El basyna kún týsa...

Kópke topyraq shashpaı­myz. Qalyń jurt qyzyl sýmen arpalysyp júrgende qolyndaǵy baryn usynyp, qajetti kómek kórsetkender kóp. Áli kún­ge deıin sý basqan óńirlerde turǵyn­dar­dy tegin tasyp, azyq-túlik pen kerek-jaraqtaryn aqysyz-aq berip jatqandar jetip artylady. Biraq jamandyq ta jerde jatpaıdy.

Aqtóbe oblysynyń Oıyl aýdanynda tasqyn sý ortalyqpen baıla­nystyryp turǵan jalǵyz kópirdi buzyp ketip, tótenshe jaǵdaı jarııa­lanǵanda aýyldaǵy eń úlken dúken ıesi azyq-túlik baǵasyn kóterip jiber­gen. Áleýmettik jelige dúkendegi nan, suıyq maı men un baǵasynyń óske­nin kórip, ashýǵa býlyqqan aýyl tur­ǵyn­darynyń beınejazbasy shyǵyp ketti. «El tasqynnan zardap shegip otyrǵanda, bul ne masqara?! Azyq-túlik qymbattaǵan. Dúken ıesi «Qymbat bolsa, almańdar», dep tur. «Ákimdik qaıda, kásipkerlik qaıda?» deıdi ashynǵan áıel.

Al Kókarnada bóget salýǵa jumy­lyp, tasqynnyń aldyn alýǵa jınalǵan jigitter jeli arqyly Atyraý obly­synyń ákimdigine beıneúndeý jasady. «Qazir bizge qap pen kúrek kerek. Búgin bazarǵa baryp, óz kózimizben kórdik, qap joq. Alypsatarlar bir jer­den alǵan da zańsyz saýdaǵa shy­ǵar­ǵan. Barsań telefon nómirin beredi. Habarlasyp sol jerden baryp qana alasyń. Qunyn 200-300 teńgege deıin ósirgen. Bazardaǵy baǵany kim qadaǵalap jatyr? El basyna kún týǵanda quzyrly organdar eń bolmasa baǵany ustap tursa, sonyń ózi myna halyqqa kómek bolar edi», deıdi olar.

Kúni keshe Atyraý oblysyndaǵy Qulsary qalasy qyzyl sýdyń astynda qaldy. Bir túnde 12 myńnan asa turǵyn qaýipsiz jerge shyǵarylyp, qala­da qalǵan er-azamattar aýyldy aman alyp qalý úshin jantala­syp, bóget jasaýǵa jumyldy. Al bóget jasaýǵa qum men kádimgi qytaıdyń 50 teńgelik qaby kerek. Osy sátti utymdy paıdalanǵan ákki saýdagerler bylaıǵy kúni shań basyp jatqan ár qaptyń baǵasyn úsh ese ósirip jibergen. Tasqyn sýdan qalaı qorǵanaryn bilmeı qınalyp otyrǵan aýyl turǵyndaryn keı py­syqaılardyń bazardaǵy barlyq qy­taı qabyn jappaı satyp alyp, jeke saýdaǵa qymbatqa shyǵarǵany tipti ashyndyryp otyr.

Qarǵyn sýdan ómiri men úı-múl­kine, malyna qater tóngen halyq jan­saýǵalap kórshi aýyl, aýdan, tipti oblystarǵa ketýge májbúr boldy. Muny da qalt jibermeı, qolynan kelgende qonyshynan basqandar bar. Qıyn-qystaý sátte bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵarýdyń ornyna qaltasyn kúıttegen taksıster jol­aqysyn qymbattatyp jibergen. Qart áke-sheshesi, bala-shaǵasymen túnde jolǵa shyqqan jurttyń kólik tappaı sendelgenin kórgen taksıster kúndelikti tarıfterin birneshe esege kóterip, qulsarylyqtardy qaýipsiz jerge aparýǵa «kómektesken» kórinedi. Endi Atyraýǵa aıaǵy jetkenderdiń birazy panalaıtyn et jaqyny, týǵan-týysy bolmaǵandyqtan jaldamaly páter izdeıdi. Mundaı «ońtaıly sátti» rıeltorlar men jaldamaly páter ustap otyrǵan jeke kásipkerler de «ońynan» paıdalanyp qalǵan. Ádette 5-6 myńǵa jalǵa berip otyrǵan baspanasynyń qunyn aspandatyp jibergen. «Jaý jaǵadan alǵanda, bóri – etekten» degenniń keri.

