Erbol AHMETJANOV: Zańdy bilmeý jaýapkershilikten bosatpaıdy

– Erbol Ulataıuly, elimizdiń sot salasynda qandaı ózgerister júrip jatyr?

– 2023 jyl sot salasyndaǵy ákimshi­lik qyzmetkerler úshin qyzmet sapasyn jandandyrýǵa baǵyttalǵan strategııalyq jáne operasııalyq menedjmenttiń jańa modeliniń engizilýimen mańyzdy boldy. О́tken jyldyń basynda sottardyń qyzmetin qamtamasyz etý departamenti sot ákimshiligi retinde qaıta qurylyp, aıryqsha mártebe aldy. Aıryqsha dep otyrǵanymyz, sot ákimshiligi ataýyn ózgertip qana qoıǵan joq, onyń mártebesi Úkimet apparatynyń deńgeıimen teńesti.

2023 jyldyń qyrkúıek aıynan bastap kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottaryna qosymsha sanattar berilip, quzyreti keńeıtildi. Aldaǵy ýaqytta elimizde Otbasylyq sottar qurylmaq. Qazaqstan Respýb­lıkasy Joǵarǵy sotynyń bastamasymen 2019 jyldan bastap sottarda Otbasylyq sot qanatqaqty jobasy iske qosylyp, kóptegen jumys júrgizildi.

Búgingi tańda elimizde Otbasylyq sottardy qurýdyń mańyzy zor. О́ıtkeni ajyrasý faktileri kóbeıdi. Mun­daı jaǵdaıda taraptar da, olar­dyń balalary da moraldyq turǵy­dan zardap shegedi. Osyndaı qıyn kez­de memleket tarapynan tegin quqyq­tyq jáne psıhologııalyq kómek kórse­tiledi.

2023 jyldyń 27 naýryzynda Prezı­dent «Qazaqstan Respýblı­ka­synyń keı­­bir zańnamalyq aktilerine prosestik zań­na­many jetildirý jáne sot júıesin reformalaý máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańǵa qol qoıyp, osy túzetýlerge saı balalardyń múddesine qatysty zańdardyń jekelegen erejeleri naqtylandy. Sondaı-aq kámeletke tolmaǵandardyń isteri jónindegi mamandandyrylǵan aýdan­aralyq sottardyń quzyretine azamattyq isterdiń keıbir sanaty berildi.

Búgingi tańda sot reformasy bo­ıynsha zańnamalyq túzetýlerdiń ekinshi blogi qolǵa alynyp jatyr. Túzetýlerdi Senat alańynda arnaıy qurylǵan jumys toby ázirlegen. О́zgerister «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa, prosestik kodeksterge, sondaı-aq birqatar arnaıy zańǵa engiziledi. Negizgi jańa­shyldyq – qylmystyq jáne azamattyq ister boıynsha kassa­sııalyq ótinishmhattardy aldyn ala qaraýdy alyp tas­taý. Prezıdent tapsyrmasymen derbes kassasııalyq satylar qurý máselesi de pysyqtalyp jatyr.

– Qazirgi ýaqytta arazdasqan aǵa­­ıyn daýyn Bıler keńesi arqy­ly sheshý jóninde kóp aıtylyp júr. Bastama qanshalyqty nátıje beredi?

– Bıler keńesiniń basty maqsaty – qoǵamdaǵy yntymaq pen birlikti nasıhattaý, daý-janjal kórsetkishin tómendetý, quqyqbuzýshylyqqa jol bermeý, ulttyq qundylyqtardy, salt-dástúr, ádet-ǵuryptardy saqtaý, jastarǵa, turǵyndarǵa quqyqtyq jáne adamgershilik tárbıe berý. Sondaı-aq asa aýyr emes qylmystardy, otbasy­lyq-turmystyq jáne eńbek daýlaryn sotqa jetkizbeı medıasııa tártibimen taraptardy tatýlastyrýǵa basymdyq berý.

