Naýryz meıramynda ár otbasy dastarqan mázirine erekshe mán berip, ádettegiden árli de dámdi etkisi keledi. Qurt pen maıyn, jent pen talqanyn erte bastan qamdaıdy. Ásirese naýryzkójege qosylatyn jeti dámge asqan uqyptylyqpen qaraıdy. Reti kelse, dastarqan ajaryn ashatyn qaı ónimdi de erterek alyp qoıatyny bar. Osy oraıda baıtaq elimizde merekelik dastarqanǵa qansha kólemde qarjy jumsalatynyn sarapqa salyp kórgen edik.
Tabıǵat Musylmanqul – Jambyl oblysy
Orta eseppen 15 myń teńge
Ulystyń uly kúnin naýryzkójesiz áste elestete almaıtynymyz anyq. Ýyz qatyryp, sorpa sapyrý bul aıda sánge aınalady. Yrym-tyıymǵa sengen qazaq halqy sannyń qasıetine de nazar aýdarǵan. Kójege jeti nemese toǵyz túrli taǵam qosyp, qazan kóterip, Jaratqannan bereke men molshylyq tileıdi.
Naýryzkóje ázirleý úshin bir otbasy qansha qarajat shyǵyndaıdy? Dastarqan mázirine qansha teńge jumsalady? Árıne, shyǵynnyń kólemi otbasyndaǵy adamnyń sanyna baılanysty ekeni daýsyz. Osy máselege qatysty turǵyndardyń pikirin bildik.
«Otbasymyzdaǵy bes adamǵa naýryzkóje isteý úshin 4181 teńge jumsaýǵa týra keledi eken. Máselen, jarty kılo kartop – 75 teńge, 300 gramm sábiz – 60 teńge, bir kılo et – 3000 teńge, 200 gramm bıdaı – 52 teńge, 200 gramm noqat 230 teńge turady. Sondaı-aq 200 gramm qyzyl fasol 160 teńgege aınalsa, túrli dánekterge 856 teńge jumsaýǵa týra keldi. Suıyq maı, kúrish, taǵy basqa qajetti zattarǵa da az-maz qarajat jumsalady. Jalpy alǵanda, kójeniń ózine 4181 teńge jarattym», deıdi qulandyq Ǵalııa Arystanbekova.
Árbir otbasy dastarqan mázirin de jasaıdy. Álbette, árkim óziniń shamasyna qaraı shyǵyndalady. Derekke sensek, óńir turǵyndary dastarqan mázirin jasaýǵa 10 myń teńgeden asa qarjy jumsaıtyn kórinedi. Sonda jalpy shyǵyn 15 myń teńgeden asyp jyǵylady.
«Ulystyń uly kúnin kez kelgen otbasy asyǵa tosady. Kóńilde qatqan toń jibip, arazdasqandar tatýlasady. Jyl jańarǵan kúni barlyq adam bir-birine jaqsylyq tilep, dastarqan jaıady. Biz 1 kılo qurtty – 2750, almany – 500, mandarındi – 520, meıiz ben órikti – 2300, jańǵaq túrlerin 1270, 1057, 2980 teńgeden aldyq. Budan bólek, kámpıttiń birneshe túrin satyp alýǵa týra keledi. Aıtalyq, «barbarıs» – 1180 teńge, shokolad – 2270 teńge, «krokant» 1490 teńgeden satylyp jatyr. Árıne, budan da basqa alatyn azyq-túlik túrleri az emes. Osynyń ózin gramdap ólshetip satyp alyp jatyrmyz. Naýryzkóje men dastarqan mázirine ketetin qarajat 15 300 teńgeni qurady», deıdi Ǵ. Arystanbekova.
Árbir otbasy naýryzkóje dastarqanyn qaltasynyń qalyńdyǵyna qaraı ázirleıtini anyq. Biz tek bes adam turatyn otbasynyń orta eseppen qansha shyǵynǵa batatynyn surap kórdik. Ysyrapqa qumar, asta-tók dastarqan jaıatyndardyń qansha shyǵynǵa batatynyn kim bilsin.
