Qazaqstan – О́zbekstan: Qarym-qatynastyń jańa kezeńi

Búgingi tańda Qazaqstan men О́zbekstan arasyndaǵy qarym-qatynastar tatý kórshilik jáne senimdilik sıpatta júzege asyrylyp jatyr. Eki el de óz aldyna joǵary maqsattar qoıyp, jaqsy bastamalarda bir-birin qoldap, búkil álemdik qoǵamdastyqqa qalyptasqan dostyq pen beıbit ómir súrý dástúrlerin kórsete otyryp, olardy júıeli túrde, berik ustanyp keledi.

2018 jyly Qazaqstanda О́zbekstan jyly, 2019 jyly О́zbekstanda Qazaqstan jyly atalyp ótkeni – bizdiń ortaq tarıhymyz ben ata-babalarymyzdyń ejelden kele jatqan baı mádenı murasymen dáleldengen halyqtarymyz arasyndaǵy baýyrlastyq baılanystardyń jarqyn bir kórinisi.

2022 jyldyń jeltoqsanynda Qazaq­stan men О́zbekstan arasyndaǵy odaq­tastyq qatynas týraly shartqa – eki eldiń ózara taýar aınalymyn arttyrý, ınves­tısııa tartý, ónerkásip, farmasevtıka, aýyl sharýashylyǵy, qurylys, kólik áleýeti men kólik logıstıkasy salalaryn qosa alǵandaǵy yntymaqtastyqtyń barlyq spektory boıynsha baılanys­tardy nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan qujat­qa qol qoıyldy. О́tken jyldyń so­ńynda О́zbekstan Prezıdenti Shavkat Mırzııoev shartty ratıfıkasııalaý týra­ly Jarlyqty rásimdedi. Al aqpan aıy­nyń 28-i kúni Májilistiń jalpy otyrysynda «Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbekstan Respýblıkasy arasyndaǵy odaqtastyq qatynastar týraly shartty ratıfıkasııalaý týraly» zań jobasy maquldandy.

Qazaqstan Respýblıkasy men О́zbek­stan Respýblıkasy arasyndaǵy odaq­tas­tyq qatynastar týraly sharttyń maqsaty – ekijaqty ózara is-qımyldyń barlyq áleýetin júzege asyrý. Sońǵy kezeńde eki el arasyndaǵy taýar aınalymy eselep ósti. Barlyq saladaǵy yntymaqtastyqty ulǵaıtýǵa, nyǵaıtýǵa keń óris ashyldy. Kelisim syrtqy saıasat, qorǵanys pen qaýipsizdik, ekonomıkalyq yntymaqtastyqty tereńdetý, energetıka, ınvestısııalyq qyzmet, mádenı-gýmanıtarlyq baılanys salalarynda neǵurlym tyǵyz, uzaqmerzimdi ynty­maq­tastyqqa quqyqtyq negiz qurýdy kóz­deıdi. Transshekaralyq sý resýrstaryn utymdy paıdalaný jáne qorǵaý, sondaı-aq ekologııalyq jáne azyq-túlik qaýipsizdigi máseleleri de eki el úshin óte mańyzdy. Odaqtastyq qatynas týraly shart osy salalardyń bárin qamtý úshin qajet boldy. Bul – eki memleket arasyndaǵy yntymaqtastyqtyń eń joǵary deńgeıi.

Aıta ketelik, mundaı úlgidegi shart Qyrǵyzstanmen 2003 jyly, Reseımen 2013 jyly jasalǵan bolatyn. Eldiń qa­lypty damýy, ósip-órkendeýi, qaýip­siz­digi jaqyn kórshilerimizben qarym-qatynasty qalaı qurýymyzǵa baılanysty. Qazir de Tájikstanmen aradaǵy odaqtastyq sharty daıyndalyp jatyr.

