1961 jyldyń 12 sáýirinde Qazaqstannyń «Baıqońyr» aılaǵynan alǵashqy ǵarysh kemesi aspanǵa ushty. Bul – barsha adamzat tarıhyndaǵy mańyzdy ári aıtýly oqıǵa. Osylaısha Iýrıı Gagarın álemniń tuńǵysh ǵaryshkeri atansa, Baıqońyr – ǵarysh aılaǵyna aınaldy.
Sol jyldan beri kókke samǵaǵan ǵaryshkerler sany tek arta tústi. Búgingi kúnge deıin sheksiz ǵaryshqa túrli maqsattaǵy saparlar uıymdastyrylyp, qarqyndy ǵylymı zertteýler júrgizilip keledi. Árıne, bul búkilálemdik ǵylymı qaýymdastyq úshin alǵa qaraı ilgeri qadam boldy.
Táýelsizdik tańy atqannan keıin elimizde de ǵarysh salasyna erekshe nazar aýdaryla bastady. Nátıjesi jaman emes, sebebi qazaqtyń úsh birdeı eri ǵaryshker atandy. Toqtar Áýbákirov, Talǵat Musabaev jáne Aıdyn Aıymbetov. Búginde bul úsh esim táýelsiz Qazaqstan tarıhynda altyn áriptermen jazylǵan.
Qazaqtan shyqqan tuńǵysh ǵaryshker, Keńes Odaǵynyń Batyry, Qazaqstan Respýblıkasynyń Halyq qaharmany, tehnıka ǵylymynyń doktory, professor Toqtar Áýbákirov 1946 jyldyń 27 maýsymynda Qaraǵandy oblysy Qarqaraly aýdany, «1-inshi maı» ujymsharynda dúnıege kelgen. 1969 jyly Reseı Federasııasyndaǵy Armavır joǵary áskerı ushqyshtar ýchılıshesin, 1979 jyly avıasııa ınstıtýtyn bitirgen.
T.Áýbákirov 1988 jyly Keńes Odaǵynda tuńǵysh ret áýede qonbaı ushaqqa eki ret janarmaı quıdyrý arqyly Soltústik polıýske ushý saparyn erlikpen oryndady. 1989 jyly alǵash bolyp avıatasýshy kreıserdiń alańqaıshasyna «MıG-29k» reaktıvti ushaǵyn úlken sheberlikpen dál qondyrdy. Sondaı-aq ol reaktıvti ushaqtyń 50-den asa jańa túrin synaqtan ótkizdi. Osylaısha 1990 jyly ǵaryshkerler quramyna alyndy.
1991 jyly 2-shi sáýirde Keńes Odaǵynyń Ǵaryshkerler daıyndaý ortalyǵynda ǵaryshqa ushý daıyndyǵyna kirisip, sol jyly 2 qazanda Baıqońyrdan «Soıýz TM-13» kemesimen ǵaryshqa ushty. Ǵarysh kemesi Jer tóńiregindegi «Mır» orbıtalyq keshenimen túıisti. Onda ol ózge ǵaryshkerlermen birge bıotehnologııa, metallýrgııa, medısına salalary jáne Aral teńizi aımaǵy boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn júrgizdi. Zertteý nátıjesinde Aral ústindegi tuzdy shań boramasynyń paıda bolý prosesi, sol zııandy aerozoldardyń Qazaqstan men Reseı aımaqtaryna taralýynyń ǵaryshtyq sýretteri alyndy. Sondaı-aq Qazaqstan aýmaǵyndaǵy atmosferany jáne Jer betin zertteý, juldyzdy aspandy astrofızıkalyq baqylaý jumystary da oıdaǵydaı ótti. Áýbákirov 1991 jyldyń 10 qazanynda Jerge qaıtyp oraldy.