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY – Almaty qalasy
Ulttyq taǵam túrlene tústi
Qunarly topyraqqa túsken bıdaı dánindeı kóktep shyǵyp, aramyzǵa qaıta oralǵan Naýryz merekesiniń basty atrıbýttarynyń biri – naýryzkóje. Biz úshin dámi de, orny da bólek. Bala kúnimizde aýyl ortasyndaǵy alańda kemi 40 úıden daıyndalǵan kóje ortaq qazanǵa quıylyp, kishkene keselermen taratylyp jatatyn.
Sońǵy jyldary «Naýryzkóje» degen jazýy bar fırmalyq ónimniń paıda bolǵanyn baıqap júrmiz. Bul da zaman talaby. Tipti ótken jyldary Almatydaǵy iri saýda jelilerinde arnaıy 0,7 lıtr bótelkege quıylǵan, qazy, júgeri, bıdaı qospasymen daıyndalǵan, tili dám úıiretin kójeni 500 teńgeden satyp alǵanbyz.
Naýryz lebi jaqyndaǵan saıyn naýryzkóje jarnamasy ınternetke kóship alypty. OLX marketpleısinde naýryzkójeniń lıtrin 2-3 myń teńgeden saýdalap jatqan jarnamalar samsap tur. Naryq zamany bolǵan soń ulttyq taǵamnyń bulaısha túrlenýi – qalypty qubylys. Tıisinshe, ár otbasy naýryzkójeni erekshelep ázirleýge yqylaspen kirisedi. Onyń quramy ár óńirde ártúrli dámmen tolyǵyp jatady, negizinen kóje pisirip shyǵý úshin 1 kılo et, qazy-qarta, 100 gramm bıdaı, 100 gramm kúrish, 100 gramm jarma, 100 gramm tary, tuz, 3 lıtr sý men 1 lıtr aıran kerek bolady.
Almatyda súrlengen et, qazy baǵasy 4000 teńgeden joǵary. Tarynyń kılosy – 1300-1500 teńge, bıdaı men arpa kılosy – 1000 teńge, qatyq 1000-1500 teńge turady. Sondaı-aq almatylyqtardyń kóbi naýryzkójege burshaq (fasol ) qosady. Onyń baǵasy 1000 teńgeden joǵary. Aıran men súttiń lıtri 500 teńgeden bastalady.
Jalpylaı eseptegende, megapolıstegi bir otbasy merekeniń basty taǵamyn ázirleýge 15 myń teńge jumsaıdy.
Qazbek QUTTYMURATULY – Oral qalasy
Shyǵyn 30 myńnyń shamasynda
Oral qalasynda turatyn «Kúmis alqaly» Maral Rahmetollaqyzynyń 8 adamǵa arnap jasaǵan naýryzkóje jáne merekelik dastarqanynyń shyǵyny bylaı qalyptasypty:
«Tazartylǵan 3 lıtr sý 40 teńge shamasynda turady. Kóje qoıý, mańyzdy shyǵýy úshin bıdaı jarmasyn qoldanamyz, 300 gramm jarmanyń baǵasy – 90 teńge shamasy. Tuz – 2 qasyq, 10-15 teńge. Naýryzkójege erekshe dám beretin bóliktiń biri – qazy. Oral bazarynda qazynyń kılosy 4 myń teńgeden joǵary, sonda bizge kerek 300 gramm qazyny 1200 teńge shamasynda alamyz. О́rik-meıizdiń eń ádemisin tańdap, 300-400 gramdaı alyp qosqanda, 2 myń teńgege shyqty. Kóje qatyqsyz bolmaıdy, jarty lıtr sút, jarty lıtr aıran saldyq. Ol otbasy bıýdjetine 700 teńgege tústi. Osylaısha, eresek eki adam, eki stýdent, tórt oqýshyǵa arnalǵan naýryzkójeniń jalpy quny 4040 teńge shamasynda shyqty», deıdi oraldyq turǵyn.
