Qazirgi álemde densaýlyq saqtaý salasyndaǵy syn-qaterlerdiń artýy aıasynda salamatty ómir salty uǵymy barǵan saıyn ózekti jáne mańyzdy bolyp keledi. Bul – ózimizdi kútýge yntalandyryp qana qoımaı, sonymen qatar uzaq jáne sapaly ómirdiń kilti.
Salamatty ómir salty (SО́S) tek sán nemese ýaqytsha qubylys emes, bul bizdiń ál-aýqatymyzdyń negizgi aspektisi, ózindik bir fılosofııa. Halyqtyń densaýlyǵy men ómir saltynyń sapasyn baǵalaý túrli uıym men memleketke óz baǵdarlamalarynyń tıimdiligin anyqtaýǵa jáne kúsh-jigerdi durys baǵytqa baǵyttaýǵa kómektesedi. Densaýlyqtyń ártúrli ındeksi men kórsetkishteri bul úderiste mańyzdy ról atqarady, málimetter men statıstıkany qamtamasyz etedi, sonyń negizinde tujyrymdar jasaýǵa jáne densaýlyq saqtaýdy jaqsartý strategııalaryn jasaýǵa bolady. Mundaı sholý salamatty ómir saltynyń mańyzdylyǵyn jáne onyń bizdiń ál-aýqatymyzǵa áserin jaqsy túsinýge múmkindik beredi.
Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetinshe, 70% jaǵdaıda juqpaly emes aýrýlar mezgilsiz ólimniń sebebine jatady. Densaýlyqty nyǵaıtýdyń eń mańyzdy bóligi – salamatty ómir saltyn ustaný. Salamatty ómir saltynyń mańyzdy aspektileri – temeki shegýden, alkogol men basqa da esirtki ónimderinen bas tartý, rasıonaldy tamaqtaný jáne dene belsendiligi, az qımyl ómir saltynan bas tartý.
Túrli elde júrgizilgen zertteýler kórsetkendeı, salamatty ómir saltyn ustaný ómir súrý uzaqtyǵynyń aıtarlyqtaı ósýine ákeledi. Mysaly, Germanııada júrgizilgen zertteý SО́S ustaný 40 jastan keıin ómir súrý uzaqtyǵynyń 13–17 jylǵa ulǵaıýyna ákelse, AQSh-taǵy júrgizilgen zertteý nátıjesinde SО́S ustaný 50 jastan keıin ómir súrý uzaqtyǵynyń 12–14 jylǵa artýyna ákelgeni jaıly málimetter keltiredi.
2023 jyly statıstıka boıynsha álemde ortasha ómir súrý uzaqtyǵy – 72,98 jyl, onyń ishinde áıelder – 74,6, erler 71,3 jas kórsetkishin quraǵan.
«World Health Organization» málimetinshe, ortasha ómir súrý uzaqtyǵy 2023 jyly álemde – 72,98. Mundaǵy eń joǵary kórsetkish – 89,52 jyl, al eń tómengi kórsetkish – 53,65 jyl. Zertteý deregi boıynsha ómir súrý uzaqtyǵy joǵary elderge ekonomıkasy damyǵan memleketter engen. Sonymen qatar oǵan áser eter faktorlarǵa kúndelikti sport ádetteri, tamaqtaný rejimi, eńbek jaǵdaılary, áleýmettik orta, otbasylyq qatynastar, ýrbanızasııa, bilim men mádenıet deńgeıi, eńbek jaǵdaılary, qarjylyq jaǵdaı, turmystyq ahýal, dári-dármekterdi qoldaný jıiligi, qorshaǵan orta, ıaǵnı sýdyń, aýanyń, topyraqtyń jaǵdaıy, klımat, atmosferalyq kórsetkishterdiń ózgerýin qosyp ketsek bolady. Eń mańyzdy faktor – árıne medısına deńgeıi, medısınalyq kómektiń sapasy men jyldamdyǵyn aıta ketý qajet. Al ómir súrý uzaqtyǵy tómen memleketter qataryna Afrıka qurlyǵynyń memleketteri shoǵyrlanǵan. Oǵan basty sebep – AITV (VICh) aýrýynyń keń taralýy jáne jıi bolatyn azamattyq soǵystar.
Azamattar «salamatty ómir salty» uǵymyn qoǵam qalaı túsinedi jáne ol ádetterdi kúndelikti ómirde qoldana ma? Qazaqstandaǵy osy úrdisti anyqtaý maqsatynda respondentterge birneshe suraq qoıylyp, áleýmettik saýalnama júrgizilgen edi. Saýalnama suraqtary Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń jobasy «Dástúrlerdi jańǵyrtý: qazaqstandyq qoǵamdaǵy jańa minez-qulyq normalary» áleýmettanýlyq zertteýi aıasynda qoıylǵan. 2023 jyly ótken saýalnamaǵa 2400 respondent qatysty.
Otandastarymyz salamatty ómir saltyn ustana ma? Qazaqstandyqtardyń 43,1%-y salamatty ómir saltyn ustanatynyn, taǵy 33,6%-y ustanbaıtyndyǵyn atap ótti. Saýalnama qorytyndysynan salamatty ómir saltyn áıelder, aýyl turǵyndary jıi júrgizetinin ańǵarýǵa bolady.
Otandastarymyz salamatty ómir salty uǵymyna neni jatqyzady? Osy suraqqa jaýap bergen 67,4% respondent úshin bul alkogolden bas tartýdy, 64,8%-y temeki shegýden bas tartýdy, 64,0%-y esirtkisiz ómir súrýdi bildirgen. Al 56,1% respondent salamatty ómir saltyn sportpen, 53,8%-y durys tamaqtanýmen baılanystyrady. Sondaı-aq 44,2% durys uıqyny, 41,8%-y kúndelikti rejimdi saqtaýdy atap ótti. Saýalnamaǵa qatysqan árbir 5-adam dárýmender qabyldaýdy salamatty ómir saltyna jatqyzdy.
Salamatty ómir salty degenimiz – uzaq ári sapaly ómirdiń jáne ál-aýqattyń kilti. Osy baǵyttaǵy túrli ındeks, áleýmettik saýalnama halyqtyń densaýlyǵyn baǵalaýda mańyzdy ról atqarady jáne ony jaqsartýǵa óz septigin tıgizedi. Qazaqstanda da, ózge memleketterdiń tájirıbesi kórsetkendeı, turǵyndarǵa salamatty ómir saltynyń mańyzyn túsindirý jáne osy saladaǵy jańa úrdisterdi zertteý ózekti.
Damır BELGIBAEV,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy