Táýelsiz el atanǵanymyzǵa otyz jyldan assa da, osy kúnge deıin Ile aýdanyna qarasty «Komsomol», «Chapaev» degen keńestik kezdegi ataýlarynan ajyramaǵan eldi mekenderdiń baryn bilip, tańdanysymyzdy jasyra almaǵan edik. Kóptiń kókeıinde júrgen bul máseleniń túıini sheshilip, atalǵan aýyldardyń jan jadyratar jańa ataýlarǵa ıe bolǵanyna jalpaq jurt qýanyp jatyr.
Almaty oblysynda 60 ákimshilik aýmaq, 3 103 quramdas bólik, 225 eldi meken, 8 mádenıet úıiniń ataýy tarıhı tulǵalardyń esimimen atalady. Qazirgi tańda tizimde kórsetilgen 555 tulǵanyń 352-siniń esimi ulyqtalyp otyr. Sondaı-aq oblys kóleminde ákimshilik-aýmaqtyq birlikter men quramdas bólikterdiń 2011-i kisi esimimen, 1 712-si jer-sý ataýymen, 1 616-sy dástúrli ataýmen atalady. О́tken jyly Almaty oblysynda ıdeologııalyq turǵyda eskirgen 425 kósheni, 7 aýyldyq okrýg pen 9 eldi mekenniń ataýyn ózgertý josparǵa engizilgen.
Bul jóninde Qaskeleń qalasyndaǵy Sýleıman Demırel atyndaǵy ýnıversıtette ótken «Onomastıka salasy boıynsha izdenis pen tájirıbe» atty semınarda aıtylǵan edi. Almaty oblysynyń tilderdi damytý jónindegi basqarmasy uıymdastyrǵan alqaly basqosýǵa Mádenıet jáne aqparat mınıstrligi Arhıv, qujattama jáne kitap isi komıteti onomastıkalyq jumys basqarmasynyń basshysy Elerke Tórehan, A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Qyzdarhan Rysbergen, aýdan ákimderiniń orynbasarlary, aýdandyq mádenıet jáne tilderdi damytý bólimderiniń basshylary, aýyldyq okrýg ákimderi qatysty.
Sala mamandary Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy onomastıkalyq jumystardy uıymdastyratyn ádistemelik usynymdy, ıdeologııalyq turǵydan eskirgen ataýlary bar eldi mekender men quramdas bólikterdi qaıta ataý boıynsha 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy men ózektendirilgen «Tarıhı tulǵalar» tizimin nasıhattaý boıynsha oı-pikirlerin ortaǵa salyp, usynystaryn jetkizdi.
«Jer-sý ataýlary – tarıhymyzdyń aıǵaǵy. О́tkenniń izi saırap jatqan jerimiz talaı zamannyń jańǵyryǵyn osy ataýlar arqyly bizge jetkizgeni anyq. Búginde ata-babamyzdan qalǵan tarıhı toponımıkamyzdy qaıta qalpyna keltirý isine kiristik. Oblysta da eldi mekenderdiń attaryna baılanysty tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirýde, kóshe attaryn qazaqylandyrýda birtalaı jumys atqarylyp jatyr», dedi Almaty oblysynyń tilderdi damytý jónindegi basqarmasynyń basshysy Danııar Ahmetov.
Osy jyldyń basynda Memleket basshysynyń Jarlyǵymen Ile aýdanynyń aýmaǵynda jańadan qurylǵan qalany «Alataý» dep ataý, sondaı-aq Kegen aýdany men Shelek aýylyndaǵy óner mektepterine memleket jáne qoǵam qaıratkeri Zamanbek Nurqadilovtiń esimin berý týraly jaǵymdy jańalyqtar jarııa bolǵany belgili.
«Almaty oblysynyń tól týmasy, balalar ádebıetiniń báıteregi Berdibek Soqpaqbaevtyń 100 jyldyq mereıtoıyn elimizde jáne halyqaralyq deńgeıde atap ótý bastalyp ketti. Osyǵan oraı Raıymbek, Kegen jáne Uıǵyr aýdandary men Qonaev qalasynda saıabaqtar men kóshelerge, oblys ortalyǵyndaǵy ámbebap kitaphanaǵa, mektepterge jazýshy Berdibek Soqpaqbaevtyń esimin berý jumystary jalǵasyp keledi. Sol sııaqty Eńbekshiqazaq aýdanyndaǵy Shelek aýylyndaǵy jańadan ashylǵan sport keshenin Jaqsylyq Úshkempirovtiń atymen ataý jóninde qujattar daıyndalyp jatyr», degen basqarma basshysy Danııar Dúısenbiuly óńirde keńes kezeńinen qalǵan ataýlardy qazaqshalaý máselesi birtindep sheshile bastaǵanyn atap aıtty.
