Ulttyq kıimdi Ulys kúni ǵana eske alatyn ádetten jyl ótken saıyn arylyp kelemiz. Qazir el ishinde Naýryz merekesin kútpeı-aq, qazaqy kıimdi jarqyrata kıip júrý úrdiske aınaldy. Keıbir bilim uıalarynda muǵalimder men tárbıeshiler de jyl on eki aı ulttyq kıimdi ulyqtap júr. Qazaqy naqyshty kıimge ǵana emes, jeke múlikke de bederlep júrgender bar. Keıingi ýaqytta kóz arbaıtyn kólik ishindegi oryndyq tysy men oıý-órnekpen kestelengen smartfon qaptamasy kóbeıdi. Sándi sómke, ulttyq sıpaty basym qolsaǵattar da satylymǵa shyǵyp jatyr.
Kepildik izdegen kásipker
Bizdegi kıim-keshektiń basym bóligi Túrkııa, Qytaı, Qyrǵyzstan, Reseı, О́zbekstan elinen keledi. Bul salada elimizde iri kásiporyndar sanaýly, degenmen úıinen shaǵyn seh ashyp, tapsyrys oryndap júrgender barshylyq. Tigin ónerin birer aıda meńgerip, tapsyrys qabyldaı beredi. Sosyn ónimin Instagram jelisi arqyly jarnamalap, saýdaǵa shyǵarady. Quraq kórpe, tıýrban, taqııa, qajekeı sııaqty taýarlar men kıimder sóıtip naryqty jaýlap jatyr. Keıingi jyldary ulttyq kıim óndirýshilerde úlken serpilis bar. Buryn álemdik baıqaýlarda ǵana nazarǵa ilinetin ulttyq kıimderdi otandyq kásipker-dızaınerler kúndelikti tutynýǵa yńǵaıly etip tige bastady. Naryq kóńil kúıin tap basa bilgen kompanııalar ulttyq sıpatta bezendirilgen kıimdi kóshede de, keńse de kıip júre berýge bolarlyqtaı etip usynýǵa kóshti. Sapany báseke ushtaıdy, sáıkesinshe qazir ulttyq kıim dúkenderi kóbeıdi. Árbiri ózinshe stıldi ustanady.
Kásip bolǵan soń qaısybir túıtkil qatarlasa júredi. Tap osy baǵytta bıznes bastaımyn deıtinderge memleket tarapynan demeý bar. Baǵdarlama jeterlik. Biraq sol baǵdarlama boıynsha qarajat alýǵa mindetti túrde kepildeme kerek. Osy talapqa kelgende kásibin jańadan bastaıtyn kez kelgen kásipker qınalady. Jeke kásip ashqan soń, shaǵyn kásiporynda mindetti túrde býhgalterlik esep júrgizýge týra keledi. Kásipkerlerdiń saýatty býhgalteri joq, onyń qyzmetin ózi atqara almaıdy. Esepshige de qomaqty aılyq tóleýge tıis. Ol bolmasa jumys taǵy turalaıdy. Salada kásip bastap, isińdi damytý úshin jańa tehnıka óte qajet. Búginde sapaly tigin mashınalarynyń eń tómengi quny 150-200 myń teńgeden bastalady eken. Joq degende kásipkerde bulardyń 4-5 túri bolýy kerek. Onyń biri – túzý, biri – zıgzag tigisin, biri kesteleý júrgizedi. Sonyń bárin qamtyp, jańa kásipti aıaǵynan turǵyzý úshin qolda keminde 10 mıllıon teńgeden asa qarajat bolýy shart. Osy 10 mıllıondy alýǵa kásipker joǵaryda aıtqandaı, laıyqty kepildeme izdeıdi. Onyń ózinde aýdan ne qala ortalyǵyndaǵy turǵyn úı nemese ózge ǵımarat qana jaramdy. Aýyldyq jerdegi úıler qabyldanbaıdy. Mine, kepildik izdegen kásipkerdiń jeńil ónerkásipte jańa bıznes ashýǵa degen yntasy osymen-aq joǵalýy múmkin.
Maman tapshy
Qyzylorda qalasyndaǵy «Sapa KA» jeńil ónerkásip ortalyǵynyń quryltaıshysy, ulttyq qundylyq janashyry Aıda Kerimqulovanyń aıtýynsha, qıyndyqty eńserip, jańa deńgeıge kóterilgen kásiptiń damýyna taǵy bir kedergi – kadr tapshylyǵy. Ol áýeli «Qolóner» ataýymen tanylǵan ortalyq quryp, keıin buǵan «Sapa KA» jeńil ónerkásip ortalyǵy dep ataý bergen edi.
