Ata Zańnyń asqaraly asýy

*2015 – Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 20 jyldyǵy «Konstıtýsııa bizdiń Táýelsizdigimizdi nyǵaıtty, memleketti jáne búkil qoǵamdy berik etti. Sondyqtan da bizdiń ortaq paryzymyz – Negizgi Zańǵa qunttylyqpen qaraý, ony óz Otanymyzdy, óz tarıhymyzdy qurmettegendeı qurmetteý».

Nursultan NAZARBAEV.

Táýelsizdik pen memlekettiliktiń negizgi tiregi – Konstıtýsııanyń tarıhı mańyzy bolyp tabylady. О́ıtkeni, Ata Zań – onyń negizinde jańa qoǵam, jańa memleket, jańa ekonomıka qurylyp jatqan berik irgetas ekendigi barshaǵa belgili. Osyǵan oraı Elbasy Qazaqstan halqy Assambleıasynyń HHI sessııasy barysynda 2015 jyly Ata Zańymyzdyń 20 jyldyq mereıtoıy atap ótiletindigin aıtty. «Sondyqtan Úkimetke Qazaqstan halqy Assambleıasymen birlese otyryp, Assambleıanyń jáne Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵy mereıtoıyn ótkizý boıynsha ulttyq is-sharalar josparyn ázirleýdi tapsyramyn», – dedi. Bul oraıda atalǵan jaýapty mindetti, negizgi sharalardy júzege asyrýda Konstıtýsııalyq Keńestiń atqarar júgi zor bolmaq. Soǵan baılanysty biz Konstıtýsııalyq Keńes múshesi Amanjol NURMAǴAMBETOVKE jolyǵyp, áńgimelesken edik. – Amanjol Maǵzomuly, Qa­zaq­­stan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baevtyń basshylyǵymen ázir­lengen elimizdiń basty zańdy qujatynyń mereıtoıy – Qazaq­stan halqynyń ómirindegi eleýli oqıǵa deımiz. Endi osy mereıtoı qa­laı josparlanýda, ol úshin jyl boıyna ne atqarylmaq, áýe­li osy jaıttarǵa toqtalyp ótseńiz. – Ata Zańymyzdyń 20 jyldy­ǵyn laıyqty atap ótý maqsatynda tarıh qoınaýyna ketken jyldyń aıaǵyn ala memlekettik deńgeıde qyzý jumystar qolǵa alyndy. Árıne, eń aldymen atap óterlik mańyzdy jaıt, Prezıdent Nur­sultan Nazarbaevtyń Jarly­ǵymen 2015 jyl Qazaqstan hal­qy Assambleıasynyń jyly bo­lyp jarııalanǵandyǵy belgili. Sóıtip, Qazaqstan Respýblıkasy Kons­tıtýsııasynyń 20 jyldy­ǵyn uıymdastyrý jáne ótkizýge baılanysty Elbasynyń Jarly­ǵymen Memlekettik komıssııa quryldy, Ulttyq is-sharalar jos­pary daıyndaldy. Úkimet basshysy Kárim Másimov Ulttyq is-sharalar josparyn arnaıy qaýlymen bekitti. Degenmen, atalǵan máselelerdi josparlaý bir bólek te, ony oryn­daý múlde bólek ekeni belgili. Birneshe márte barlyq jospar­lanǵan máselelerdi qarastyryp, onyń oryndalý barysy boıyn­sha pikir almasyldy. Atal­ǵan sharalardyń joǵary deńgeı­de ótkizilýi Memlekettik ko­mıs­­sııanyń tıimdi jumys is­teýi­­ne baılanysty ekendigi sóz­siz. Sondyqtan Memlekettik komıssııanyń tóraıymy bolyp Memlekettik hatshy Gúlshara Ábdi­qalyqova, orynbasarlary bolyp Prezıdent Ákimshiligi Bas­shysynyń orynbasary Baǵ­lan Maılybaev, Premer-Mı­nıstr­diń orynbasary Berdi­be­k Sa­parb­aev, Assambleıa Tóraǵa­synyń orynbasary Eraly Toǵ­janov, Konstıtýsııalyq Keńes­tiń tóraǵasy Igor Rogov, hatshysy bolyp Mádenıet jáne sport vıse-mınıstri Marat Ázilhanov bekitildi. Sondaı-aq, komıssııaǵa múshe retinde Prezıdent Ákimshiliginiń jaýapty qyzmetkerleri, Úkimet músheleri, depýtattar, memlekettik jáne basqa da uıymdar basshylary engizildi. Sóıtip, búkilhalyqtyq refe­ren­dýmda qabyldanǵan Ata Zańy­myzdyń 20 jyl tolý