp, qate sóılep júrgenin aıta kelip:«Saraptama jasaý arqyly mektep oqýlyqtarynyń kóbinde balalardyń jas ereksheligi eskerilmegenine kóz jetkizdim. Sondaı-aq kitaptarda balanyń oılaý qabiletin, tanymyn, jalpy sózdik qoryn baıytatyn dúnıeler de joqtyń qasy. Saýatsyzdyqty grammatıkasyz joıa almaımyz. Sebebi grammatıka degenimizdiń ózi – saýatty jazý men sóıleýdiń tiregi. Alash zııalylary dybyspen jattyqtyrýdy, oqytýdyń túrli tásilin usynǵanda «Mindetti túrde grammatıkaǵa súıený kerek» degendi bilmestikten aıtyp otyrǵan joq», deıdi.
Grammatıkany oqyp, túsingen bala tildegi júıeni meńgeredi. A.Baıtursynulynyń: «Til úıretý» degenge oqý úıretý, jazý úıretý, sóıleý úıretý kiredi. Sóıleýdi aıryqsha úıretpeı-aq áýeli ata-anasynan, onan keıin aınalasynan úırenip bilip ketedi. Oqý men jazý ondaı emes, bular aıryqsha úıretýdi kerek qylady», deýi beker emes. Psıholıngvıster bala mektepke barmastan buryn tildi meńgerip alatynyn aıtady. Sebebi qazaq balasy mektepke barmaı-aq sóz taptaryn, sóılem múshelerin ajyrata almasa da, oıyn jetkizý úshin baıandaýyshty sóılemniń sońyna, bastaýyshty odan buryn qoısa, anyqtaýysh músheni bastaýyshtan buryn qoıady. Balanyń tildik sanasynda shema-úlgi qalyptasady. Sonyń negizinde ol sóılem qurap jattyǵady. Zat esimniń nárseniń atyn, syn esimniń zattyń belgisin bildiretinin tolyq biledi. Mektepke barǵan soń olardyń qandaı sóılem múshesi ekenin túsinedi, oqyp, jazyp úırenedi. Bir tildi úıretkende tıimdi bolǵan ádis-tásil basqa til úshin onsha tıimdi bolmaýy múmkin. Sebebi ár tildiń ózindik ereksheligi bar, ózindik júıesi bar. Sol sebepti Alash zııalylary til úıretýge erekshe mán bergen. Ult ustazy A.Baıtursynuly: «Úıretý óner bolǵan soń, ana tilin úıretý, bu da – óner. Olaı bolsa, basqa ónerlerde bolǵan syndar munda da bolmaq.Til – tirshilik quraly. Til úıretý (oqý, jazý, sóıleý úıretý maǵynada) – sol tirshilik quralyn jumsaýdy úıretý. Olaı bolsa, til úıretý óneri turmys óneri bolmaq. Turmys óneri óziniń turmystaǵy baılasqan nársesiniń túrine qaraı turmyspen birge ózgermek. Til úıretý turmys óneri bolǵan soń, munyń da tásilderi mashına tetikteri sııaqty turmys kerek qylýynsha ózgerip turady. Biraq ózgergende bútindeı tásilderiniń bári jańalanbaıdy. Jańasy az bolyp, kóbi burynǵy tásilderdiń jańadan janastyryp, úılestirýi bolady», depti.