– Kúıeýim ekeýmiz aqyldasyp, jobamyzdy qorǵap, 2016 jyly kepildeme qoıyp, nesıe aldyq. Nesıeniń 15 paıyzdyq ústemeaqysynyń 7 paıyzyn – ózim, 8 paıyzyn «Damý» qory tólep beretin boldy. Sol qarajatqa tigin mashınasyn ala bastadyq, biraq aldymyzdan maman tapshylyǵy degen másele shyqty. Bir mashınany qosý úshin IT mamandar kóp soma suraıdy. Sonymen biz oblystaǵy kásipkerler palatasyna júginip, «Aǵa senor» degen joba boıynsha jumys bastadyq. Atalǵan joba osy salada tájirıbesi bar azamatty shetelden jumysqa tartýǵa negizdelgen. Osynyń arqasynda Túrkııadan arnaıy maman shaqyryp, 20 kún boıy sabaq aldyq. Kásipkerler palatasy arqyly 1 500 dollarǵa jýyq eńbekaqy tólendi. Biraq oılana kele, 20 kúnniń ózi az ekenin baıqadyq. Ári qaraı óz qarajatymyz arqyly bilim aldyq. Aıtpaqshy, buryn órnekti de, tigindi de, kesteni de qolmen isteıtinbiz. Qazir jumysty avtomattandyrdyq. Sondaı-aq oqý oryndarymen «Dızaın» mamandyǵyndaǵy stýdentterdiń tájirıbesin bizde ótkizýge kelisim júrgizdik. Eń qyzyǵy, óz erkimen birde-bir stýdent praktıkaǵa kelgen joq. Sol salada oqyp júrip, óndiriske qyzyqpaýy, úırensem, bilsem eken degen nıettiń bolmaýy meni qynjyltady. Keıin sol stýdentterdiń ne istep júrgenin surastyrsam, biri – daıashy, biri – úı qyzmetshisi, biri hatshy bolyp júr, – deıdi «Sapa KA» jeńil ónerkásip ortalyǵynyń dırektory.
Shıkizat qaıdan keledi?
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, shıkizattyń syrttan kelýi jeńil ónerkásiptiń damý órisin shektep tur. Shıkizatynyń quny ótelmese, shyǵynǵa ushyraıtynyn jaqsy biletin kásipker ústeme qun qosýǵa májbúr bolady. Mıllıondaǵan danasyn óndirip, ony satý úshin ónim óndirýshi aldynan maman tapshylyǵy, sýbsıdııa alý, kepildeme tabý sekildi kedergiler qaptap shyǵa beredi.
– Búginde jumysty damytýǵa oblys ortalyǵynda eki qabatty fabrıka salyp bitirdik. Zamanaýı tigin mashınalaryn aldyq. Bar másele – shıkizatta. Mysaly, kıimge qajet qasqyr, túlki, qundyz terilerin Reseıdiń Astrahan qalasynan aldyramyn. Rasy kerek, bizde bular durys ılenbeıdi. Al matalar Bishkek pen Túrkııadan keledi. Bir ǵana mysal, jeńil ónerkásip salasy boıynsha elimiz kórshiles О́zbekstan, Qyrǵyzstannyń ózinen 15-20 jylǵa qalyp qoıǵan. Túrkııa sııaqty elderdiń deńgeıi tipti joǵary, – deıdi Aıda Kerimqulova.
Toqyma qalaǵa aınalsaq...
Qazir baǵasynan góri sapasyna jıi úńiletin tutynýshy kóbeıgen. Kıimniń tigý úlgisine de jiti nazar aýdarady. Keıingi ýaqytta halyq arasynda eleýli suranysqa ıe bolyp jatqan «Tarbiya ulttuq kIim» sán úıi tikken kıimder bul údeden shyǵyp júr. Belgili etnodızaıner Tárbııa Aıdymbaeva jalǵyz Astana ǵana emes, elimizdiń taǵy 5 qalasynda (Atyraý, Aqtaý, Almaty, Shymkent, Túrkistan) ulttyq kıim dúkenin ashqan. Kıim baǵasy 120-350 myń teńge aralyǵynda eken.