Qazirgi tańda osy baǵytta medıatorlarmen, Bıler keńesimen jumys istep jatyrmyz. Jergilikti ákimdikter­diń janynan «Bastaý» jumys toby qurylǵan. Neke buzýǵa shaǵym jazǵan otbasy ıelerin áýeli sol jumys tobyna jiberemiz. Sol jerde bıler, medıa­torlar, psıhologter, ákimdik ókilderi sóılesedi. Taraptardy tatýlastyrý­ múmkin bol­ma­ǵan jaǵdaıda tıisti usynystar beriledi.

Bıler keńesteriniń quramyna bedeldi, abyroıly, bilikti, ómir­lik tájirıbesi bar ardagerler tar­tylǵan. Olar daýly máselelerdi múm­k­indiginshe beıbit jolmen sheship, eki tarapty tatýlastyrýǵa qabiletti ekendigin kórsetip otyr. Aýdandyq, aýyldyq Bıler keńesiniń tóraǵalary bolyp esimi elge belgili, halyq syılaıtyn, tyńdaıtyn, qurmetteıtin ardagerler bekitildi.

Oblystyq Bıler keńesi respýb­lıkalyq «Dáneker» qanatqaqty jobasyn basshylyqqa alyp, halyq arasynda úgit-nasıhat jumystaryn júrgizip jatyr. Oblystyq Bıler keńesi iske kirisken alǵashqy kúnnen bastap oblystyq sotpen birlese otyryp, «Bıler keńesteri týraly erejeniń» jobasy jasaldy. Atalǵan ereje 2019 jyldyń sáýir aıynda Shymkent qalasynda ótken arda­gerler uıymdarynyń respýblıkalyq jıynynda maquldandy.

Ereje qabyldanǵannan keıin Bıler keńesteriniń múshelerin oqy­tý­dy, buryn aına­lysyp kórmegen istiń qyr-syrymen tanys­tyrýdy qolǵa aldyq. Bul jumys tórt jyl buryn qańtar aıynda bastaldy. Ob­lystyq sottyń uıymdastyrýymen oblys­­tyq Bıler keńe­siniń músheleri men aý­dan­­­dyq Bıler keńesteriniń tór­aǵa­la­ryna arnalǵan semınar ótkizildi. «Me­dıa­­sııa týraly» zańdy bas­shy­­lyqqa alyp, ju­mysty júrgizý úshin 85 ardagerge «Kásibı emes medıator» sertıfıkaty tapsyryldy.

– Qazir ákimshilik ádilet kásip­ker­ler men bıznesti memlekettik organ­dardyń zańsyz áreketterinen qorǵaýda tıimdiligin kórsetip otyr. Jańa kodeks oblystyq sot jumysyna nendeı ózgeris ákeldi?

– Memleket basshysynyń Jar­ly­ǵymen 2020 jyldyń 29 maýsy­mynda Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks qabyldanyp, qujat 2021 jyldyń 1 shilde­sinen bastap qoldanysqa engizildi. Ákimshilik ádilettiń basty maqsaty bir jaǵynan azamattarǵa basqarýshylyq sheshimder qabyldaý úderisine belsendi qatysýǵa múm­kin­dik beretin kepildikterdi qamtamasyz etý bolsa, ekinshi jaǵynan – joǵary tur­ǵan memlekettik organda nemese sotta jarııa-quqyqtyq daýlar­dy qaraý kezinde azamattardyń quqyq­taryn qorǵaýdyń tıimdi tetikterin belgileý.

Kodeks qabyldanbaı turyp, azamattyq sot isin júrgizýde jarııa-quqyqtyq daýlardyń 85 paıyzy memlekettik organdardyń paıdasyna sheshiletin. Ákimshilik ádilet azamattardyń ótinishin qaraý tıimdiligin arttyryp, quqy men zańdy múddesin qalpyna keltirýge yq­pal etkenin tájirıbe kórsetip otyr. Sebebi qazirgi tańda ákimshilik ister boıynsha sot sheshimderiniń 50 pa­ıyz­­dan astamy azamattardyń paıdasyna sheshilip jatyr.