Qazir ata-ana balasyna balabaqshadan bastap aǵylshyn tilin úıretkisi keledi. Akademık R.Syzdyq pen professor Z.Ahmetjanova sekildi ǵalymdardyń zertteýlerinde jan-jaqty dáleldengendeı, bala shet tilin úırený úshin aldymen ana tilin tolyq meńgerýi tıis. Japon ǵalymdary bastaýysh synypta balaǵa ana tilin ǵana úıretedi. Professor N.Orazaqynova: «Úsh tildilikti jeleý etip, balǵyndarymyzǵa balabaqshadan bastap, aǵylshyn tilin úıretý bizge eshbir paıda tıgizbeıdi. Bilim salasynyń tizginin ustaǵan basshylar osy máseleni eskerýge tıis. Kez kelgen nárseni qoldanysqa engizbes buryn aldymen saraptap alǵanymyz jón edi. Al bizde eshbir eksperıment júrgizilmeı-aq, baǵdarlamanyń barlyǵy qoldanysqa birden enedi. Negizinen orys tilin 4-synyptan, aǵylshyn tilin 5-synyptan bastasaq, oqýshynyń til úırenýi kezeń-kezeńimen júzege asady. Bala kez kelgen ekinshi nemese úshinshi tildi meńgerýine óziniń ana tiliniń negizine súıenýi kerek. О́kinishtisi sol, bizde ana tiliniń negizi bastaýyshtan durys qalanbaıdy... Qazaq elindegi kez kelgen mektepte eń birinshi qazaqtyń tili turýy kerek. Bizdiń armanymyz – joǵary dárejedegi mekteptermen básekelese alatyn shynaıy qazaq mektebin qalyptastyrý. Elimizde Alash arystarynyń ıdeıasyn júzege asyrýdy maqsat tutqan naǵyz qazaq mektepteriniń negizin búginnen bastap qalaýymyz kerek», dep tujyrymdaıdy.
N.Orazaqynova ár ulttyń ózine tán tanym-túsinigi bolatyndyqtan, ózimizdiń bilim berý júıemizdi aıqyndap, ózge eldiń ózimizge qajettisin suryptap alatyn ýaqyt jetkenin aıtady. A.Baıtursynuly, J.Aımaýytuly, M.Jumabaev, T.Shonanuly, Á.Ermekov sekildi Alash ardaqtylarynyń ustanymyn basshylyqqa alyp jasaǵan ǵalymnyń «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasy bilim salasynda 30 jylǵa jýyq ýaqyt qoldanylyp keledi. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetinde «Tildik taldaý tehnologııasy» degen elektıvti pán N.Orazaqynova usynǵan «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynyń negizinde júrgiziledi. 4-kýrstarǵa usynylǵan bul pánge stýdentterdiń qyzyǵýshylyǵy joǵary. Qazaq tiliniń fonetıkasy, leksıkologııasy, sózjasamy, morfologııasy, sıntaksısine arnalǵan teorııalyq pánderden keıin júrgiziletin bul pánde stýdentter satyly keshendi taldaý tehnologııasyn paıdalanyp, ár saty boıynsha barlyq erejege sáıkes teorııalyq ustanymdy mysalmen bekitip, tájirıbemen ushtastyrady.
Bastapqyda tehnologııa «Qazaq tili» páni boıynsha engizilip, oqýshylarǵa qazaq tiliniń dybys quramy, sóz quramy, grammatıkalyq qurylysy, ádebı til normasyn úıretip, durys sóıleý, saýatty jazý daǵdysyn qalyptastyrdy. «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynda til biliminiń barlyq salasy qamtylǵan. Ulttyq qundylyqtarǵa negizdelgen dıdaktıkalyq materıalda tildik birlikter júıelilikpen berilgendikten, oqýshylar materıaldy qurǵaq baıandap qana qoımaı, tanymdyq turǵydan mol aqparat alady. Durys sóıleý qaǵıdasyn meńgeredi. Tehnologııanyń aýqymy keńeıýi nátıjesinde búginde 10 pánge engizilip otyr. Tehnologııa bilim berip, sheberlik, daǵdy qalyptastyrýmen qatar oqýshylardyń tulǵa retinde qalyptasýyna, oılaý, este saqtaý, qııaldaý, elestetý sııaqty qabiletiniń damýyna ıgi yqpal etedi. Balanyń oqýǵa degen qulshynysyn arttyryp, izdenýshilik, zertteýshilik qabiletin shyńdaıdy. Sondaı-aq osy tehnologııamen jazylǵan «Tildik birlikterdi satylaı keshendi taldaý» atty oqý quralyn jalpy bilim beretin orta mektep muǵalimderi de paıdalanady. Bul tehnologııany meńgergen muǵalim men oqýshynyń arasynda ózara syılastyq,túsinistik, áriptestik qatynas ornaıdy.
«Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasy aldymen bastaýysh synyptyń «Qazaq tiline» endi. Ǵalym N.Orazaqynova J.Aımaýytulynyń: «Ana tilin meńgerý – sózderdi jattatý, olardyń júıesin, ózgerý zańdaryn bilý ǵana emes, til úırenýmen birge bala tildiń sansyz kóp uǵymyn, oıyn, sezimin, sulý úlgisin, oılaý júıesin, oı pálsápasyn da meńgeredi. Bala oqytýdy tilden bastaıdy. Bastaýysh mekteptiń kóbinese aınaldyratyn oqýy – tildik múshelerdi nyq bildirip, balanyń tilin baıytý. Orta dárejeli mektepte únemi tildi jattyqtyrý, daǵdylandyrý kerek. Ár sabaq, ár pán bir jaǵynan ózine has maqsutyn kózdese, ekinshi jaǵynan til túzeýge, til sabaǵynyń mindetin atqarýǵa tyrysý kerek. Bala sóılegende, jazǵanda, tildi durys qoldanýǵa – ár oqytýshynyń, ár mekteptiń mindeti», degen qaǵıdasyn negizge alyp, tildik birlikterdi 10 deńgeı boıynsha taldaýdy maqsat etedi. Birinshi deńgeıde aıtylym men jazylym negizge alynady. Bul deńgeıde ǵalym qazaq tiliniń júıesin, A.Baıtursynulynyń ustanymyn basshylyqqa alyp, dybyspen jattyqtyrý ádisin ustanady. Ekinshi deńgeıde tyńdalym men aıtylymǵa erekshe kóńil bólinip, til biliminiń salalary tirek syzbadaǵy úlgige sáıkes aýyzsha baıandalady. Oqýshylar bir-biriniń jaýabyn tyńdap, qatelikterin túzetedi. Úshinshi deńgeıde oqýshylar aýyzsha taldaý arqyly dıalogti taldaý, keri taldaý túrin meńgeredi. Tórtinshi deńgeıde shartty belgilermen jumys isteýge daǵdylanady. Besinshi deńgeıde belgisizdikpen órnektelgen tańbalardy ajyratyp, durys baıandaýdy úırenedi. Altynshy deńgeıde satylaı keshendi taldaý arqyly meńgergen bilimin jatqa jazady. Tapsyrma ár oqýshyǵa berilip, orfografııalyq, pýnktýasııalyq qatelerdiń jiberilmeýi qadaǵalanady. Jat jazý bir oqý jylynda eki ret júrgiziledi. Jetinshi deńgeıde oqýshylar belgili bir ýaqyt aralyǵynda durys taldap shyǵýy kerek bolady. Taldaýlar júıeli túrde júrgizilse, oqýshylar 7–15 mınýt aralyǵynda til biliminiń barlyq salasy boıynsha taldap shyǵady. Segizinshi deńgeıde oqýshylardy kompıýtermen jumys isteı bilýge baýlý kózdeledi. Toǵyzynshy deńgeıde test tapsyrmalary berilip, oqýshynyń bilimdi qanshalyq meńgergeni tekseriledi. Onynshy deńgeıde oqýshyny shyǵarmashylyqqa baýlý maqsat etiledi.