Sán úıinde keńsede kııýge laıyqtalǵan shapan túrlerinen bastap, palto ornyna júretin syrt kıimder bar. Oılap qarasaq, biz sheteldik kostıým-shalbar men syrtqy kıimderdi sol baǵada satyp alyp júrmiz. Endeshe, bul baǵa «ulttyq kıim – qymbat» degen túsinikti joqqa shyǵarsa kerek. Ári mundaǵy erekshelik sapada jatyr. Qazir kıim brendiniń ıesi suranysqa saı, eń joǵarǵy sapadaǵy ónim daıyndaýǵa den qoıǵan. Osy maqsatta Tárbııa taza kashemır materıalyn elge aldyrý úshin Italııa, Brazılııa elderiniń kásipkerlerimen kelissóz júrgizip jatyr.
– Shıkizatty shetelden aldyramyz. Kóbi Dýbaı qalasynan keledi. Endi ónim sapasyn odan ári arttyrýǵa Italııa, Brazılııa, Perý elindegi óndirýshilermen kelissóz bastadyq. Lv, Dior, Prada syndy álemdik tanymal brendter qoldanatyn materıalmen ulttyq kıim tigýdi qolǵa aldyq. Qazaq kıimi joǵary sapaǵa laıyq. Onyń sapasyn, ásirese sheteldikter jedel ańǵarady. Bizge qazba baılyqtardan basqa saladan qarjy tabatyn kez keldi. Sondyqtan sapaly ulttyq kıim jasaý arqyly ekonomıkany damytýǵa atsalysqym keledi. Shetelge kóp saparlaımyn. Sonda barǵan jerdiń turǵyndary bizdiń babalar kıgen ulttyq kıimderge óte qatty qyzyǵýshylyq tanytady. Menińshe, «osy da bola beredi» dep ózińdi toqtatyp qoıý – kásipkerlikke jat dúnıe. Árdaıym bıikke umtylý kerek. Aldaǵy ýaqytta jastarǵa, jyrshy-kúıshilerge, isker áıelderge bólek toptama tigemiz. Tarıhtyń bir bólshegi ekenimizdi umytpaý kerek. Bizge babalar naqyshy amanat bolyp jetkendeı, biz jasaǵan búgingi buıym da – keleshekke mura. Sondyqtan ulttyq kıim salasynda ter tógip júrgen áriptesterimdi únemi tús shyǵarý, oıýdy oryndy qoldaný, avtorlyq quqyqty taptamaý isine mán berýge, tiginshilik ónerdi trendke aınaldyrýda qajymaı eńbek etýge shaqyryp júremin, – deıdi Tárbııa hanym.
Aıtýynsha, elimizdiń bir qalasy jeńil ónerkásipte toqyma qalaǵa aınalsa, memleket te syrtqa muqtaj bolmas edi. Jalpy, kıim tigý, onyń ónimin kóbeıtýge Úkimet qoldaýy anyq kerek.
– Kóp memlekettiń ózinde bir toqyma qala bar. Mata men toqyma óndirisin durys jolǵa qoıǵan. Sol qalaǵa barsań, ártúrli ónimimen tanylǵan fabrıka men seh jeterlik. Meniń armanym da sol, bizdiń memleketimizdiń de tigin fabrıkalary men kıim shyǵaratyn óndiris oshaqtary bir jerde shoǵyrlanǵan qalasy bolsa ǵoı deımin, – deıdi ol.
Bala shaqtan bastalǵan arman
Tárbııa hanym – otandyq ulttyq kıim brendin qalyptastyrýda oıýdy monshaqpen kómkergen, odan qala berdi, zamanaýı ulttyq kıim úlgilerine oıý-órnekti prınt arqyly basý isin bastaǵan tuńǵysh kásipker.
– Anamnan úırengen tigin óneri osy saladaǵy joǵary oqý ornyn bitirýge septigin tıgizdi. Aıtpaqshy, 5-kýrsta oqyp júrgende-aq ulttyq kıim tigý boıynsha Gran-prı ıelendim. Dıplom jumysymdy da osy taqyrypta qorǵadym. 1997 jyly oqý bitirgen soń Aqtaýǵa kelip, ulttyq kıim tigip, ony nasıhattaýǵa qulshyna kiristim. Ol kezeńde naryqta mata, ıne-jip, oımaqtan basqa dúnıe bolmady. Barlyǵy qolmen tigildi. Qazir túrli tigin jabdyǵy shyǵyp jatyr. Oraıy kelgende aıtyp keteıin, el boıynsha alǵash bolyp oıýǵa monshaqty kómkerý, oıýly prınt jasaý – bizdiń bastamamyz. Jalpy, osy ónerde meni shabyttandyrǵan bir sebep bar. Ol – rýh. Iá, ulttyq kıim rýhty kóteredi. Oǵan – kúndelikti ár satyp alýshy dálel. Ásirese shapandy kıgen er-azamattarymyzdyń boıy men oıyn túzep, eńsesin tikteı shyqqanyn talaı kórdim. Kıimdi kıip turyp, keýdesi maqtanyshqa tolyp, ózine sondaı rızashylyqpen qaraǵan jigitterdiń qýanyshyna kýá bolyp kelemiz, – deıdi Tárbııa Aıdymbaeva.
