Búgingi bilimniń máni – mádenı transformasııada. Syn-qaterler tusyndaǵy suraq: qoǵamǵa kim kerek jáne maman qoǵamnan óz ornyn qalaı tabady? Transformasııa máni osynda! Izdengen jas azamat báseke, kásibılik turǵysynan ózine qajetti jáne eliniń búgini men erteńine kerekti bilim ala bilýi tıis.
Bilimniń basty sharty – yntymaqtastyq. О́z ishimizde túrli ýnıversıtet, ǵylymı ortalyq, mádenı ortamen qarym-qatynas ornatý, shetelge utqyrlyq baılanyspen shyǵý, álemniń myqty bilim-ǵylym ortalyǵynda oqý nemese taǵylymdamadan ótý – negizgi jol osy bolýǵa kerek. Endigi másele – muny sapalandyrýda jáne qalyptasqan dástúrmen úılestirýde. Qazirgi ýaqyt óz betimen bilim alýdy, onlaın (qashyqtan) bilim izdeýdi qoldaıdy. Basty shart – óz deńgeıińdi, óz qabiletińdi baǵalaı bilý. Sıfrlyq álemde adaspaý, qıynnan jol tabý.
Mańyzdy basymdyq – aralas bilim alýdy jolǵa qoıý. Tehnıkalyq baǵyttaǵylar ekonomıkalyq bilimdi, gýmanıtarlyq baǵyttaǵylar tehnologııalyq nemese IT bilimdi qosa meńgerý – búgingi zamannyń suranymy. Londonnyń Imperııalyq kolledji «bolashaq aralas bilimde» degen qorytyndy jasap otyr.
Bilimdegi ıkemdi júıe men oqytý, oqýdaǵy shyǵarmashyl izdenister de – jańa zaman talaby. Osy kúni kompıýter, smartfon – kózi ashyq jastyń qalamy men kitaby. Onyń múmkindigin neshe paıyz meńgerip júrmiz? 30-40, tipti 60 paıyz shyǵar. Bizdiń qolymyzda óte aqyldy quraldar bolýy kerek. Mysaly, myna kóktemgi sel men tasqyndy boljaı aldyq pa? Nemese qazir DNK deńgeıindegi zertteýler – álippe sııaqty bolyp qaldy. Qazaqstannyń sýperkompıýterleri osyny jáne basqany «jańǵaqtaı shaǵa bilýi» kerek.
Úzilissiz bilim bárimiz úshin kerek. Jastarǵa da, úlkenderge de. Qazir «nano-deńgeı» degen uǵym shyqty. Máni – kerekti bilimniń qajetin tez ańǵaryp, ony az ýaqytta meńgerý.
О́kinishke qaraı, biz (jáne TMD) ýnıversıtet pen ınstıtýttyń qadirin ketirip aldyq. Joǵary mektep – jaı «dıplom» emes, «ǵylym» degen sóz.
Álem ǵylymy qazir nege bas qatyryp jatqanyn bilgen oryndy. «Mıdyń konnektomıkasy» degen problema bar. Bul neıro-ǵylym deýge bolady. Máni – neıro-hımııa, neıro-fızıka, neıro-bıologııa deńgeıinde adam mıynyń múmkindikterin qarastyrý. «Konnektom» – mıdyń tolyq júıesi. Bul – san ǵylymnyń túıisken jeri. «Astrohımııa» degen sala paıda bolyp kele jatyr. Bul jerdegi jáne aspan denelerindegi barsha qozǵalys tórkinin zertteıdi. Kosmostaǵy juldyzdar keńistigindegi organıkalyq molekýlalardy izdestiredi. «Adamzat qalaı paıda boldy?» degen suraqqa jańa jaýap tabady. «Neıtrıno fızıkasy» degen de jańa sala qaz-qaz turyp jatyr. Qazir «Úlken androndy kollaıder» (ǵaryshtyq tehnologııa) jumysqa kiristi. Endi AQSh pen Reseıdiń ǵaryshtyq básekesi artta qaldy. Neıtrıno Búkilálemdik tartylys kúshin jańa qyrynan túsindirip bermek.
«Jylý qýatyn saqtaý júıesi». Munymen álemniń ozyq ǵalymdary bir ujymdaı aınalysyp jatyr. Mysaly, bizde ótken EKSPO-da tanystyrylǵan jasyl energııa nemese kún qýatyn jaz aılarynda jınap, qys aılarynda paıdalaný – osy ǵylymı baǵyttyń zertteý nysanasy.
Úı nemese turmys robottary. Bul salanyń bolashaǵy – qolymyzdaǵy smartfonnyń qajettiligindeı jáne ıkemdiligindeı bolǵaly tur. Munyń arǵy-bergi jaǵynda keshendi sıfrlandyrý úderisi bar. Turmystaǵy, óndiristegi, jumystaǵy, memlekettik qurylymdaǵy, bıznestegi sıfrlandyrý tek ǵylym kúshimen júzege asady. Jasandy ıntellekt – ári irgeli, ári qoldanbaly ǵylym nysanasyna aınaldy. «Z», «A» urpaqpen ymdasyp emes, shyndasyp sóılesý, eń qıyny – qundylyqtardy birlese sińirý mindeti tur. Bul da – ǵylymǵa baılaýly qadam.
Biz osy ǵasyr basyndaǵy úshinshi óndiristik tóńkeristi – aqparattyq tehnologııa, ınternet zamany dep belgilesek, endi tórtinshi óndiristik tóńkeris – kıberfızıkalyq júıeni óndiristiń bar salasyna, adamnyń turmysy men ıgiligine deıin engizý júrip jatqany málim.
Ata-babamyz bilimdi azamatty, kitap ataýlyny aıryqsha qadirlegen. Eýropa baǵytta 1841 jylǵy Jáńgir han mektebinen 1918 jylǵy Abaı atyndaǵy QazPI-diń bastaýyna deıingi jol – Ybyraı, Shoqan, Abaı, Alash zııalylary ult bilimin sapalandyrǵan kezeń. Bastapqy «Molda bol!», keıingi «Muǵalim (muǵalym) bol!» degen batanyń astarynda aǵartýshylyq oı jatyr. Sońǵysynyń ózeginde «ǵalym» tur. Muǵalimniń HH ǵasyr basyndaǵy rámizi – Ahmet Baıtursynuly bolsa, ǵylymdy temirqazyq etken 50-60 jyldardaǵy rámizi – Qanysh Sátbaev. Bul tulǵalardyń qarym-qatynasy ustaz ben shákirtteı ekeni aıdan anyq.
Dana qaıratker Álıhan Bókeıhan: «Kúsh-qýatyn ıgilik jolyna jumsaǵan jurt tarqy etý jaǵyna shyǵady» deıdi. Mundaǵy «tarqy» («taraqqın» ıakı eýropa qarpinde «terakkı» – arabsha ósý) – progress ıaǵnı ǵylym degen sóz. Arada ǵasyrdan astam ýaqyt ótse de osy ustanym áli kókeıkesti.