Ákimshilik isterdi qaraý barysynda sýdıalar azamattar men bıznes sýbektileriniń sotqa shaǵymdary men ótinishterine negiz bolǵan laýazymdy adamdardyń, ákimshilik organdardyń júıeli problemalaryn anyqtady. Alty aıdaǵy sottarmen isterdi qaraý kezinde anyqtalǵan zań­buzýshylyqtar boıynsha ákimshilik organ men laýazymdy tulǵalar atyna 40 jeke uıǵarym shyǵaryldy.

– Turmystyq zorlyq-zomby­lyq­ quqyqbuzýshylyq áreket­teri áleý­met­tik jelide ótkir taqy­ryptyń birine aınaldy. Osy másele týraly pikirińiz qandaı?

– Sot júıesiniń negizgi baǵyt­tary­nyń biri – otbasy qundy­lyǵyn nası­hattaý, adam quqyn qor­ǵaý jáne zań ústemdigin nyǵaıtý. Statıstıkaǵa súıen­sek, 2023 jyly Jambyl oblysy sot­tarymen otbasy-turmystyq qa­ty­nastar aıasyndaǵy quqyqqa qar­sy áreketter boıynsha 10 083 is qa­ra­lyp, 2607 is tatýlasýǵa baılanys­ty qys­qar­tylǵan. Densaýlyqqa qasa­qa­na jeńil zııan keltirý boıynsha 4097 is qaralyp, 1 110 is tatýlasýǵa baı­la­nysty qysqartylǵan. Uryp-soǵý boıynsha 4183 is qaralsa, 789 is tatý­la­sýǵa baılanysty qysqar­tyl­ǵan.

Zańnamany qatańdatý máselesi kún tártibinde tur. Aıtalyq, uryp-soǵý, jeńil dárejeli dene jaraqatyn kel­tirý isteri boıynsha qylmystyq jaýap­ker­shilikke tartýdy engizý usynylyp otyr. Quqyq buzýshynyń minez-qulqyna qoıylatyn talaptar aıasynda qysym kórsetýshini úıden ýaqytsha shyǵarý men psıhologııalyq kýrsqa jiberý quqyǵyn da sotqa berý josparlanǵan.

– Azamattyq, qylmystyq ákim­­shi­lik sot júrgizýde qaral­ǵan­ ister, shyǵarylǵan aqtaý úkim­de­ri týraly qysqasha aıtsa ket­se­ńiz.

– Jambyl oblysynyń sottary 2023 jyly 1646 adamǵa qatysty 1356 qyl­mys­tyq isti qarap, úkim shyǵar­dy. 19 adam­ǵa­ qatysty aqtaý úkimi shy­ǵa­ryl­ǵan, 2022 jyly bul kórsetkish 31 adamdy qura­ǵan.

Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly isterde oblys sottarynda 2023 jyly ákimshilik quqyq­buzýshylyq boıynsha 13 096 adamǵa qatysty 13 096 is qaraldy, bul ótken jylmen salystyrǵanda edáýir kóp. Byltyr 10 411 is qaralǵan.

Ákimshilik ister boıynsha ákimshi­lik ádilettiń aıasynda 2023 jyldyń 12 aıyn­da 1205 ákimshilik is túsip, 1002 is qaralǵan, ol 83,1 paıyz­dy qurap otyr. 2022 jyly 1176 ákimshilik is túsken edi.

Jyl saıyn shaǵymnyń ósýi baıqalady. Azamattar men bıznestiń paıdasyna 56,5 paıyz sheshim (187) shyǵaryldy. Azamattyq ister bo­ıynsha 2023 jyly oblystaǵy birin­shi satydaǵy sottarmen 17 929 is óndiri­simen aıaqtalǵan, onyń ishinde 10 018 is sheshim shyǵarýmen qaralǵan. 2023 jyly Jambyl oblysynyń sottary respýblıka sottary arasynda azamattyq ister boıynsha sot tóreligin atqarýda eń joǵary kórsetkishke qol jetkizdi.