Solardyń arasynda Ile aýdanyna qarasty «Energetıcheskıı» aýyldyq okrýgin О́tegen batyr aýyldyq okrýgi, «KazSIK» aýyldyq okrýgine Asqar Toqpanovtyń, «Pokrovka» aýylyna Kenen Ázirbaevtyń esimin berý, «Chapaev» aýyldyq okrýgin Baıkent aýyldyq okrýgi jáne Baıkent aýyly, «Mejdýrechensk» aýyldyq okrýgin Aqsaı aýyldyq okrýgi jáne Aqsaı aýyly, al «Komsomol» aýylyn Jaınaq aýyly dep ózgertý týraly sheshim qabyldanǵan. Sondaı-aq Talǵar aýdanyna qarasty Panfılov aýyldyq okrýginiń «Qyzyl Tý-4» aýyldyq okrýgin Jibek joly aýyldyq okrýgi dep ózgertý máselesi sheshimin tapqan. Kegen aýdanyndaǵy Jalańash aýyldyq okrýgin Jalaǵash aýyldyq okrýgi, Jalaǵash aýyly dep ataý josparlanyp otyr.
Sonymen qatar óńirdegi birqatar oqý ornyna Shoqan Ýálıhanov, Shákárim Qudaıberdiuly, Álıhan Bókeıhan, Barlybek Syrttanuly, Júsipbek Aımaýytuly, Mirjaqyp Dýlatuly, Maǵjan Jumabaıuly, Jahansha Dosmuhameduly, Mánshúk Mámetova, Jaqsylyq Úshkempiruly syndy ultqa qyzmet etken tulǵalardyń esimderin berý týraly usynystar túsken.
Úkimettiń Qaýlysymen bir kitaphana men birqatar bilim berý uıymyna Ál-Farabı, Ybyraı Altynsarın, Abaı Qunanbaıuly, Ahmet Baıtursynuly, Baýyrjan Momyshuly, Dinmuhamed Qonaev syndy tarıhı tulǵalardyń esimin, Uıǵyr aýdanyndaǵy Ketpen asýyna qoǵam qaıratkeri Asanbaı Asqarovtyń atyn berý týraly másele qaralyp jatqanyn alǵa tartty.
Oblys ortalyǵy Qonaev qalasyna 2 aýyldyq okrýg pen 13 eldi meken kiredi. Munda barlyǵy 446 kóshe bar. Osynyń ishinde ıdeologııalyq turǵydan eskirgen, ózgertýdi qajet etetin 200 kóshe, bir aýyldyq okrýg ornalasqan. Aldaǵy ýaqytta osy baǵytta da atqarylar kóp jumys bary baıandaldy.
Semınarda sóz alǵan Elerke Ádephanqyzy qazir ataý berýde kisi esimderine shekteý qoıylǵandyqtan, jumys barysynda Mádenıet jáne aqparat mınıstrliginiń ázirleýimen «Tarıhı tulǵalar», «Tarıhı jer-sý ataýlary» jáne «Dástúrli ataýlar» tizimderin basshylyqqa alý keregin aıta kelip, bul saladaǵy túıtkildi máseleler men olardy sheshý joldaryna toqtaldy. Sondaı-aq tarıhı ataýlardy jańǵyrtý maqsatynda ıdeologııalyq turǵydan eskirgen jáne qaıtalanatyn ataýlardy tarıhı jer-sý ataýlaryna almastyrýǵa jiti kóńil bólý qajettigin qulaqqaǵys etti.
Al A.Baıtursynuly atyndaǵy Til bilimi ınstıtýtynyń bas ǵylymı qyzmetkeri Qyzdarhan Qurmashqyzy eldi mekenderdiń ataýlaryn anyqtaýda ǵylymnyń atqarar qyzmeti men jekelegen ataýlardy jazý emlesi jaıynda kópti tolǵantyp júrgen máseleler baryn ortaǵa saldy. Onomastıkalyq ataýlar halyqtyń, ulttyń rýhanı jady ekeni erekshe eskerilip, bul baǵyttaǵy jumys júıeli túrde jalǵasa beredi.
Almaty oblysy