Papılloma vırýsyna qarsy vaksına qyzdarǵa da, er balalarǵa da qajet

Osylaısha, APV-ǵa qarsy vaksına­laý boıynsha qanatqaqty joba 2013 jyly Qazaqstannyń 4 óńirinde – Atyraý, Pav­lodar oblystary, Almaty men Astana qalasynda bastalǵanymen, 2015 jyly jalǵasyn tappaı qalǵan edi. Biraq bıyl kúzden bastap Qazaqstanda áke-sheshe­leriniń kelisimimen 11 jastaǵy qyz­dardy papılloma vırýsyna qarsy egý qaıta bastalady. Alǵashqy 350 myń dozany satyp alý úshin 9 mlrd teńge qara­jat jumsalyp, 175 myń adamdy APV-ǵa qarsy egý kózdelip otyr. О́ıtkeni ja­tyr moıny qaterli isigin aldyn alýdyń ­eń tıimdi joly osy bolyp otyr.

APV-ǵa qarsy ekpeni eń birinshi Aýstralııa qolǵa alsa, búgingi tańda 150-ge tarta el 11-13 jas aralyǵyn­daǵy jas­óspirimderdi jynystyq qaty­nasqa túspeı turyp vaksına­laı­dy. Onyń ishinde 71 memleket ulda­r men qyzdarǵa qatar ekpe jasaıdy. Mysa­ly, osy vak­sına arqyly Shotlan­dııa eli jatyr moınyn qaterli isigin aýyzdyqtaýǵa qol jetkizgen.

APV vırýsyn áıelder de, erkekter de juqtyrǵanymen, bul vırýs ásirese qyz-kelinshekter úshin qaýiptirek. Oqyr­manǵa túsinikti bolýy úshin olardy «jaq­sy», «jaman» jáne «qaterli» dep qa­rastyrýǵa bolady. «Jaqsy» túri sal­darynan aıaq-qolda súıel paıda bolyp, jaǵymsyz bolsa da ony ońaı jazyp alýǵa bolady. Al qaterli túrlerine kele­tin bolsaq, 99,7% jaǵdaıda osy vırýs­tyń saldarynan paıda bolatyn jatyr moıny obyry jyl saıyn álemde 340 myńdaı adamnyń ómirin jalmap jatyr.

Qazaqstanda jatyr moıny obyry taralýy jaǵynan sút bezi obyrynan keıin ekinshi orynda turǵany belgili. Jyl saıyn elimizde 1 800-deı áıelge «jatyr moıny obyry» dıagnozy qoıylyp, 600 naýqas osy dertten kóz jumady. Qysqasy, adamnyń papılloma vırýsy – jatyr moıny obyryn, erler men áıelderdiń jynys músheleriniń syrt­qy qaterli isigin, aýyz qýysy qaterli isigi men anogenıtaldy súıelderdi órshitetin ınfeksııa.

«Papılloma vırýsy tobynda 200-ge jýyq túri belgili bolsa, 14 túri adamdar úshin qaýipti. Bul vırýs – álemdegi eń kóp taralǵan vırýstardyń biri jáne adamdardyń kópshiligi ómirinde APV-nyń qandaı da bir túrin juqtyrmaı qoımaıdy. Bul ınfeksııaǵa jynys­tyq belsendi jastaǵy áıelder men 25-30 jasqa deıingi er adamdar jıi dýshar bolady», deıdi Almaty Onkologııalyq orta­lyǵy dırektorynyń orynbasary Álııa Týresheva.

Mamandar kóp jaǵdaıda APV ınfeksııasy emdelmeı-aq jazylǵanymen, keıbireýlerde bul vırýs qaterli isik­tiń damýyna dýshar etedi deıdi. Al zert­teýlerdiń kópshiligi vaksınalaýdyń eko­nomıkalyq tıimdiligin dáıektep otyr. О́ıtkeni jatyr moıny obyryna qarsy vaksınalaý ártúrli elde keselge shal­dyǵý men ólim-jitim kórsetkishin 70%-dan 97%-ǵa deıin tómendetken.