Qazir Toqtar Áýbákirov Qazaqstandaǵy ǵaryshtyq zertteýlerdiń negizin qalaýǵa, otandyq Qarýly Kúshterdiń áskerı daıarlyǵyn jetildirýge, áskerı-patrıottyq tárbıe jumystaryn jolǵa qoıýǵa belsene aralasyp keledi.
Toqtar Áýbákirov týraly qyzyqty derekter:
Toqtar Áýbákirov qaz daýysty Qazybek bıdiń tikeleı urpaǵy. Halyq qaharmany Toqtar Ońǵarbaıuly tyshqannan qorqady. Ǵarysh kemesinen bólek velosıped tebýdi unatady. Marsta ómir súrýge qarsy emes. О́zge ǵalamsharlyqtardyń bar ekenine senedi. Toqtar Áýbákirov álemniń 256-shy, KSRO-nyń 72-shi, Qazaqstannyń 1-shi ǵaryshkeri. Qazaqtyń úshinshi ǵaryshkeri Aıdyn Aıymbetov pen Toqtar Áýbákirov bir kúnde dúnıege kelgen. Ekeýi de jeke meıramyn 27-shilde kúni toılady. «Álemdegi eń qaýipti janýar – adam» degen oımen tolyqtaı kelisedi. Toqtar Áýbákirov esimi Gınnestiń rekordtar kitabyna engen***
Keń ǵaryshqa sapar jasaǵan ekinshi qazaq - Talǵat Musabaev. Ol 1951 jyldyń 7 qańtarynda Almaty oblysy Jambyl aýdany Qarǵaly aýylynda dúnıege kelgen. 1968 jyly Almaty qalasyndaǵy №58 mektepti támamdaǵannan keıin Lenın komsomoly atyndaǵy Rıga azamattyq avıasııa ınjenerleri ınstıtýtynda «Avıasııalyq radıojabdyqtardy tehnıkalyq paıdalaný» mamandyǵy boıynsha bilim aldy. 1974 jyly Qazaqstanǵa oralyp, birneshe aı ınjener bolyp jumys istedi.
Talǵat Musabaev juldyzdar álemine alǵash ret 1994 jyldyń 1 shildesinen bastap 4 qarashaǵa deıin saıahattady. Musabaev Jerden «Soıýz TM-19» kemesiniń bort ınjeneri retinde ushty. Sol kezde oǵan «Agat-2» ataǵy berilgen edi. Sapar kezinde Talǵat Amangeldiuly ashyq ǵaryshqa eki ret shyqty.
1996 jyldyń 25 naýryzynan bastap 1997 jyldyń qańtar aıyna deıin Musabaev EO-23 baǵdarlamasy boıynsha ekinshi ekıpajdyń komandıri bolyp ushýǵa daıyndaldy. 1998 jyly ushyp, ǵaryshta 29 qańtardan bastap 25 tamyzǵa deıin boldy. Bul joly oǵan «Krıstall-1» ataǵy berildi. Sapar barysynda Musabaev ashyq ǵaryshqa bes ret shyqty.
2001 jyly «Soıýz TM-32» kemesiniń komandıri retinde ushyp, ǵarysh áleminde 28 sáýirden bastap 6 mamyrǵa deıin boldy.
2003 jyldyń 27 qarashasynda Musabaev ǵaryshkerlerdi daıyndaý ortalyǵy jetekshiliginiń sheshimimen quramnan shyǵaryldy. Buǵan onyń basqa jumysqa aýysýy sebep boldy.