Kásipker tigin salasyndaǵy mamandardy tabý qıynǵa soǵatynyn rastaıdy. Búginde ol 30-dan astam adamdy jumyspen qamtyp otyr. Mamandary – besaspap. Barlyǵy arnaıy kýrstan ótken. Kóp qıyndyqtan shyńdalyp, jetistikke jetken bıznesmen talapty jastarǵa tájirıbemdi bólisýge qarsy emespin deıdi.
Kólik ishin kórkemdegen
Búginde jastardyń talǵamy bólek. Ásirese jaz kúnderi jeńil kıimge qazaqy naqyshta nemese ózge úlgide bolsyn, oıý-órnek saldyryp jatady. Jeıdesin, kúnqaǵaryn ásemdep alýǵa beıim jastar qatary artyp keledi. Kásipker Sáken Daırabaıǵa osy tektes tapsyrystar jıi túsedi. Syrt kıim men jazdyq jeıdege ulttyq naqyshta órnek salý, jazý jazýdan bólek, kóp ýaqyttan beri óz sheberhanasynda kólik ishindegi oryndyq tysyn jańartyp, qajetti tósenishterdi daıyndap júr. Josparyn naqty qurǵan Sáken óz qarjysyna súıenip, kásibin bastapty. Osylaısha, talapty jigit tyndyrymdy istiń jolyna túsken.
– Ákem – mehanık, anam – tiginshi. Jeke kólik jóndeý sheberhanamyz bar. Ol sharýamen aǵam Hasen turaqty aınalysady. Sondaı-aq jóndeýden bólek, kólik salonyn jańartamyz. Áý basta aǵamnyń qasynda júrip, kólik ishin ásemdeýge qyzyǵýshylyǵym oıandy. 2018 jyldan bastap avtotigin sehyn ashyp, kóliktiń eskirgen salony men oryndyqtaryn ádemi mata nemese bylǵarymen qaptap, tigýdi bastadym. Jańa qyzmetke degen suranys birden kóbeıip shyǵa keldi. Eń alǵashqy ónimdi qıyndyqpen tikkenim esimde. Keıin qolym ábden daǵdylandy. Qazir kólik júrgizýshilerdiń suranysy erekshe. Biri atyn jazdyryp, kelesisi ulttyq oıý-órnek tańbalanǵanyn qalaıdy. Báriniń kóńilin taýyp, sapa jaǵyna erekshe mán berip, jumys istep jatyrmyz, – deıdi.
Kásipkerdiń eńbekqorlyǵy munymen toqtamaǵan. Súıikti kásibin keńeıtip, kólik ishine arnalǵan jáne jolǵa arnalǵan júk sómkelerin de daıyndaýǵa kirisipti. Kólik ishin kórkemdep, tabys taýyp júrgen Sáken keıin «Damý» arqyly 8 paıyzben nesıe alyp, kásip aıasyn keńeıtken.
«Nesıe qarjysy kásipti ulǵaıtýyma kóp kómegin tıgizdi. Seh ashyp, arnaıy tigin quralyn aldyrdym. Tapsyrys jeterlik. Adam balasynyń jaýy – jalqaýlyq. Bir kezderi ártúrli jumys istep, birshama istiń basyn shaldyq. Eń sońynda súıikti isime oraldym. Osy sharýamdy áli de jandandyra bermekpin. Kásipkerlikti damytýǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamalardy zerttep kórdim. Shyn máninde, memlekettik jobalar ózin osy salaǵa arnaǵandarǵa kóp kómek beredi. Ári básekelestikti de kúsheıtedi, izdenisińdi arttyrady. Jaqyn arada memleket usynǵan tıimdi baǵdarlamalarǵa qatysyp, jolymyz bolsa, jańa jobalardy qolǵa alý josparda tur», dedi shaǵyn bıznespen sharýasyn dóńgeletken Sáken.
Kásipkerligi damyǵan elde jumyspen qamtylatyn halyq sany artady. Jumys kózi tabylyp tursa, el jaǵdaıy jaqsy bolary aqıqat emes pe?