Odaqtastyq qatynastar belgili bir qaǵıdattar men ortaq qundylyqtarǵa: táýel­­sizdikti, egemendikti, aýmaqtyq tu­tas­tyqty jáne memlekettik shekara­lardyń myzǵymastyǵyn ózara qur­met­teý, senim, teńdik, ulttyq múd­deni ózara esepke alý, ózara qoldaý jáne ózara mindettemelerdi adal oryn­daý­ǵa negizdelgen. Shartqa sáıkes yn­tymaqtastyqtyń jańa tetigi – Mem­leket basshylary deńgeıindegi Jo­ǵary memleketaralyq keńes qury­latyn bolady. Keńestiń qyzmetin Syrtqy ister mınıstrler keńesi úılestiredi. Qajet bolǵan jaǵdaıda keńes jumysyna eki eldiń Parlament basshylary men Qa­ýip­sizdik keńesteriniń ókili qatysa alady. Birinshi otyrysy О́zbekstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Shavkat Mırzııoevtiń Astanaǵa memlekettik sapary aıasynda, osy jyldyń 8 tamyzyna josparlanyp otyr.

Shart maqsattarynyń biri – syrtqy saıasat, qorǵanys jáne qaýipsizdik sala­syndaǵy tyǵyz uzaqmerzimdi ynty­maqtastyqtyń quqyqtyq negizin qurý. Osy oraıda qujattyń halyqaralyq saıasattaǵy, qorǵanys pen qaýipsizdik sala­syndaǵy ózara is-qımylǵa arnal­ǵan bólimi barynsha aıqyn. Munda ha­lyqaralyq arenadaǵy ózara is-qı­myl jáne qoldaý, qarýsyzdaný, jappaı qyryp-joıatyn qarýdy taratpaý, terrorızmge, dinı ekstremızmge jáne separatızmge qarsy is-qımyl, qaýip­sizdikke jańa qaýipter sııaqty prak­tı­kalyq ýaǵdalastyqtar atap ótilgen. Qorǵanys qabiletin nyǵaıtý úshin ás­kerı-tehnıkalyq saladaǵy ózara is-qımyl týraly da aıtylady. Úshinshi mem­leketter tarapynan qarýly shabýyl qaýpin týdyratyn jaǵdaıdy sheshý úshin shuǵyl konsýltasııalar kózdeledi. Osy shart arqyly elderimiz bloktar men odaqtarǵa nemese ekinshi tarapqa qarsy baǵyt­talǵan áreketterge qatyspaýǵa min­detteme alady. О́z aýmaǵy men resýrs­taryn, sondaı-aq kommýnıkasııa men ınfraqurylymyn ekinshi tarapqa qarsy basqynshylyq maqsatynda paıdalanýǵa jol bermeýge mindettenedi. О́ńirlik qaqtyǵystardy beıbit jolmen sheshýge jan-jaqty járdemdesýge daıyn ekenin bildiredi.

Búginde Qazaqstan – О́zbekstan arasynda tyǵyz ekonomıkalyq baılanys berik ornyqqan. El Prezıdentteri 2022 jyly taýar aınalymyn 10 mıllıard dollarǵa jetkizý mindetin qoıdy. Bul – ortamerzimdi keleshekke arnalǵan mindet. Aıta keterligi, 2022 jyly eki el arasyndaǵy ózara saýda-sattyq 30 paıyzǵa artyp, 5 mıllıard dollarǵa jetti. О́tken jyly 10 paıyzǵa qysqaryp, 4,4 mıllıard dollardy qurady. Onyń bir sebebi – Qazaqstannan О́zbekstanǵa jeńil avtomobılder eksportynyń qysqarýy. О́zbekter qy­taı kólikterin kóbirek satyp ala bas­tady. Jalpy, saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyǵymyz óte jaqsy damyp keledi. Degenmen eki el arasynda saýda-sattyq emes, ónerkásiptik kooperasııa basymdyqqa ıe. Osy maqsatta byltyr UzKazTrade arnaýly birlesken syrtqy saýda kompanııasy quryldy. Sondaı-aq Premer-mınıstrdiń orynbasarlary deńgeıinde barlyq kooperasııalyq jobaǵa monıtorıng júrgizetin arnaýly jumys toby bar. О́zara saýdadaǵy kedergilerdi joıý úshin de jumys toby qurylǵan. Qazaqstan tarapy qaǵaz­bas­ty­lyqtan arylý úshin ruqsat berýdiń e-permit elektrondy júıesin iske qosýdy usynyp otyr.