Búginde jatyr moıny obyry damýshy elderdegi áıelderde jıi kezdesedi. Qaterli isikterdi zertteý jónindegi halyq­aralyq agenttiktiń boljamy bo­ıynsha, damýshy elderde jatyr moı­ny obyryna shaldyǵý kórsetkishi joǵa­rylaı túspek. Sondyqtan onyń aldyn alýǵa barynsha nazar aýdarylyp otyr. Bul agenttikte 2020 jyly jatyr moıny obyry jańadan 604 myńdaı adam­nan anyqtalyp, osy keselden 342 myń naýqas qaıtys bolǵanyn alǵa tar­tady. Máselen, Almaty qalalyq Onko­logııalyq ortalyǵynyń esebinde qazir 31 866 onkologııalyq pasıent tursa, 2022 jylmen salystyrǵanda bul derek 8,2%-ǵa ósken.

О́z kezeginde Almatydaǵy Qazaq onko­logııa jáne radıologııa ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń mamandary jatyr moıny obyry áıelderde jıi kezde­setin onkologııalyq aýrýlardyń biri bol­ǵanymen, bul adam papılloma vı­rýsyna (HPV) qarsy vaksınalaý arqyly aldyn alýǵa bolatyn qaterli isiktiń jalǵyz túri ekenin aıtady. Máse­len, DSU jatyr moıny obyryn joıý jónindegi jahandyq strategııasy Densaýlyq saqtaý máselesi retinde jol kartasyn qamtıdy, ıaǵnı qyzdardyń 90%-y 15 jasqa deıin HPV vaksınasymen egilýi kerek, oǵan qosa uldardy da egý usynylǵan. Sebebi er balalar adam papılloma vırýsyn tasymaldaýshylar ekeni anyqtalǵan.

DSM-nyń shtattan tys bas onkologi, «Qazaq onkologııa jáne radıologııa» ǴZI basqarma tóraıymy Dılıara Qaıda­ro­va jatyr moıny obyry aldyn alýǵa bolatyn jalǵyz onkologııalyq dert eke­nin dáıekteı kele: «HPV vaksınalaýy AQSh, Kanada, Izraıl, Qatar, BAÁ, Ulybrıtanııa, Germanııa, Aýstrııa, Shveı­sarııa, Fransııa, Aýstralııa, Japo­nııa sııaqty elderdiń ulttyq ımmýndaý baǵdarlamalaryna engizilgen. HPV-ge qarsy vaksınalaý kórshi – О́zbekstan men Túrikmenstan elderinde de júrgiziledi», deıdi.

Joǵaryda atap ótkendeı, Aýstra­lııada Ulttyq vaksınalaý baǵdarlamasy engizilgennen keıin araǵa 9 jyl salyp, 18-35 jas aralyǵyndaǵy áıelderde HPV-niń 4 túri 90%-dan astamǵa tómendegen. Sol sııaqty AQSh-ta 2015-2018 jyldar aralyǵynda HPV-nyń 4 túriniń taralýy 14-19 jas aralyǵyndaǵy qyz-kelinshekter arasynda vaksınalaýǵa deıingi kezeńmen salystyrǵanda 88%-ǵa, 20-24 jas aralyǵyndaǵy áıelder arasynda 81%-ǵa azaıǵan. Sondyqtan jappaı vaksınalaýdy DDU, ACOG, ESGO, SGO, ACS sııaqty bedeldi halyqaralyq medısınalyq uıymdar qoldap otyrǵan jaıy bar.

Almaty onkologııalyq ortalyǵynyń dırektory Nursultan Izbaǵambetov obyrǵa shaldyqqandar qurylymy ótken jylmen salystyrǵanda ózgerissiz qal­ǵanyn, birinshi orynda sút bezi obyry – 14,5% (794 jaǵdaı), kolorektaldy qaterli isik – 8,9% (489 jaǵdaı), ókpeniń qaterli isigi – 6% (332 jaǵdaı), qýyqasty beziniń qaterli isigi 5,2% (288 jaǵdaı) kórsetkishpen turǵanyn málimdedi.

2023 jyldyń qorytyndysy kóz jú­girtsek, esepke alynǵan 5 491 pasıenttiń 16,2%-y (890 pasıent) Almaty qalasyna basqa óńirlerden kelip tirkeldi. Basqa aımaqtardan tirkelgen 890 pasıent­tiń 125-inde (14,0%) aýrý asqynǵan kezeń­de anyqtalǵan. Naýqastardyń basym bóligi Almaty (364) jáne Jambyl (103) ­oblystarynan kelgen.