Talǵat Musabaev týraly qyzyqty derekter:
Talǵat Musabaev álemniń 309-shy, Qazaqstannyń 2-shi ǵaryshkeri. Musabaevtyń ata-anasy onyń esimin ushqysh Talǵat Bıgeldınovtiń qurmetine bergen. Bir aı ishinde bes ret (30 saǵat 8 mınýt) ashyq ǵaryshta bolǵan sapary úshin Gınnesstiń rekordtar kitabyna engen. Onyń «alǵashqy ǵarysh hırýrgy» degen resmı emes ataǵy bar. 2001 jylǵy saparynda ǵarysh kemesinde bolǵan ǵaryshker-týrıst ózin jaısyz sezinip, densaýlyǵyna shaǵymdanǵan. Sol kezde Talǵat Musabaev naýqasqa ýkol salyp, basyndaǵy jarasyn tikken desedi. Ashyq ǵaryshqa shyqqan kezde, ǵaryshkerdiń kemege bekitetin tetigi ajyrap qalǵan, biraq ajaldan aman qalýǵa múmkindik týǵan edi.***
Aıdyn Aıymbetov – qazaqtan shyqqan úshinshi ǵaryshker.Aıdyn Aıymbetov 1972 jyldyń 27 shildesinde Almaty oblysy Taldyqorǵan qalasy О́teneı aýylynda dúnıege kelgen. Qazaqtan shyqqan úshinshi ǵaryshker, Halyq Qaharmany, avıasııa general-maıory.
1993 jyly alǵash ret ǵaryshkerlikke ótinish bergen. Biraq tek 2012 jyldyń 12 qazanynda ǵana oǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń ǵaryshkeri dárejesi berildi. 2015 jyly 2 qyrkúıekte ekinshi bortınjener retinde transporttyq pılottanǵan «Soıýz TMA-18M» kemesinde EP-18 saıahaty aıasynda Baıqońyr ǵarysh stansııasynan Halyqaralyq ǵarysh stansııasyna attandy. Aıdyn Aıymbetov ǵaryshta 10 kún bolyp, mańyzdy zertteýler júrgizdi.
10 kúnge sozylǵan saparda Aıdyn Aıymbetov ǵaryshtaǵy 5-shi ulttyq ǵylymı zertteý baǵdarlamasyn oryndady. Alǵashqy 4 baǵdarlama 1991 jyly Toqtar Áýbákirovtyń jáne 1994, 1998, 2001 jyldary Talǵat Musabaevtyń ǵaryshtyq saparlarynda atqarylǵan edi.
Jalpy ǵaryshtyq zertteý baǵdarlamasy 10 ǵylymı tapsyrmadan qurylǵan, onyń ishinde Aral jáne Kaspıı teńizderiniń ekologııalyq jaǵdaıyna monıtorıng júrgizý jáne «Dastarhan-6» dep atalǵan ulttyq taǵam ónimderiniń ǵaryshtaǵy paıdaly qasıetterin zertteý boldy.
Ǵarysh keńistigin ıgerýge sińirgen asa zor eńbegi, ǵaryshqa ushý kezinde kórsetken batyrlyǵy men erligi úshin Aıdyn Aıymbetovke «Halyq qaharmany» ataǵy berildi.
Aıdyn Aıymbetov týraly qyzyqty derekter:
Aıdyn Aıymbetov álemniń 545-shi, Qazaqstannyń 3-shi ǵaryshkeri. Ǵaryshqa ushý múmkindigin 22 jyl boıy kútti. Aıdyn Aıymbetov ǵaryshker bolýdy bala kezinen armandaǵan. Ǵaryshker Mars planetasyn baǵyndyrǵysy kelgen. Toqtar Áýbákirov pen Aıdyn Aıymbetov bir aıda, bir kúnde dúnıege kelgen ǵaryshkerler. Týǵan kúnderi - 27 shilde. Aıdyn Aıymbetovty sheksiz ǵaryshqa zaıyby Lılııa, uly Ámir, qyzdary Dıana men Daıana shyǵaryp saldy. Qyzy Daıana ákesin shyǵaryp salyp turyp: «Men ákeme aq jol tileımin, ǵaryshta jatplanetalyqtarmen tanysqanyn qalaımyn. Ákeshime ózimniń eń súıikti oıynshyǵym — arystandy syıladym», degen edi.