Onyń ánshilik tulǵasy – kúlli mýzyka keńistigindegi teńdesi joq daralyq. Tili basqa, dástúri bólek alty qurlyqtyń adamdary oǵan, ánshilik ónerine tabyna ári tańdana qarady. Erik bir ǵana halyqtyń perzenti bolsa da, ánshilik dańqy taýlardan asyp, muhıttardan ótip, búkil álemdi aralap ketti, ataǵy shartarapqa jaıyldy.
Bıyl vokal ónerindegi erekshe qubylys, aıryqsha taǵdyr keshken ánshi Erik Qurmanǵalıevtyń týǵanyna 65 jyl tolyp otyr. Ol Atyraý oblysynyń Jylyoı aýdanynda, Qulsary qalasynda dárigerler otbasynda dúnıege kelgen. «Talant súıekke bitedi» deıdi halyq danalyǵy. Eriktiń ata-babalary sózge sheshen, bı adamdar bolǵan eken. Al naǵashy jurty áıgili Jubanovtar áýleti bolyp keledi.
Anasy mýzykaǵa ǵashyq, jany názik adam bolypty. Anasynyń osy qasıeti Eriktiń boıyna qondy. Ol bala kezinde kókte qalyqtaı ushqan qustardyń daýsyna qumartty. Jas balaǵa Enrıko Karýzo, Olga Vorones, Lıýdmıla Zykınanyń repertýaryndaǵy ánder erekshe áser etedi. Sol kezdiń ózinde mekteptegi ánshi bala jińishke alt daýsymen ataqty ánshilerdiń ánin oryndaǵan. 12 jasqa tolǵanda klassıkalyq mýzykaǵa ańsary aýady. Ákesi Sálim ulynyń ánshi bolǵanyn, ánge qumartqanyn unatpaıdy. Bul jaıynda dańqty ánshiniń ózi de suhbatynda aıtady. Ákesiniń mezgilsiz qazasy jas balanyń janyn jaralaıdy. Ol janyna jubanyshty anasynyń jyly sózderi men klassıkalyq mýzykadan tabady.
Erik mektep bitirgen soń, Almatyǵa, Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń daıyndyq bólimine oqýǵa túsedi. Bıik jińishke daýysty er ánshiniń klassıkalyq týyndylardy oryndaý sheberligi, vokaldyq óneri konservatorııadaǵy ustazdar qaýymy men mýzyka mamandaryn tańǵaldyrady. Erik sol kezde tabıǵat syılaǵan sırek daýysqa ıe ekendigin túsinedi. Opera – qazaq tabıǵatynda joq óner. Onyń ústine bıik jińishke daýysty er ánshiniń aıaq astynan paıda bolýy «jer astynan jik shyqty, eki qulaǵy tik shyqtynyń» kerindeı bolady. Bul kózqaras jas jigitti muńaıtady, qamyqtyrady. Belgili qalamger Saýytbek Abdrahmanov «Eldik syny» kitabynda «Konservatorııa rektory Ǵazıza Jubanova jas jigittiń tym bólek daýsyn tyńdap júrip, bir kúni ózine shaqyryp alady da: «shyraǵym, seniń daýsyńmen jumys isteıtin pedagog bizde joq. Munda daýysyń ózgerip ketedi. Sen Máskeý konservatorııasyna baryp tús, sol jaqta seniń daýsyńdy baptaıtyn bir kisi bar» dep keńes beredi», dep jazady.
Bul sózdi Eriktiń apasy Raısa Qurmanǵalıeva da qýattaıdy. Sóıtip, týmysynan erik-jigeri myqty Erik Máskeýge jol tartady. Máskeýge jol tartý da ońaı bolmady. Erik birden Gnesınder ınstıtýtyna qabyldanǵan joq. Oǵan Máskeý konservatorııasy qol jetpeıtin arman edi. Ol kezde Máskeýge oqýǵa negizinen úkimettiń joldamasymen baratyn. Erikke buıyrǵany – Podolskdegi horeografııa ýchılıshesi. Talaı adam kóz tikken jalǵyz joldamany Eriktiń qolyna ustatqan Ortalyq Komıtette jumys isteıtin, óner men mádenıettiń janashyry Kamal Smaıylov edi. Erik jezdesi Álimhan Eskendirulynyń Kamal Smaıylovpen jaqsy tanystyǵynyń, joldastyq qarym-qatynasynyń arqasynda osy joldamaǵa qol jetkizgen eken. Kóńili qapaly Erik bul joldamaǵa qatty qýanady. Eger bul joldama bolmasa, sırek daýysty ánshiniń ónerde baǵy janbaı qalar ma edi, kim bilsin?