Al bıylǵy Ulystyń uly kúni – naýryzdyń 22-si jumaǵa ári oraza aıyna týra kelip otyr eken. Úıdegi úlkender aýyz bekitken soń, negizgi dastarqan keshke, aýyzashar ýaqytyna oraılastyrylmaq. Áýeli baýyrsaq pen shelpek pisirilip, arýaqqa duǵa baǵyshtalady. Osy kúnge dep soǵymnan arnaıy saqtalǵan súr et qazanǵa salynady. Negizgi shyǵyn bazardan alynatyn zattarǵa jumsalmaq: qaımaq (lıtri – 5000 teńge), sarymaı (kılosy – 6000 teńge), tary-talqan (árqaısysy kılosyna – 800 teńge), órik-meıiz (kılosyna– 3000-3500 teńge) – bul aıtylǵandarǵa taza bal (kılosy – 2000-2500 teńge) qosyp, keremet jent jasaýǵa bolady.
«Oralda unnyń kılosy 315-350 teńge shamasynda. Astyń nanyn jaıýǵa, baýyrsaq, tátti kúlshe pisirýge 2-3 keli un jumsaımyz. Taýyq jumyrtqasynyń 10 túıiri – 704 teńgeden satylyp jatyr. Dastarqanǵa qoıýǵa qazy-qarta alar bolsa, 6-7 myń teńge ketedi. Budan bólek, túrli dán men jańǵaq, kókónis te arzan turmaıdy. Osylaısha, otbasynyń merekelik dastarqan shyǵyny keminde 30-35 myń teńgege túskeli tur», deıdi ol.
Baıqal BAIÁDIL – Kókshetaý qalasy
Naǵashy áje. Naýryzkóje
Ulystyń uly kúni qarsańynda kópten at izin salmaǵan naǵashy ájemizdiń shańyraǵyna sálem berip, tabaldyryǵynan attadyq.
– Jyl basy – áz Naýryz qutty bolsyn, áje! Qytymyr qystan aman-esen shyqtyńyzdar ma?
– Úı tappaı kelmegen shyǵarsyń, shyraǵym, tórlet, – dedi toqsanǵa taıap qalǵan keıýana. О́zi sharýasymen álek. Ústel ústindegi týyrylyp túsken úsh eli qazyny, jalǵyz ózi jarym tabaqty alatyn, qyrtysy taıdyń qazysyndaı jalpaq jaıany, jambasty, shujyqty aýdara tóńkerip, qarap tur eken.
– Astanadaǵy nemerelerge búırek berip jibereıin dep edim, solardyń sybaǵasy, – dedi ájem. Bizdiń sál ǵana ańtarylyp qalǵanymyzdy ańǵarǵan bolýy kerek:
– Burynǵydan qalǵan joralǵy. Búırek jegen balalardyń nıeti, peıili et jaqyn aǵaıynǵa aýyp, ejelgi qazaqtyń tilimen aıtqanda, búıregi buryp turady. Ári Naýryz merekesinde qýatty as iship, bir jyrǵap qalsyn. Qarynǵa salǵan maıdy da aldyryp edim. Baǵzy zamanda ájelerimiz mamyr aıyndaǵy ýyz sútten daıyndaýshy edi ǵoı. Qarynǵa salǵan maı qansha ýaqyt ótse de qýatyn saqtaıdy. Álgi «sarymaıdaı saqtap» deıtin sózdi estimep pe ediń?
– Estigenmin. О́z daıyndyǵyńyz qalaı?
– Qandaı daıyndyq bolýshy edi. Kelin bar ǵoı. Asarymdy asap, jasarymdy jasaǵanda jaǵalasyp júrgenim uıat bolar, bizdiki jobasyn aıtý.