mereıtoıyn laıyqty ótkizý úshin jyl bo­ıy­na mádenı jáne sporttyq ja­rystar men konkýrstar uıym­das­tyrylyp, elimizde jáne shetel­derde birneshe dóńgelek ústelder, ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııalar ót­kizi­letin bol­dy­. Oǵan qosa, Kons­tıtý­sııa­­nyń 20 jyldyǵyna arnaıy mereı­toılyq emblemanyń (logotıpiniń) úzdik nobaıyna konkýrs jarııalanady. Mádenıet jáne sport mınıstrligi «Qazaqstan Kons­tıtýsııasyna – 20 jyl» mereı­toılyq medalin taǵaıyndaý men daıyndaýdy qamtamasyz etedi. Sondaı-aq, eskertkish tósbel­giler men mereıtoılyq mar­ka­lar da shyǵarylady. Kons­tı­tý­s­ııalyq quqyqtyń damýy men 20 jyldyǵy sot júıesi­niń je­tildirilý joldaryn kórse­tý­di maqsat etken derekti fılm­der serııasy da ázirlenbek. Memle­ket­tik áleýmettik tapsyrys sheń­berinde jastar uıymdarynyń Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵyn ótkizý jónindegi bastamalaryn qoldaý mindeti oblystar men As­tana jáne Almaty qalalyq ákim­dikterine júktelmek. Al aq­parattyq jaǵynan qoldaý, son­daı-aq, Konstıtýsııanyń baqylaý tájirıbesine arnalǵan arnaıy monografııa shyǵarý sııaqty jumystar tıisti mınıstr­likterge tapsyryldy. Konstıtýsııanyń 20 jyldyǵyn ótkizýge arnalǵan aýqymdy shara­lardy uıymdastyrý úshin jal­pyrespýblıkalyq Ulttyq jos­par jasaldy. Ulttyq jospar bes bloktan turady. Birinshi blok – jos­pardy tıimdi oryndaýǵa qa­jetti uıymdastyrýshylyq-ádis­­te­melik sharalar – qarjylyq qam­tamasyz etý, qosymsha qujat­tardy ázirleý sııaqty sharalar kesheninen tursa, ekinshi blok mádenıet, ǵylym, áleýmettik jáne bıznes sııaqty túrli salalardy qamtıtyn qoǵamdyq-buqaralyq keń aýqymdy sharalardan tura­dy. Al úshinshi blokta aqpa­rat­­tyq-túsindirý jumystary qam­­tylǵan. Osylaısha atalǵan Ult­tyq jospar negizgi jáne bu­qara­lyq aqparattyń etnostyq quraldarymen jumys isteýdi, derekti fılmderdi, ımıdjdik materıaldardy shyǵarýdy jáne ınternet jelisimen jumys isteý­­di de qamtymaq. Tórtinshi blok Konstıtýsııanyń 20 jyl­dy­ǵyn ǵylymı-saraptamalyq súıe­mel­deýge baǵyttalyp, Kons­tıtý­sııa­myzdyń memleket pen qo­ǵam­dy úılesimdi ári turaqty damy­týdy qamtamasyz etýdegi rólin saralaýdan turady. Besinshi blok halyqaralyq deńgeıde ótetin sharalardy biriktiredi. – Konstıtýsııa mereıtoıy­nyń negizgi mán-mańyzyna toq­talyp ótseńiz. – Konstıtýsııa elimizdiń ult­tyq saıası-quqyqtyq júıesiniń máıegi, memlekettiligi men ege­men­diginiń zańdyq negizi, respýb­lıkanyń sózsiz jetistikteri men Elbasy kórsetip bergen órshil maq­sat – Qazaqstannyń álemdegi eń damyǵan 30 eldiń qataryna kirý jolynda odan ári údemeli damý úderisi arqa tireıtin irgetas bolyp tabylady. Konstıtýsııalyq Keńes Tóraǵasy I.Rogov: «2015 jyly atalyp ótetin Qazaq handyǵy qu­rylýynyń 550 jyldyǵy, Qazaq­stan halqy Assambleıasy men Kons­tıtýsııamyzdyń 20 jyldyǵy ózara tarıhı tyǵyz baılanysta jatyr. О́ıtkeni, elimizdiń Ata Zańy «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», Táýke hannyń «Jeti jarǵysy» sekildi Qazaq eliniń alǵashqy quqyqtyq aktileriniń áleýetin saqtap, negizin jalǵastyrýda. Qoldanystaǵy Ata Zańymyzdyń jobasy 1995 jyldyń naýryz aıy­nda Qazaqstan halqy Assamb­leıa­synyń sessııasynda Memleket basshysyna usynylǵan edi. Endi qazir qarasańyz, joǵaryda atalǵan mańyzdy oqıǵalardyń tyǵyz baılanysy Konstıtýsııamyzdyń kirispesinen de aıqyn bilinip turǵandaı, ıaǵnı Elbasynyń «Máńgilik El» ulttyq ıdeıasymen ushtasa túsýde», dep atap ótken­deı, Prezıdenttiń sara saıasatyn kórsetedi. Qazaqstandyqtar úshin Kons­­­tı­tý­sııanyń qabyldanýy táýel­sizdik tarıhyndaǵy jańa dáýirdiń bastalýymen beı­ne­lenedi. Kons­tıtýsııa – Qazaq­stannyń turaq­ty damýy men gúldenýiniń berik negizi bolyp tabylady. Son­dyq­tan qoldanystaǵy Kons­tıtý­sııanyń áleýetin barynsha paıdalaný qajettigine erekshe nazar aýdarylyp otyr. Osy ar­qyly Elbasynyń durys demo­kratııalyq memleket qurýdaǵy róli aıqyndala túsýde. О́ıtkeni, Qazaqstannyń qol jetkizgen jetistikteri kúshti prezıdenttik bılikpen baılanystyrylady. Bıliktiń zańnamalyq negizin qurýdaǵy qazaqstandyq úlgi – búginde Ortalyq Azııanyń bas­qa memleketterinde belsendi qol­danylyp otyrǵan qos palataly parlament, sondaı-aq, jalpy qabyldanǵan demokratııalyq standarttarǵa sáıkes keletin táýelsiz sot júıesiniń jetistikteri desek artyq aıtqandyq emes. – Konstıtýsııa – Qazaqstan hal­qynyń túpkilikti tańdaýy deımiz. Endeshe, osy máselege de tereńirek toqtalyp, oqyr­man­darymyzǵa jan-jaqty baıandap berseńiz. Sonaý 1995 jyly qabyl­danǵan Ata Zań arqasynda Qa­zaq­stan halqy bolashaqqa bet túzegen tyń tarıhı bet-beı­ne­ge, ór minezge ıe boldy. Qa­zaq­­stannyń etnıkalyq san alýan­dyǵyn eskere kele, biz qazaq­stan­dyqtar týraly aıtqanda Qazaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev bastaǵan azamattardyń qalyptasqan jáne damyp kele jatqan memlekettik-quqyqtyq qaýymdastyǵyn tilge tıek etemiz. Búgingi Qazaqstan – «demokratııa», «naryq», «qu­qyq­tyq memleket» degen uǵym­dar dástúrine aınalǵan mem­leket bolyp tabylady. Ádette memlekettiń qarapaıym evolıý­sııalyq jolmen damýyna ketetin ondaǵan jyldardy Qazaqstan tarıh ólshemimen alǵanda az ǵana ýaqyt ishinde basyp ótti. Sonyń nátıjesinde jańa saıası-quqyqtyq jáne áleýmettik-ekonomıkalyq qurylym, memlekettik saıasat jáne egemen memlekettiń qyzmeti men damýynyń strategııalyq ba­ǵyttary qalyptasty. Elimiz kúr­deli ekonomıkalyq, saıası jáne ıdeologııalyq kedergilerdi kezeń-kezeńimen basyp ótip, jahandanýdyń qazirgi jaǵdaıyna jáne halyqtyń dástúrli ómir saltyna beıimdelgen jańa mem­lekettik júıeni qurdy. О́zderi úshin, óz memleketi úshin ornatqan Konstıtýsııanyń qanaty astynda, ulttar men ulystardyń salt-dás­túrlerin jáne mádenıetin lı­beralızm prınsıpterimen ush­tastyra otyryp, Qazaqstan hal­qy áleýmettik baǵyttalǵan na­ryqtyq qaıta ózgertýler jolyn­da damýdyń ortaq taǵdyryn tańdady. Konstıtýsııada baıandy etil­gen irgeli qundylyqtardy jú­zege asyrý jolynda Qazaqstan Respýblıkasy atqarǵan jumys­tar óte kóp. Adamnyń jáne aza­mattyń quqyqtary men bostan­dyqtarynyń basymdyǵy, zań­dy­lyq, týrashyldyq pen ashyq­tyq qaǵıdattaryna qyzmeti negiz­delgen konstıtýsııalyq baqylaý ınstıtýtyn, tıimdi sot júıesin, quqyq qorǵaý organdaryn, Adam quqyqtary jónindegi ýákildi qurý arqyly adam quqyqtaryn qorǵaýdyń memlekettik tetikteri jasaldy. Adam ómiriniń qundy­lyǵyn, árkimniń