Ekinshi dúnıejúzilik soǵys órti seıilip, aınala daýyldan keıingi egin alqabyndaı alaı-dúleı kúı keshken tusta Ulytaý bókterinde týǵan jas sábıdi eshkim de ańǵarǵan joq. Ol kezde tipti keıinnen aǵalyq pikirlerin aqtaryla jazǵan Qadyr Myrza Áli men Tumanbaı Moldaǵalıev 16 jastaǵy bozbala edi.
«Uly oqıǵalar ǵana uly tulǵalardy jasaıdy» deıdi Rýsso. Shyn máninde, Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan soń qazaq dalasynda daraboz daryndar dúnıege keldi. Olar jesir qalǵan ananyń zaryna ortaqtasty, jetim qalǵan balanyń basynan sıpady. Túnekten jaryqqa, kóleńkeden sáýlege umtyldy. 1963 jyly 14 jastaǵy jas aqynnyń óleńderi «Ortalyq Qazaqstan» gazetinde jaryq kórdi. Ýaqyt óte kele jyrlary respýblıkalyq gazetterden boı kórsetti. Daryn dep atalatyn boıǵa sińgen gúl órkenin jaıyp, daraǵy tamyrlana tústi. Keıinnen aǵalar alqaýyna iligip, tiline oraldy. Ádebı ortanyń ishine endi. Jas arýdyń qulaǵyn eleń etkizdi. Ala túnnen estildi, qara kózden tamdy.
Táýelsizdik jyldarynda dúnıege kelgen bizge Júrsin Erman esimi bala kúnnen tanys-tyn. Árıne, kógildir ekran ishinen jáne óner ortalary men toı-dýmandardan, armanshyl bala deminen qulaqqa shalynatyn. Birde áldebir gazet-jýrnal ishinen «Aqynnyń úıi nemese Qasym Amanjolovtyń úıin qıratý» atty óleń kózge shalyndy.
«Degeni qaıda basyldy quıyn,
Aqylym jetpeı ashıdy mıym.
Vınogradov kóshesindegi,
Qıratyp jatyr Qasymnyń úıin.
Qaıteıin kembaq astana seni,
Tıetindeı-aq basqaǵa sebi.
Qıratyp jatyr Qasymnyń úıin,
Qınalyp tapqan baspanasy edi!..»
О́ne boıdan toq júrip ótkendeı sezim keshkeni-aı. Ǵumyr boıy baspanaǵa qoly jetpeı armanda ketken aqynnyń úıin qıratýdan artyq qandaı qasiret bolsyn?
«Tulparym edi jyr kóshindegi,
Baýyryn jazyp bir kósilmedi.
Qıratyp jatyr Qasymnyń úıin,
Bizdiń úı sonyń irgesinde edi…»
Fransýz ádebıettanýshysy Romen Rollannyń «Bethovenniń ómiri» zertteý maqalasynda: «Eger adamnyń jan dúnıesi uly bolmasa, ol uly adam da, uly sýretshi de, uly qaıratker de bola almaıdy, ýaqyt ony izin qaldyrmastan jutyp qoıady» degen pikiri bar-tyn. Al biz ýaqyt óte kele aqynnyń jan álemi keń ekenin baıqadyq. Qaı baǵytqa burylsa da aıtary óleń, jyr, tarıhta qalý men qalmaý, sóz ben onyń qasıeti, Qasym men Muqaǵalı, Tumanbaı men Qadyr, Oralhan men Aqseleý, aq pen qara, izgilik pen jaýyzdyq, jalǵandyq pen jasampazdyq. Keıde tákappar, keıde sábıdeı ańǵal, keıde ázilqoı, keıde kesip aıtar sheshen, keıde Baırondaı jaralanǵysh, keıde pessımıst, munyń bári aqyn tabıǵatynyń biz kýá bolǵan qyrlary. Jetpistiń jelkesine taıaǵan aqyn birde jıyrmanyń bıigindegi aqýyz balaǵa belgisiz qaǵazǵa jazylǵan óleńin burysh-buryshty tompańdaı basyp izdep taýyp, daýystap oqyp berip bar janymen pikir kútedi, birde sonshalyq sezim qushaǵyna berilip dúnıede aqynnyń bar ekenin bilmesten ómir súrip júrgen mıllıardtaǵan adamǵa renishpen qaraıtyndaı, birde tiksine qalyp saǵattap únsiz otyra berýge daıyn sazarǵan músindeı.