Naǵashy ájeme qudaı bere salǵan. Qarashańyraqtaǵy kishi kelin ózi sııaqty pysyq, aldynan jumys úrkip otyrady, kisi jatyrqamaıtyn aqjarqyn. Ulystyń uly kúni jaıylatyn dastarqannyń josparyn jaıyp salǵany. Kelinniń aıtýyna qaraǵanda, Kókshetaý bazarlarynda shamamen 8-9 kılo bolatyn, bar múshesi salynǵan bir tabaq etti 22-25 myń teńgege alýǵa bolady. Qamyryna qajetti uny men jumyrtqany qosyp esepteseńiz – 300-350 teńge. Ulystyń uly kúni dastarqan berekesin keltiretin naýryzkójege súr et, qurt, aıran, tary qossańyz, jıyntyq baǵasy 3 myńnyń tóńireginde. Sarymaıdyń kılosy 6 myńnyń mańaıynda. Jańa tartylǵan qaımaqtyń lıtri – 4000 teńge. Ashy qurtty bazarda kılosyna 3000 teńgeden satyp jatyr. Jerik astyń sanatyndaǵy qospanyń kılosy – 3700 teńge. Bir tabaq kisige baýyrsaq pisirseńiz, 2000 teńge tóńireginde.
– Jaman tumaýdyń kezinde aǵaıynmen qatynas sırep qaldy, – deıdi naǵashy ájem. – Shirkin burynǵynyń adamdary-aı, soǵym soıǵan kúni támam aýyldy aldymen qýyrdaqqa, sosyn omyrtqaǵa shaqyrýshy edik. Qalǵanyn «tarta jeseń taı qalady» degendeı, únemdep, keminde bir sıraǵyn omyrtqaǵa shyǵaratyn. Uzynsary kelgenshe qazannan maı ketpeıtin.
Shynynda ár nársege bapty, ómir mektebinen oqyǵany, kóńilge túıgeni kóp burynǵynyń adamdary darqan, qoldary ashyq, jomart edi ǵoı. Osy oıymyzdy aıtyp edik:
– Kelińder, – dedi naǵashy ájem. – Kelinderdi shaqyryp eskiniń joralǵysyn kórsetkeli otyrmyn. Jańa jyldaǵy tilektiń ózi birlik emes pe? Aǵaıyn bylaı tursyn, ózge jurtty da tabystyryp, baýyrlastyratyn qudiret – adal asyń. «Bir kún dámdes bolǵanǵa qyryq kún sálem ber» deıtin qazaqtyń urpaǵymyz ǵoı.
Ájemniń qolyndaǵy qaryndaǵy maıǵa kózim túskeni. Jaryqtyq sap-sary bolyp tábet ashyp tur eken. Naýryz kúni kelip, aýyz tımesem bolmas.
Mereı QAINARULY – О́skemen qalasy
Dastarqanyń mol bolsyn!
Kúni keshege deıin jaıbaraqat jatqan jurt kók bazar aralap, dúken jaǵalap, Naýryz qamyna kirisken. Asta-tók dastarqan jaıylsa, jyl kólemi barshylyq, toqshylyq bolady dep yrymdaıdy olar. Bul kúni molynan naýryzkóje sapyrylady, kelgen qonaqtyń aldyna san túrli ulttyq taǵam tartylady.
О́skemen qurysh qaınatqan qala bolǵandyqtan, munda bári qymbat degen túsinik qalyptasqan. Álbette, arzan dúnıe joq. Biraq basqa qalalarmen salystyrsaq, baǵanyń edáýir qymbat ekeni ótirik emes. Al Naýryz dastarqanyna qansha qarjy jumsaımyz? Kem degende, úlken áýletke Ulystyń uly kúninde jıyrma shaqty qonaq keledi.