Sońǵy aqparattyń aq-qarasyn bilý úshin «Krysha.kz» saıtyna kirip kórdik. Atyraý qalasynda 1-2 ból­meli páterlerdi jalǵa alý quny 12 myń­nan bastap 20-25 myńǵa deıin dep kórsetilgen. О́zin Janna dep ta­nystyrǵan atyraýlyq rıeltor jal­ǵa alý baǵasynyń óspegenin, páter quny aýdan, baspana jaǵdaıy men jón­deý jumysyna baılanysty qubylyp turatynyn ǵana aıtty. «Al sý tasqynynan keıin baǵa kúrt ósti degenge kelise almaımyn. Kerisinshe, biz Ramazan aıynda baǵany sál túsirdik. Jurttyń aıtyp júrgeni elıtaly kottedj úılerdi jalǵa alý quny bolar. Olardyń baǵasy rasymen qymbattaý», deıdi ol.

Al Qulsaryda júrgen jýrnalıst О́rken Joıamergen «qapshyqtyń quny ósken-óspegenin tap basyp aıta almaımyn, biraq qat ekeni ras», deıdi. «Búgin ǵana qalaǵa bir KamAZ qapshyq ákelindi. Halyqtyń, jergilikti turǵyn­dardyń aýyzbirshiligine tań qaldym ári rıza boldym. Bári bir kisideı kómek­­ke um­tylyp, as-sýyn daıyndap, bó­­get salýǵa atsalysyp jatyr. Mun­­da jasy da, jasamysy da júr. Taksı baǵasy qymbattady degendi ózim es­tigen joqpyn. Qalada qazir janar-ja­ǵarmaı tapshy. Keshe kórshi Mań­ǵystaý oblysynan kelgen azamattar tegin azyq-túlik, janar-jaǵar maı ta­ratty. Al 14 kólik júrgizýshisi halyq­ty Aqtaýǵa tegin tasýǵa daıynbyz dep otyr. «Kórshidegi jaǵdaıdy estip, tynysh jata almadyq» dep kelgen Qyzan aýylynyń 15 jigiti de qoldarynan kelgen kómegin aıap jatqan joq», deıdi jýrnalıst.

Atyraý oblysynda Jem ózeni kóte­rilip, Jylyoı aýdanyndaǵy 2 810 tur­ǵyn úı men ákimshilik ǵıma­ratty sý basqanda sol jaqqa arnaıy barǵan Májilis depýtaty Dúısenbaı Turǵanov Qulsaryda da boldy. Depýtat aldymen Qaraton aýylynda bóget turǵyzyp jatqan azamattarmen kezdesip, atqarylyp jatqan jumyspen tanysqanyn aıtady.

«Jasyratyny joq, qoldan qym­bat­shylyq jasaý derekteri boldy. Bul – sý basqan óńirlerde bastapqyda týyndaǵan másele. Qyzyl sý aýyldardy basyp qalǵanda kóp kásipkerge saýda ornyn, dúkenin jabýǵa týra kelgen. Qap pen kúrektiń qat ekenin bilgen alyp-satarlar osy sátti paıdalanyp, baǵany kóterip jibergen. Biraq qazir baǵa da, jaǵdaı da birshama turaqtandy. Mańǵystaý, ózge de óńir­lerden kelgen gýmanıtarlyq kómektiń arqasynda azyq-túlikke, janar-jaǵar maıǵa dál qazir suranys joq. Jan-jaqtan aǵylǵan kómektiń ózi baǵany basyp jiberdi», dedi Dúısenbaı Tur­ǵanov. Depýtattyń aıtýynsha, qıyn-qystaý kúnniń alǵashqy 3-4 kúninde ásirese qapty qymbat satý oqıǵalary tirkelgen. Bul iske jergilikti kásip­kerler bir kisideı atsalysqannyń arqasynda tapshylyq birtindep she­shil­gen. «Kúni keshe Mahambet, Inder aýdanynyń turǵyndarymen kezdesip, ótinish-tilekterin tyńdadym. Qara halyq qaptyń, arnaıy tehnıka­nyń áli de qajet ekenin aıtyp jatyr. Ási­rese bóget turǵyzýǵa jumys qo­ly tapshy. Sol jerde júrgen Pre­mer-mınıstrdiń orynbasary Qanat Bozymbaev birden Qorǵanys mınıstrligine habarlasyp, qosymsha 300 jaýynger jiberý týraly tapsyrma berdi. Ashyǵyn aıtý kerek, tasqynnan týyndaǵan másele óte kóp. Deni sol jerde, halyqpen kezdesý barysynda birden sheshimin taýyp jatyr», degen depýtat 1-6 sáýir aralyǵynda aımaqtaǵy sý tasqynymen kúres jumy­sy barysynda qum toltyrylǵan 45 902 qap, 174 342 tonna ınertti materıal tóselgenin de málimdedi.