«Jeksenbi. Túngi on eki kezi,
Sál tinte qarap meni eki kózi.
Taksıdiń ishinde bir arý otyr,
Bólek janary, bólek minezi.
Atyń kim dep em Larısa dedi,
Betimdi sharpyp jalynsha demi.
Tuńǵıyq janar tereńge qaraı,
Batyra berdi aǵynsha meni...»
Osy bir óleń joldary qarapaıym qatarlarymen, tosyn, kókeıde iz qaldyrar sezimimen bizdiń jan dúnıemizge árbir ıntonasııasy jalań denege tamǵan sýyq tamshydaı áser etti. Munda biz izdegen dámdeýishterdiń bári bar edi: jastyqtyń ásem baǵynda serýendep ár kóriniske eleń ete qalatyn jas aqyn, bóten qalada ne metroda ne belgisiz taksıde kezigip qalyp birshama ýaqyt jan dúnıege shoq qaldyratyn meńdi sulý, sulýǵa tákapparlana til qatyp, jyr oqyp beretin asaý aqyn, tákapparlyqqa tákapparlyqpen, jumsaq bııazylyqpen jaýap beretin jumbaq arý. Biz ózimizdi osy bir atmosfera ishinen taýyp, máz-meıram, masań kúıge tústik. Jatqa oqydyq, jarysa oqydyq.
Sirá, ómir maıdany biz oılaǵannan da bıik, biz oqyǵannan da uly sekildi. Áldebir Shyǵys ǵalymy «kitap jaralǵaly adamdar keri jyljydy» dedi. Shynynda, qaǵaz ben qalam, tom-tom jazbalar jaryq kórgeli adamdar shoq juldyzdar men ortasynda syzyǵy bar aı júzine qaraýdan alystaı bastady. Tabıǵattan góri tabıǵat bólsheginen jasalǵan ártúrli qaǵazǵa kóbirek ýaqyt bóldi. Kamıý: «Ejelgi adamdar oqyǵannan góri kóbirek oılanatyn» dedi. Jaratylys bizge oı arqyly kóptegen jumbaǵyn ashty. Basyna qulaǵan alma týraly uzaq oılaný úderisinde Galıleo Galıleı «Tartylys zańyn» ashty. Oı arqyly danalyqqa jetken Dıogen Eskendir patshanyń taǵyn mise tutpady. Shynynda, bilimniń kóptegen bóligi kitap syrtynda ekenin, sol bólikterdi sýyq aqyl emes, tek júrek qana sezine alatynyn uǵynsaq etti. Júrsin aqyn óleńderinen ómirdiń ısi tabaǵa japqan qyp-qyzyl nandaı burqyrap shyǵyp turady. Bul haqynda aqyn Ulyqbek Esdáýlet: «О́miri – óleńimen, óleńi – ómirimen qabysqan, órimdeı órilgen sanaýlynyń biri» degen bolatyn.
«Basqalardy qaıdam:
Meniń basym – bireý.
Jalǵyz basqa, aınam,
Tappaı júrmin tireý.
Jarǵaq basym qanyn,
Sorǵalatty kileń.
Sirá, meniń janym,
Basymda emes, bilem».
Júrsin Ermannyń qaıratkerlik bolmysy qaraqurym jurtqa málim. Jyrynda aıtqandaı, el tanyǵan er tanymaldylyqtan qur alaqan emes. Biraq maǵan Júrsin Erman eń aldymen – kúresker bolmysty aqyn, aqyn bolyp qala da beredi.