Osy tetikterden bólek Memleket bas­shylarynyń ýaǵdalastyqtaryn jú­ze­ge asyrý boıynsha jol kartalary bar. Onyń ishindegi eń iri jobanyń biri – qazaq-ózbek shekarasynda «Ortalyq Azııa» halyqaralyq ónerkásiptik kooperasııa ortalyǵyn qurý. Ortalyqtyń 50 gektardy quraıtyn aýmaǵynda óndiris alańdary bolady. Máselen, onda aýyl sharýashylyǵy ónimderin tereń óńdeý jolǵa qoıylyp, qoımalar ornalastyrylady, kólik ınfraqurylymy qam­ta­masyz etiledi. Ony iske qosý 2026 jyldyń sońyna josparlanyp otyr. Taǵy bir óte mańyzdy joba – Qyrǵyz­stan­daǵy Qambar-Ata GES-1 birlesken qurylysy.

Tranzıttik-kólik áleýetin damytýda da birneshe joba bar. Búginde «Darbaza-Maq­taaral» temirjol jelisiniń qury­lysy bastalyp, «Úshqudyq – Qyzylorda» temirjol jelisi men tasjolynyń jobasy pysyqtalyp jatyr. Sonymen qatar О́zbekstan shekaralas aımaqtarda ýrandy birlesip barlaý, óndirý jáne óńdeýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Eger osy jobalardyń bári iske assa, onda eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 10 mıllıardtan da artyq bolary sózsiz.

Eki eldiń bilim, mádenıet, sport jáne týrızm salalaryndaǵy baılanys­ta­rynyń tamyry tipti tereńde. Bizdiń salt-dástúrlerimiz, dilimiz ben qundylyq­ta­rymyz barynsha jaqyn ári uqsas. О́zbek pen qazaq halqynyń mádenı qarym-qatynasy ejelden damyp keledi, salt-dástúrdiń ortaqtyǵy bul qarym-qaty­nas­tardy odan ári nyǵaıtýǵa qyzmet etedi. Qazaqstannyń О́zbekstandaǵy, О́zbekstannyń Qazaqs­tandaǵy mádenıet kúnderi turaqty túrde ótip turady. Oǵan bizdiń ártister, jazýshylar, sý­ret­shiler, qolónershiler qatysady. Bir-birimizden úırenerimiz kóp. Sondaı-aq ǵylym, bilim, medısına, sport, týrızm salalaryndaǵy baılanystardy da tereńdete berý qajet.

Tatý kórshilik pen ózara qurmet qaǵıdattary – shyǵys halyqtarynyń ejelden erekshe belgisi. Sol turǵyda áýelden qalyptasqan Qazaqstan – О́zbek­stan dostyq qarym-qatynastary Orta­lyq Azııa elderi úshin ǵana emes, búkil álemdik qoǵamdastyq úshin de jaqsy úlgi. Ár ulttyń kórshiles ulttarmen tatý-tátti ómir súrýi – ári ulttyq, ári jal­py­adam­zattyq qundylyq, ortaq jaýap­­kershilik.

«О́zbek – óz aǵam» deımiz biz, ol taraptan «qazaq – kóz aǵam» degen sóz shyqqan. Tarıhymyz «aýyly aralas, qoıy qoralas» jatqan halyqpen jibek jipteı birge óriledi. Uly Tóle bıimiz Tashkent tórinde jatyr. Sol Tashkenttegi Naýaı men Abaı kósheleriniń sheber qıylysatynyń da ózindik mán-mańyzy bar. Keshegi Ǵafýr Ǵulam men Sábıt Muqanovtyń dostyǵy ańyzdaı taraǵan. Álem tanıtyn «Iаllanyń» jetekshisi Farrýh Zakırov – Qazaqstannyń halyq ártisi.

Ejelden bir topyraqtyń ústinde, bir kúnniń astynda ómir súrip, bir ózenniń sýyn iship kele jatqan, túbi bir, túrkitildes qos halyqtyń ǵasyrlar boıǵy dostyǵy baıandy jalǵasyn taba be­redi, qoǵam ómiriniń barlyq salasynda jańa jaǵdaıdaǵy ózara qarym-qatynastary nyǵaıa túsedi deýge tolyq senim bar.