D.Turǵanovtyń aıtýynsha, qazir Qulsary qalasynda dúkender qory tolyqtyrylyp, halyqqa áleýmettik mańyzy bar azyq-túlikti qoljetimdi baǵamen jáne jetkilikti mólsherde usyný maqsatynda «Atyraý-Qulsary» baǵytynda temir jol vagony qoıylyp, ónimder tegin tasymaldanyp jatyr. «Qazir azyq-túlik baǵasy turaqty. Qala­da qýattylyǵy kúnine 3 myń nan shyǵaratyn naýbaıhana jumysyn jandandyryp, qala dúkenderine 110 teńgeden jetkizip jatyr. Jalpy, qalada 115 azyq-túlik dúkeni bar, qazir tek 45 saýda nysany jumys istep jatyr», dedi ol.

«Kórshimniń úıi órtenip jatqanda qoıymnyń basyn úıitip alaıyn» deıtin aramzalar aramyzda bar. Bul – jasyryp-jabýǵa kelmeıtin shyndyq, ókinishke qaraı», deıdi sý basqan óńirlerde alǵashqy kúnnen bas­tap júrgen Májilis depýtatynyń biri Nartaı Sársenǵalıev. «Dál osyndaı tótenshe jaǵdaı kezinde onsyz da paıda ta­ýyp otyrǵan kásibine eki, tipti úsh eselep baǵa qosýdy adamdyqtan múlde jat qylyq dep bilemin» degen ol el-jurt­ty qyzyl sý basqanda, ásirese eń qajet degen azyq-túliktiń, qap pen kúrektiń, kólik quny men páter baǵasynyń aspandap ketkenin aıtady. «Negizi qazir kelip jatqan qar­jy­lyq kómektiń barlyǵyn arnaıy teh­nıka alýǵa, ózen-aryqtarǵa bóget turǵyzyp, sýdyń arnalaryn keńeıtýge jumsaýymyz qajet edi. Al biz sol qar­jyǵa qap pen kúrek satyp alýǵa máj­búr bolyp otyrmyz. Al bul toıym­syz keı kásip ıeleriniń ardan attaǵan áreketteriniń saldary», deıdi depýtat.

Sý astynda qalǵan halyqtyń muń-zaryn quzyrly organdarǵa jetkizip júrgen Nartaı Sársenǵalıev: «29 naýryzda apat bastaldy degendi estı salysymen birden Premer-mı­nıstr­diń atyna hat joldadyq. Ol kezde tasqynnyń aldyn alýǵa bólingen 7 mlrd qarajattyń qaıda ketkenin, qaı óńirlerge bólingenin, osynyń bárine tolyq tekseris jasaý qajettigin de aıtqan edik. Sý tasqyny qarqyn alǵan 30, 31 naýryz jáne 1 sáýir kúni Batys Qazaqstan óńirinde boldym. Halyqtyń qıyn jaǵdaıyn óz kózimizben kórdik. Shynyn aıtý kerek, jaǵdaı óte qıyn. Turǵyndar apat kezinde esirip ketetin alyp-satarlar máselesin aıtyp, qorqynyshyn bildirgen edi. Jurt­tyń «El basyna kún týsa, eń birinshi, azyq-túlik baǵasy qymbattap ketedi, osynyń aldyn alsańyzdar» degen ótini­shin Premer-mınıstrdiń atyna jaz­ǵan hatta da atap kórsettik. Bul má­seleni turaqty komıssııa men jer­gi­likti jerdegi basshylyqqa, oblys ákim­derine de udaıy aıtyp kelemiz», dedi.