Almatydaǵy onkologııa­lyq orta­lyqtyń dırektory qaterli isikterden bolatyn ólim-jitim úsh jylda 12,4% azaıǵanyn aıta kele: «Qaterli isikti erte anyqtaý maqsatynda respýb­lıkada jatyr moıny obyry, sút bezi obyry men toqishek obyry boıynsha skrınıngtik baǵdarlamalarmen qosa, sút bezi qaterli isigine skrınıngtiń 1 kezeńin júrgizý úshin Almaty qalasynda 37 mammograf jumys istep otyr. 2023 jylǵy skrınıngterdiń nátıjesinde 298 adamnan qaterli isik tabyldy», dedi.

Sonymen 2024 jyldyń kúzinen bas­tap Almatyda ata-anasynyń kelisi­mi­­men 11 jastaǵy qyzdardy vaksınalaý bas­talatyn bolsa, tańdaýǵa eki «tórt va­lentti» jáne «eki valentti» vaksınalar usynylady. Tórt valentti vaksına 62% jaǵdaıda, eki valentti vaksına 38% qoldanylady.

«Jappaı vaksınalaýdyń negizgi kon­tıngenti – 9-13 jas aralyǵyndaǵy qyz balalar. О́ıtkeni jynystyq ómirdi 10 jasynan bastaǵan jaǵdaılar da bar. AQSh-ta júrgizilgen zertteýler kórsetkendeı, 10-11 jastaǵylardyń 2%-y jynystyq qarym-qatynasta bolǵan. Eń abzaly, jynystyq qatynasqa túspeı turyp vaksına alýy kerek. DDU vaksınany 26 jasqa deıin alýdy usynady, al AQSh tipti 45 jasqa deıin ekpe alýǵa keńes beredi. Bul degenimiz, jynystyq ómiri belsendi áıelder de APV vaksınasyn qoldana alady, biraq mundaı jaǵdaıda onyń paıdasy shamaly. Sebebi olar APV-nyń bir nemese birneshe túrine shaldyǵyp úlgerýi múmkin. Degenmen vaksınalardyń aldyn alatyn APV-nyń barlyq túrin juqtyrǵan jynystyq belsendi jastaǵy qyz-kelinshekter az, sondyqtan áıelderdiń kópshiligi vaksınany alý arqyly qorǵana alady», deıdi sarapshy.

О́z kezeginde DDU bul vaksınanyń qaýipsiz ári tıimdi ekenin maquldady. Búkil álemde myńdaǵan adam osy zertteý­lerge qatysyp, qaterli janama áserleri tabylmaǵan. Eń jıi kezdesetin janama áserler ekpe jasalǵan jerde qyzarý, bas aınalý, júrek aınýy paıda bolady.

«Biz jatyr moıny obyry skrının­gin jańartýdy qarastyryp otyrmyz. Buryn jatyr moıny obyryn anyqtaý úshin Pap-test (onkosıtologııaǵa jaǵyn­dy) qoldanylsa, qazir áıelderdi APV-testileý 5 jyl saıyn engiziledi. Bul APV-testileý búkil álemde qoldanylady. Eger áıelde APV anyqtalsa, ol ary qaraı qosymsha zertteýge jiberiledi. Sondaı-aq ókpe obyry da ólim-jitim jaǵynan birinshi orynda bolǵandyqtan, ókpe obyryna jańa skrınıng engizýdi josparlap otyrmyz. Bul DDU maquldaǵan ókpeniń tómen dozaly kompıýterlik tomografııasy (TDKT). TDKT sáýlelený dozasy tómen, ol kez kelgen isikterdi óte erte kezeńde anyqtaýǵa múmkindik beredi. Buǵan deıin biz Shyǵys Qazaqstan, Soltústik Qazaqstan, Pavlodar oblystary men Almatyda qanatqaqty jobalardy júrgizdik jáne olar joǵary anyqtaý kórsetkishterin kórsetti», deıdi onkolog D.Qaıdarova.

Baspasóz máslıhatynda Almaty onkologııalyq ortalyǵynyń onkogıne­kologııa bólimshesiniń meńgerýshisi Raıhan Bolatbekova: «Vaksınanyń áser etý uzaq­tyǵy ımmýnogendilik dep atalady. Kóptegen zertteý ımmýnogendi­lik vaksınalaýdan keıin 8 jyldan 10 jyl­ǵa deıin saqtalatynyn kórsetti. Osy zertteýlerdiń nátıjesinde aýqymdy ımmýndaýdan keıin revaksınalaý qajet emes ekenin bildik», dedi.

ALMATY