– Sybaılas jem­qor­lyq­qa jol bergen sýdıalar týraly ne aıtasyz?

– Mundaı jaǵymsyz jaıttar obly­symyzda bolǵanyn joqqa shyǵara almaımyz. О́tken jyly Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttiginiń Jambyl oblysy boıynsha departamenti qyzmet­ker­leri Taraz qalalyq №2 soty­nyń sýdıasy F.S.Ýteshovany para aldy degen kúdikpen ustap, oǵan Qyl­mys­tyq kodekstiń (QK) 366-baby 2-bóligimen qylmystyq is qozǵalyp, bultartpaý sharasy «esh­qaı­da ketpeý» qolhatynda bolǵan.

Jambyl aýdandyq sotynyń 2023 jylǵy 1 jeltoqsandaǵy úkimimen, sottalýshy F.S.Ýteshova QK-niń 366-baby 2-bóligimen kiná­li dep tanylyp, oǵan 3 jyl bas bos­tan­­dyǵynan aıyrý jazasy taǵa­ıyn­daldy. Úkimmen kelispegen sotta­lý­shy jáne onyń qor­ǵaý­shysy apellıasııalyq saty­daǵy sot­qa apellıasııalyq shaǵym túsir­gen. Jam­byl oblystyq sotynyń qyl­mys­tyq ister jónindegi sot alqa­synyń 2024 jylǵy 24 qańtardaǵy qaý­ly­sy­men F.S.Ýteshovaǵa qatysty úkim ózgerissiz, onyń apellıasııalyq shaǵy­­my qanaǵattandyrýsyz qaldy­ryldy.

– Sýdıalyq bos oryndarǵa bi­lik­­­ti mamandar tartý barysynda qan­daı jumystar atqarylyp jatyr?

– Qazirgi tańda oblysta sýdıa laýazymyna 12 bos oryn bar. Jam­byl oblystyq soty tarapynan sot júıe­sin reformalaý baǵytynda sýdıalar kor­pýsyna bilikti kadrlardy tartý úshin biraz is-shara júzege asyrylyp jatyr. Máse­len, óńirde ornalasqan memlekettik or­gan­­darǵa, sot qyzmetkerlerine, advokat­tar men notarıýstarǵa sýdıa laýazymyna biliktilik emtıhanyn tapsyrýǵa nıet bil­dirgen tulǵalardyń tizimin aldyrdyq. Nátı­­jesinde, sot qyzmetkerlerinen – 24, mem­­lekettik kiris organdarynan – 2, sy­baı­las jemqorlyqqa qarsy is-qımyl de­par­tamentinen – 3, tekserý komıssııasy­nan – 2, jeke sot oryndaýshylardan – 8, ádi­­let basqarmasynan – 4, advokattar alqa­­synan – 8, Jambyl oblysy boıynsha eko­­no­mıkalyq tergeý departamentinen – 2, po­lı­sııa departamenti zeınetkerlerinen – 2 – bar­lyǵy 56 adam sýdıa laýazymyna bi­­lik­­tilik emtıhanyn tapsyrýǵa qyzy­ǵý­shy­­lyq bildirgen.

Olarǵa oblystyq sottyń sýdıalary semınar sabaqtar, kezdesýler ótkizip turady. Bul kezdesýlerde azamattyq, ákimshilik, qylmystyq is júrgizý tártibin túsindirýmen qatar, konkýrstyq rásim­der men sýdıany taǵaıyndaý tártibimen egjeı-tegjeı túsiniktemeler beriledi.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken –

Tabıǵat MUSYLMANQUL,

«Egemen Qazaqstan»

Jambyl oblysy