Eń áýeli kúzgi soǵymnan qalǵan súr etti alyp shyǵyp, naýryzkóje pisirýge kirisesiz. Oǵan qosatyn álbette qazy-qartańyz taýsylǵan. Kelisi 5000 teńgelik qazynyń joq degende ekeýin alasyz. Jartysyn kójege qossańyz, endi bir bóligin týrap, tiske basar retinde ústelge qoıasyz. Odan bólek, naýryzkójege qosatyn jeti túrli taǵam bar emes pe? Shyǵysta brend bolyp ketken Zaısannyń tarysy men bıdaı jarmasy – 1500 teńgeden. Qyshqyltym suıyq qurttyń bótelkesi – 1700 teńge. Anasy bar, mynasy bar, kemi 10 myń teńgeniń taǵamymen naýryzkójeńizdi pisirdińiz. Aıtpaqshy, qazynyń qasyna qartasy men jal-jaıasyn qosa alasyz. Qazy-qartanyń kılosy 2500 teńgeden desek, úlken dastarqanǵa jetip qalar. Dám ǵoı. Ulystyń uly kúninde ulttyq taǵamǵa toly dastarqan bolýy úshin qurt-irimshik mindetti túrde bolýy kerek. Domalaq qurttyń ózi 2000 teńgeden. Tátti irimshik – 2800 teńge. Tórt-bes myńǵa alǵan tátti toqashyńyzǵa jaǵyp jeıtin Katonqaraǵaıdyń sary maıyn 5000 teńgege alasyz.
Aıtqandaı, Katonqaraǵaıdyń ónimderi suranysqa ıe. Máselen, qymyz quısańyz, kelgen meımanyńyz mindetti túrde «qaı jaqtyń qymyzy?» dep suraıdy. Katonqaraǵaıdyń, onyń ishinde Topqaıyńnyń qymyzy deseńiz, mártebeńizdi ósirip, mereıińizdi tasytyp jiberedi. Sodan keıin baryp, bal qymyzdyń dámi tańdaıda qalatyndaı asyqpaı jutady. Qymyzdyń qyzýy boıǵa taraı bere manaǵy qoıǵan maıly qazynyń bir-ekeýin nan qospaı-aq óńeshke tastap jiberer edi. Aıta keteıik, Katonqaraǵaıdyń qymyzy – 1700 teńgeden. Jıyrma shaqty qonaq kelse, bir-eki bótelke buıym bolmaıdy. Kemi tórt-beseýin alasyz. Ol degeniń – 8500 teńge. Ulttyq taǵamnan bólek salat qoıasyz. Jaınatyp jemis-jıdek ákelesiz. Basqasyn aıtpaǵanda, qyzanaqtyń kılosy – 2000 teńgeden. Etten keıin kúrt-kúrt etkizip shaınap otyratyn qııar – 1800 teńgeden. Sábiz, oramjapyraq, qyzylsha degenderge 3000 teńge tastap ketesiz. Jemis-jıdektiń de baǵasy arzan bolyp turǵan joq. Almanyń dámdisi 900 teńge desek, balbyrap pisken almurttyń kılosy – 1600 teńge. Bir qorap kıvı – 1000 teńge. Álgi dánderińiz jáne bar: kýraga 4500-5500 teńge deseńiz, grek jańǵaǵy 5000 teńge turady. Mındal tipten qymbat, 5500-6000 teńgeniń mańaıynda. Odan bólek, tátti shyryn, sýsyndar alasyz. Sóıtip, aqkóńil keńpeıilmen kelip jatqan qonaqtardy qarsy alasyz. Joǵaryda atalǵany bar, atalmaǵany qanshama, qysqasy 100-150 myń teńgeniń dastarqanyn jaıyp, Ulystyń uly kúninde kúmbirlegen kúı, áýelegen án tyńdap otyryp, kúndelikti kúıbeń tirlikten bir sergip qalasyz.