Podolsk horeografııa ýchılıshesinde bir jarym jyl oqıdy. Bir kúni Eriktiń salǵan ánin estigen bir ustazy qaıran qalady. Ol ustazy – álemdik mýzyka salasynda úlken bedeli bar áıgili mýzyka mamany, evreı ultynan shyqqan professor áıel N.L.Dorlıaktyń shákirti eken. Sol ustazy: «munda ǵajap daýysty qazaq balasy oqyp júr», dep Dorlıakqa aıtady. Sodan qubylys talanttardy kórgende júregi eljireıtin ataqty Dorlıak Gnesınder ınstıtýtyna Erik Qurmanǵalıevty qabyldaý jóninde ótinish-hat jazǵan.
Instıtýttyń qabyldaý emtıhanynda ol «Orlean bıkeshi» arııasyn oryndaıdy. Qazaq balasynyń kókke shanshylǵan alt daýysy (kontrtenordan da bıik) tyńdaýshylardy qıyn da qyzyq halge túsiredi. Tańǵalý! Taǵy da tańǵalý! Ár synaqtan qabyldaý emtıhanyn tapsyrý úsh-tórt saǵatqa sozylsa da, ónerpaz jastyń júzinde sharshaý men qobaljýdyń esh belgisi sezilmeıdi. Oǵan beınebir ańyzdarda aıtylatyndaı sıqyrly qaýyrsyn-qanat bitkendeı. Jigerli. Shyrqaǵan saıyn qaratory kórikti kelbeti nurlana túsip, janǵan ottaı ushqyn atqan úlken qara kózderi jan-jaǵyna jalyn shasha qaraıdy. Ol ınstıtýtqa qabyldanady. Sahnadaǵy debıýti D.Shostakovıch atyndaǵy fılarmonııanyń Úlken zalynda Dj. Pergolezıdiń «Stabat Mater» kantatasyn (partııa alt) oryndaýymen bastalady. Biraq 1-kýrstyń sońynda «Ǵylymı kommýnızm» páninen synaq tapsyra almaı, oqýdan shyǵarylady da, ásker qataryna shaqyrylady. Onda polk orkestrinde bas barabanshy bolady. Ásker ýaqyty aıaqtalǵan soń, Gnesınder ınstıtýtyndaǵy oqýyn qaıta jalǵastyrady.
Eriktiń jeke tulǵa bolyp qalyptasýyna ustazy, professor N.L.Dorlıak kóp eńbek sińirdi. Ol Eriktiń ónerdegi ustazy ǵana emes, oǵan ónerde qamqorlyq tanytqan aıaýly jan. Erik osy ustazy jetektep aparǵan alǵashqy konkýrsta, 1987 jyly Hertogenboshede (Nıderland) ótken jas oryndaýshylardyń halyqaralyq konkýrsynda top jaryp, laýreat atanady. 1988 jyly Bostonda ótken halyqaralyq mýzyka festıvalinde «Fenomen» dep tanylyp, ataǵy álemge jaıylady. Vokal ónerindegi erekshe qubylys retinde «Gınness rekordtar kitabyna» enedi, ony atyn ańyzǵa aınalǵan ıtalııalyq ánshi áıel Fedora Barbıerımen qatar qoıyp dáripteıdi. F.Barbıerı 1940 jyly alǵash ret Italııanyń opera sahnasyna shyǵyp, ǵajaıyp (messo-soprano-kontralto) daýsymen mıllıondaǵan halyqtyń júregin jaýlap alyp, birden ónerdegi tabystyń shyrqaý bıigine kóteriledi. Erik te tabystyń shyńyna tez kóterilgen. Ánshi týraly sheteldik basylymdar kezinde bylaı dep te jazǵan eken: «Keńes odaǵynda ataqty ári baı adamdardyń reıtıngi joq. Eger bar bolǵan bolsa, sóz joq Erik Qurmanǵalıev ondyqqa kirer edi».
KSRO-daǵy №1 kontrtenor Erik Qurmanǵalıev sahnaǵa shyqqannan keıin keńestik vokaldyq pedagogıka oılana bastaıdy. Jynysy er ánshi qalaısha áıeldiń (alt nemese messo-soprano) jińishke daýsymen shyrqaı alady? Demek shyrqaýǵa bolady eken. Onda bul vokaldyń pedagogıkalyq, metodıkalyq ádis-tásilderin zerttep, oqý úderisine engizip, kontrtenorlardy tárbıeleý kerek dep sheshedi. Álemniń №1 kontrtenory Erik Qurmanǵalıev dúnıeniń qaı qıyrynda da qurmet-qoshemetke bólenip júrdi. Jer betinde neshe túrli adam bolsa, sonsha túrli talǵam, minez bar. Bireýler «Erik Qurmanǵalıev tabıǵattyń qateligi» dep ókinish bildirse, bireýleri «Erik Qurmanǵalıev – tańǵajaıyp qubylys!» dep tabynǵan, tańǵalǵan sezimderin jasyra almady. Alaıda qazanynan asyp tógilgen tabynýlar men tańǵalýlar, maqtaý men marapattar, dattaý men daraqylyqtar, moraldyq jáne psıhologııalyq qysymdar da jany názik, sezimtal ánshiniń janyn kúızeltti, sharshatty.