ómir súrý quqyǵy absolıýtti ekenin jáne odan eshkim aıyra almaıtynyn tanı otyryp, ólim jazasyn qoldaný aıasyna konstıtýsııalyq shekteý qoıyp jáne oǵan moratorıı engize otyryp, bul quqyqtan eshkim aıyra almaıtyny jáne adam ómirin qasaqana qııýǵa jol berilmeıtini bekitildi. Adam quqyqtary men bostandyqtaryn, halyq pen memlekettik bıliktiń birligin qamtamasyz etýdiń bas­ty úılestirýshi býyny, onyń tar­maqtarynyń ózara keli­sip qyzmet atqarýynyń kepili – árıne, Qazaqstan Respýb­lı­­ka­­synyń Prezıdenti. 1995 jylǵy Konstıtýsııaǵa sáıkes Pre­­zıdenttiń zańnamany qalyp­tastyrý salasyndaǵy ókilettikteri onyń quqyqtyq ókilettikteriniń mańyzdy bóligi bolyp tabylady. Naq osy salada onyń quqyqtary Parlamenttiń zańdardy qabyldaý jónindegi quqyǵymen, Úkimettiń – zańdardy ázirleý jónindegi, al Konstıtýsııalyq Keńestiń qabyldanǵan zańdardyń konstı­týsııalyǵyn tekserý jónindegi quqyǵymen úılesip otyrady. – Konstıtýsııa quqyq tártibin qamtamasyz etýdiń saıası-quqyqtyq negizi degenge qalaı sıpattama beresiz? – Konstıtýsııa memlekettiń búkil quqyqtyq júıesiniń irge­tasy, onyń eń basty norma­tıv­tik qaınar kózi ekeni shúbásiz. Ol qo­ǵamdyq qatynastarǵa maq­satty túrde yqpal etýdiń qu­raly, saıası júıeniń barlyq býyndary kelisip jumys isteýin qamtamasyz etýdiń mańyzdy sharty, zańdylyq jáne quqyq tártibi rejiminiń kepili retinde qyzmet atqarady. Elimizdiń 1995 jylǵy Konstıtýsııasy búgingi kúni Qazaqstandaǵy osyndaı jalpy quqyqtyq irgeli qujat bolyp tabylady. Onyń 1-babyna saı memleketimiz ózin demokratııalyq, zaıyrly, quqyqtyq jáne áleý­mettik retinde ornyqtyrady, adam jáne adamnyń ómiri, quqyq­tary men bostandyqtary onyń eń qymbat qazynasy bolyp tabylady. Respýblıka qyzmetiniń túbegeıli qaǵıdalary dep: qoǵam­dyq tatýlyq pen saıası turaq­tylyq; búkil halyqtyń ıgiligin kózdeıtin ekonomıkalyq damý; qazaq­standyq patrıotızm; mem­leket ómiriniń asa mańyzdy máse­lelerin demokratııalyq ádis­termen sheshý belgilendi. – Qazaqstan Respýblı­kasynyń konstıtýsııalyq saıasaty degenimiz ne? – Árbir egemen memlekettiń óz damýynyń negizgi baǵyt­taryn aıqyndaıtyn konstıtý­sııa­­lyq saıasaty bolady. Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń kons­­tı­tý­sııalyq saıasatynyń negiz­deri 1995 jylǵy 30 tamyzda búkil­halyqtyq referendýmda aı­qyndalǵan bolatyn. Sonyń nátıjesinde respýblıkanyń qol­danystaǵy Konstıtýsııasy qabyldanyp, ómir talaptaryna oraı 1998 jáne 2007 jyldardaǵy konstıtýsııalyq reformalar barysynda olarǵa túzetýler engizildi. Elimiz táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen-aq Mem­leket basshysy – Elbasy N.Á.Na­zarbaev júrgizip otyrǵan sarab­dal konstıtýsııalyq saıasat ar­qasynda Qazaqstan búgingideı jetistikterge jetkeni barshaǵa aıan. Ata Zańymyz qabyldanýyn kezekti ret merekeleý qarsańynda mynany atap ótpeýge bolmaıdy – osy jyldar ishinde Qazaqstanda jasalǵan ıgi isterdiń bári de Konstıtýsııa qaǵıdalary saqtala otyryp jasaldy. Memlekettik saıasattyń bir túri retinde konstıtýsııalyq saıasat memlekettik organdar men azamattyq qoǵamnyń el­diń konstıtýsııalyq damýyn kons­­tıtýsııalyq-quqyq­tyq ret­teý­diń, ońtaılandyrýdyń tıim­di tetigin qurý jónindegi ǵylymı negizdelgen, dáıekti jáne júı­eli túrdegi qyzmeti bolyp tabylady. Ol strategııalyq jos­pardyń zańdyq ıdeıalary men prınsıpterin ázirleý men iske asyrýdan, Konstıtýsııa men konstıtýsııalyq zańnamany qabyldaýdan, jetildirýden jáne júzege asyrýdan turady. Memlekettiń Ata Zańy mem­lekettiń konstıtýsııalyq saıa­satyn júzege asyrý quraly bolyp tabylady. О́z kezeginde, konstıtýsııalyq retteý men onyń ádisteriniń ereksheligine qaraı Konstıtýsııa normalary tikeleı jáne janamalaı qoldanylady. Eger konstıtýsııalyq retteý­diń joǵary deńgeıinde, ádet­te, konstıtýsııalyq norma­lar jetkilikti bolyp jatsa, mem­lekettik organdar men aza­mattar arasyndaǵy kons­tıtýsııalyq quqyqtyq qaty­nas­tarda olardyń quqyqtary men mindetteri kóbirek aıqyndalyp, belgilenýi qajet. Bul ákimshilik, azamattyq, eńbek, qylmystyq, jer, qarjy quqyǵynyń jáne onyń ózge de salalarynyń normalarymen qamtamasyz etiledi. Sońǵy jaǵdaıda konstıtýsııalyq nor­malar, quqyqtyń tıisti sala­larynda naqtylana kele, jana­malaı qoldanylady. Sonymen birge, bul Konstıtýsııa norma­larynyń tikeleı qoldanylýy toqtaıdy degendi bildirmeıdi. Konstıtýsııalyq normalar Konstıtýsııada kózdelgen zań­namalyq aktilerdi shyǵarý túrinde de qoldanylýy múmkin. Máselen, Ata Zańnyń tıisti normalaryn oryndaý maqsatynda prezıdent týraly, parlament jáne onyń depýtattarynyń mártebesi, úkimet, saılaý, respýb­lıkalyq referendým, sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi, Konstıtýsııalyq Keńes týraly jáne t.b. konstıtýsııalyq zańdar qabyldandy. Keı jaǵdaılarda Ata Zań qundylyqtar júıesin bekitip, olardy quqyqtyq retteýdi, iske asyrý jáne qorǵaý kepildikterin belgileýdi zań shyǵarýshynyń aıryqsha quzyretine jatqyzady. Mysaly, Konstıtýsııada bel­gi­lengen qundylyqtar ıerar­hııasyna sáıkes adamnyń jáne azamattyń quqyqtaryn, bos­tandyqtary men múddelerin qorǵaý Qylmystyq kodekstiń birinshi kezektegi mindeti dep aı­qyndalǵan. Qylmysqa qarsy kúres problemasyna degen mundaı jan-jaqty ustanym birneshe mindettiń atqarylýyn: qylmystyń aldyn alýdy, oǵan qarsy kúresti, adam quqyqtaryn qorǵaýdy, qylmys jasaǵan adam­dardy ýaqtyly túzeýdi qamtamasyz etedi. Konstıtýsııalyq qundylyq­tardyń mazmunyn zańnamalyq toltyrý kezinde qaıshylyqtar bolýy múmkin. Osy ıgilikter men olarǵa qol suǵylýyna mem­leket tarapynan shara qoldaný deńgeıiniń ara-qatynasy halyq­tyń quqyqtyq mádenıetine, áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵ­daı­larǵa, tarıhı kezeńniń erekshelikterine jáne t.b. qaraı ártúrli bolýy múmkin. Máselen, sóz bostandyǵy quqyǵyn jáne tulǵanyń abyroıy men qadir-qasıetiniń qorǵalýyna quqyǵyn zańnamalyq retteý máseleleri jala japqany jáne qorlaǵany úshin qylmystyq jaýaptylyq sharalaryn belgileýge qatysty pikirtalas týyndaýyna negiz bol­dy. Osylaısha, kons­tıtý­sııa­lyq jáne jaı zańdar, zańǵa táýeldi akti­ler qabyldanǵanda, sondaı-aq, búkil quqyq qoldaný praktıkasy qalyptastyrylǵanda negiz etip alynatyn Konstıtýsııa elimizdiń konstıtýsııalyq saıasatyn bil­dirýdiń negizgi nysany bolyp taby­­lady dep aıtýǵa bolady. – Salıqaly áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».