«Satylaı keshendi taldaý» tehnologııasy ǵylymılyq, júıelilik, deńgeılik, sanalylyq, belsendilik, sabaqtastyq, shyǵarmashylyq oılaýdy qalyptastyrý, tárbıelik sııaqty ustanymdarǵa negizdelgen. «Tárbıedegi maqsut – «adam» degen atty qur jala qylyp japsyrmaı, shyn maǵynasymen adam qylyp shyǵarý», dep M.Jumabaev aıtqandaı, balany oqytýdaǵy negizgi maqsat – belgili bir pán boıynsha jalań maǵlumat berip qana qoımaı, tolyq adam retinde qalyptasýyna yqpal etý, ulttyń bolashaǵyna uıytqy bolatyn azamat tárbıeleý bolýǵa tıis. Sol sebepti professor N.Orazaqynova: «Qazirgi kezdegi muǵalim-ádiskerlerdiń eń birinshi maqsaty – sapaly oqytýdyń joldaryn tabý, ıaǵnı qalaı oqytsaq, isimiz jaqsy nátıje beredi degen saýalǵa jaýap izdeý. Sony praktıkalyq jaǵynan dáleldep, teorııalyq turǵydan júıelep kórsetý. Sondyqtan da jalpy bilim beretin orta mektep «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasy arqyly izgilik qasıetin qalyptastyrý úshin oqýshylardyń teorııalyq bilimin tereńdetip, biliktilik pen daǵdylar qalyptastyrylýy kerek... Sabaq mazmunynyń sapaly bolýy muǵalimniń bilim berý ustanymyn tıimdi qoldana alýyna baılanysty. Ol dıdaktıkada qalyptasqan ǵylymı, sanalylyq, ómirmen baılanystylyq, oqýshylardyń jeke erekshelikterin eskerý, dúnıetanymdyq sıpattaǵy oqytý ustanymdary, t.b. sııaqty jalpy bilim beretin orta mektepte qazaq tilin satylaı keshendi taldaý tehnologııasymen oqytýdy qajet etedi», dep tujyrymdaıdy.
«Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasy bastapqyda kúndelikti sabaq júıesinde qoldanyldy. 2000 jyldan bastap muǵalimder men oqýshylardyń ynta-yqylasy eskerilip, Kishi ǵylym akademııasynyń uıymdastyrýymen «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasynyń aýyzsha komandalyq olımpıadasy ótkizilip keledi. Alǵashqy olımpıadaǵa Almaty qalasy men Almaty oblysynan 6 komanda qatysty. 2001–2002 oqý jylynan bastap olımpıadanyń aýmaǵy keńeıip, Jambyl oblysy T.Rysqulov aýdany men Aqtaý qalasynyń oqýshylary da baq synady. Olımpıada bastapqyda jalpy bilim beretin orta mektep oqýshylarynyń arasynda ótse, keıin oǵan Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń stýdentteri de qatysty. Keıingi jyldary saıysqa Astana, Almaty qalalary men Jambyl, Soltústik Qazaqstan, Qyzylorda, Atyraý, Batys Qazaqstan oblystarynan kelgen oqýshylar men stýdentter komandalary belsendi úles qosty. Olımpıada respýblıka kóleminde ǵana ótkizilmeı, keıingi úsh jyldan beri Mońǵolııanyń Baıanólgeı aımaǵynan da oqýshylar qatysyp, jarys halyqaralyq deńgeıge jetti. Iаǵnı «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasyna qyzyǵýshylar sany kún sanap arta tústi. Búginge deıin atalǵan tehnologııa boıynsha 8 772 muǵalim dáris alǵan. Tehnologııa respýblıka sheńberinde ǵana emes, shet elderde de tanymal. Máselen, Mońǵolııadan 30 muǵalim «Satylaı keshendi oqytý» tehnologııasy boıynsha dáris tyńdady.
Qoryta aıtqanda, ulttyq bilim ult jasampazdyǵynyń negizi ekenin umytpaýymyz kerek. Sol sebepti Nursha Orazaqynova sekildi aıtýly ǵalym negizin qalaǵan otandyq tehnologııany árdaıym qoldaımyz. Bul tehnologııany qazaq tilin úıretýde ǵana emes, ǵylymnyń barlyq salasynda qoldanýǵa bolady.
Orynaı Jubaı,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor,
Jaına Satkenova,
fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, dosent