Depýtat alańdaýshylyq bildi­rip otyrǵan taǵy bir másele bar. Ol erteń apattyń beti qaıtyp, tas­qyn­nyń saldaryn joıý kezinde týyndaı­tyn ózekti suraqtyń biri – qurylys materıaldarynyń quny. «Bul kún de óter. Erteń sýǵa ketken myńdaǵan úı, san myń qora-qop­syny qaıta turǵyzýymyz kerek. Sol kez­de qurylys materıaldary jap­paı qymbattap kete me degen qor­qy­nysh bar. Qazirdiń ózinde osy máseleni dabyl qaǵyp aıtyp jatyrmyz. Sebebi qysyl-taıań kezde qat dúnıeni qymbattatyp jiberý – óte soraqy, sumdyq jaǵdaı. Ásilinde bazar aralap, mobılografyn ertip alyp, saýda oryndaryn tekserip, ony vıdeoǵa túsirýdi unatatyn ákimder óz óńirindegi baǵanyń turaqty bolýyna, onyń negizsiz ósip ketpeýine tolyqtaı jaýapty jáne osy baǵytta jumys isteýi kerek. Sebebi baǵa sebepsiz ósetin bolsa, onyń aqyry úlken áleýmettik dúmpýge ákep soǵýy ábden múmkin. Buǵan jol bermeýimiz kerek», degen depýtat óńirlerdegi, jergilikti jerdegi baǵa saıasatyna quzyrly memlekettik organdardyń jaýapty ekenin taǵy bir eske salyp ótti.

Mańǵystaý oblystyq máslıhat depýtaty Ýaıs Ersaıynuly aram pıǵyl­daǵy adamdar qaı elde de bo­­la­­ty­nyn jasyrmaıdy. «Ondaı adam­­dar bir kúnde túzele salmaıdy. El ishi bolǵasyn ondaı bolady. Tipti tótenshe jaǵdaı emes, jaı kún­niń ózinde túsinbestik bolyp jatady. «Mal ashýy – jan ashýy». Qara shańyra­ǵynan aıyrylǵan jurttyń ashýy qattyraq keledi. Bir eldiń teli, tentegine bola, mindetsingendeı bolyp, myńnyń jasaǵan jumysyn, nıetin zaıa ketirmeıik. Munyń barlyǵy, túptep kelgende, eldigimizge – syn, erligimizge kóleńke túsiredi. Qazir bizge birlik kerek. Onsyz toz-toz bolamyz!», dedi.

Ras, qazir bir-birimizge syn aıtyp, tas laqtyratyn emes, judyryqtaı jumylyp elge kómek beretin, halyq bolyp birigip apatqa qarsy turatyn kez. Alaıda apat bolǵan aımaqtarda qut­qarý jumystaryna qajet qu­ral-jabdyqtar, janar-jaǵarmaı tapshy­lyǵy, baǵanyń qymbattaǵany týraly ara-tura kózimiz shalyp qalǵanda «Qy­zyl sýdan qınalǵan halyqtyń on­syz da tesik qaltasyna qol salatyn­daı nıetimiz sonshalyqty tarylyp, adamshylyǵymyz aıaq jaqta qal­ǵa­ny ma?» degen suraq qınaıdy. Adam­nyń adamdyǵy dúnıe-múlikte, jyl­ty­raqty qomaǵaılyqpen jınaı berýde emes, qınalǵanǵa qolushyn sozyp, zardap shekkenderdiń kóńiline kirbiń túsirmeý, eńsesin kóterý edi. Dál osyndaı apat kezinde aqsha jasap qalýdy oılaý adamda paı­dakúnemdiktiń as­qyn­ǵanynan bolar.

Anyǵy ar men uıat, obal men saýap joq jerde bereke-birlik te bolmaıdy, baılyq ta turaqtamaıdy. Eldiń basyna kún týǵanda... «Búlingennen búldirgi almaı», birlikke bastaıtyn iske jumylǵanymyz kerek!