2007 jyly 16 qazanda Máskeý qalasynyń aýrýhanasyna baýyry aýyryp túsken ánshi 13 qarashada 47 jasynda jansaqtaý bóliminde qaıtys boldy. Kisi tabanynan, qaraǵaı tamyrynan ketedi. Týǵan jerge tamyryn jaıa almaǵan esil talant ózi eriksiz tap bolǵan qoǵamnan da ózekke teber soqqy jep, shýyldaq tobyrdyń qaqpaqylyna jem bolyp kete bardy...
Eriktiń ónerin ómirde óte joǵary qurmettegen ataqty kýtıýre Per Karden ol ólgende de azamattyq tanytty. Parıjden Máskeýge ushyp kelip, Erikti jerleý týraly máselemen mer Lýjkovqa shyǵady. Reseıdiń ataqty adamdary jatqan zıratta oryn joq. Jerler aldyn ala satylyp qoıylǵan eken. Sodan Per Karden máskeýlik emıgranttarǵa izdeý salyp, Nechaeva degen ataqty aktrısanyń Shveısarııada turatyn mıllıarder ulyn tabady. Ol Kardenge «maǵan Parıjden molama oryn berseń, aıyrbas jasaımyn» dep kelisimshart jasasyp, kelisipti. Bul jerde adamnyń múrdesin órtep, kúlin qoıady eken. Erik te solaı qoıyldy.
Jumbaǵy mol tulǵa, dástúrli-ulttyq ónerdiń muhıtynan bir tamshy sý ishe almaǵan tamyrsyz qaraǵaı – Erik Qurmanǵalıev múrdesiniń bir ýys kúli Máskeýdegi Vagankov zıratyna jerlendi. «Moskovskıı komsomoles» gazetinde Reseıdegi joqtaýshysyz qalǵan belgili óner tulǵalarynyń zırattary týraly maqala jarııalanǵan edi. Qaraýsyz qalǵan sondaı zırattyń biri – Erik Qurmanǵalıevtyń zıraty degen pikir aıtady. Bul bizdiń júregimizdi aýyrtady. Ataqty ánshige degen qurmetimizdi áli de bildire almaı kelemiz-aý degen oı da kóptiń kókeıinde júrgen oıymen úndesetin shyǵar deımiz.
Ol – jumbaǵyn ishine jasyrǵan adam. Kezinde Máskeý baspasózine bergen suhbatynda: «Maǵan moraldyq qoldaýdan basqa eshteńe kerek emes» degen eken. Eriktiń tabıǵaty, bolmysy erekshe. Týrashyldyq pen namysqoılyq, náziktik pen aqyldylyq, aqsúıektik pen sánqoılyq, tabandylyq pen eńbekqorlyq, ushqalaqtyq pen qyzýqandylyq, ıntellektýaldyq pen izettilik, qarapaıymdylyq pen tákapparlyq sııaqty san túrli minez onyń boıynda kórinis tapty. Ol únemi ózgermes bir qalypta tura almas edi. О́ıtkeni ol – tabıǵı talant! Keıde kóktem, keıde qys, keıde kól, keıde shól. О́r ózenniń aǵysy eshqashan da toqtamaıdy emes pe? Talant tabıǵaty sarqyrap aqqan sol ór ózendeı. Olaı bolatyny, shyn talant, minezdi talant qoldan jasalǵan jasandy arna emes. Ol syımaıdy, ol keıde ózine-ózi syımaı ketedi. Keıde ol ózgeni emes, ózin-ózi túsinbeı qalýy múmkin. Sondyqtan da ol keıde kózge shyqqan súıeldeı súıkimsiz.
Erikten soń álemdik sahnaǵa Dımash kóterildi. Dımash sheteldik án saıysyna qatyspaı shet qalsa, eldegi kóp juldyzdyń biri bolar ma edi? Sebebi bizdiń halyq fonogrammaǵa qatty aldanyp qalǵandaı. Daýys pen án. Osy eki qudiretti taný úshin qulaǵymyzdy ashýǵa qudaı bizge Dımashty jibergendeı.
Leonardo da Vınchı jaryq dúnıemen qoshtasar sátinde «Sharshadym. Sharshaǵannan ólgen artyq» degen eken. О́mirin kári Kaspııdiń asaý tolqyndaryndaı arpalys pen jantalas aralasqan kúres maıdanynda ótkergen qubylys ánshi, álemdik mýzyka tarıhynyń joǵary satysyna kóterilgen Erik Qurmanǵalıev aqyrǵy sátinde ne dedi? Kimdi oılady? Álde qııalyndaǵy únemi saǵynyp júretin dala sýretterin kórdi me eken? «Men de bir qazaqtyń balasy, musylmannyń úmbeti edim ǵoı» dep kúńirene kúrsindi me eken? Kim bilsin?
Marjan ERShÝ,
aqyn, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreaty