Myna mazasyz álemde damyǵan elderdiń ózi de jasóspirimderdiń saýlyǵy men tárbıesine qatysty máselelerde qaýqarsyz. Jahandyq deńgeıde qımyldaıtyn uıymdar da ońy men solyn túgel tanymaǵan jasóspirimderdiń, onyń ishinde on jastaǵy qyz balalardyń reprodýktıvti densaýlyǵyn birinshi kezekke qoıýy beker emes. Qalaı desek te, jasóspirimder arasyndaǵy júktilik – qoǵamnyń jiti nazar aýdarýyn talap etetin kókeıkesti másele.
Búginde «Qyzym – úıde, qylyǵy – túzde» deıtin támsil burynǵydan da ózekti. Máselen, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymy jyl saıyn búkil álemde 15-19 jas aralyǵyndaǵy 12 mln qyz bala besikten beli shyqpaı jatyp ana atanatyn bolsa, onyń ishinde 15 jasqa deıingi 777 myń jasóspirim bar ekenin alǵa tartyp otyr. Sondaı-aq bul derekterdiń ishinen balaly bolǵan balalardyń basqa máseleleri de jiktelgen málimetterdi molynan tabýǵa bolady.
О́z elimizge keletin bolsaq, 12-13 sáýir kúnderi Qazaqstandaǵy jynystyq jáne reprodýktıvti densaýlyq qaýymdastyǵy Almaty qalasynda III Halyqaralyq «Jasóspirimder men jastardyń reprodýktıvti densaýlyǵy» ǵylymı-tájirıbelik májilisin ótkizip, akýsher-gınekologter men basqa da mamandardyń pánaralyq dıalogin qalyptastyrýdy qarastyrdy.
Konferensııanyń qanshalyqty ózekti ekenin 2022 jyly «Salamatty ult» Ulttyq jobasy aıasynda Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń Ulttyq qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ortalyǵy júrgizgen «Oqýshylardyń densaýlyǵyna qatysty qalyptasatyn minez-qulqy» atty zertteý nátıjeleri rastaıdy. Eldegi 7 400-den asa jasóspirimge júrgizilgen saýalnama 9-synyp oqýshylarynyń shamamen 6%-y jynystyq qatynasqa túskenin, 41%-y alǵash ret muny 15 jasynda jasaǵanyn anyqtaǵan.
Osy arada konferensııa jumysyna Parlament Májilisiniń depýtattary, halyqaralyq jáne ÚEU ókilderi men elimizdiń óńirlerinen, Belarýs, Qyrǵyzstan, Moldova, Ýkraına, О́zbekstannan kelgen akýsher-gınekolog, ýrolog, endokrınologter qatysqanyn aıta ketý kerek.
Sonymen keıingi jyldary jasóspirimder arasynda bosaný men túsik jasatý azaıǵanyna qaramastan, bul kórsetkishter áli de kóńil kónshitpeıdi. Árbir jasóspirimniń jynystyq jetilý kezeńinde kem degende bir sozylmaly keseli bar. Jastardyń 20%-y birneshe adammen baılanysyp, júktilikten qorǵaný quraldaryn paıdalanbaıtyndyqtan, jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalarǵa, AITV juqtyrý qaýpine jıi dýshar bolatynyn da joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy.
О́tken jyly Qazaqstandyq jynystyq jáne reprodýktıvti densaýlyq jónindegi qaýymdastyǵy júrgizgen mekteptegi bilim berý baǵdarlamasyna keshendi jynystyq túsindirýdi engizýge qatysty saýalnama nátıjeleri boıynsha, jasóspirimderdiń 49%-y jynystyq tárbıe berý máselesimen áke-shesheleri, 20%-y jaqyn týystary aınalysqany jón dep esepteıdi. Al osy saýalnamaǵa qatysqan ata-analardyń 57%-y mekteptegi oqytý baǵdarlamasy jynystyq bilim berý máselelerin qamtýy kerek dep oılaıdy.
– Búginde jasóspirimder men jastardyń densaýlyǵyna eleýli qaýip tónip tur. Jastar jabyq taqyryp bolsa da, naqty aqparattarǵa muqtaj bolǵandyqtan, reprodýktıvti densaýlyqqa qatysty sapaly qyzmet pen keńesterge qol jetkizýi kerek. Kezdeısoq júktilik, qaýipti túsikter men jynystyq jolmen beriletin ınfeksııalardyń (JJBI) órshýiniń aldyn alý úshin jasóspirimderdiń densaýlyǵyna ınvestısııa salý qajet. Bul olardyń densaýlyǵyna qatysty sanaly sheshim qabyldaýǵa jol ashady. Ult densaýlyǵy jastardyń reprodýktıvti densaýlyǵyna baılanysty ekenin este ustaǵan jón, – deıdi Qazaqstandyq jynystyq jáne reprodýktıvtik densaýlyq jónindegi qaýymdastyqtyń atqarýshy dırektory, akýsher-gınekolog Galına Grebennıkova.
Álbette, mundaı keleli basqosýda taqyrypqa oraılas, otbasyn nyǵaıtý, otbasylyq ómirge daıyndyq, túrli aýrýdyń sebepteri, saldarlary talqylanǵany aıan. Degenmen konferensııaǵa qatysýshylar kózdegen maqsatqa jetý úshin ata-analardy mindetti túrde osy iske tarta otyryp, birlesken pánaralyq jumys júrgizý qajet ekenin aıtady. Kámeletke tolmaǵandarǵa medısınalyq jáne psıhologııalyq kómek kórsetýde densaýlyq saqtaý júıesiniń sýbektisi retinde jastar densaýlyǵy ortalyqtaryn damytý, halyqaralyq standarttarǵa sáıkes jabdyqtalǵan balalar gınekologteri kabınetterin uıymdastyrý qajettigi kórinip otyr.
Tamara JÚSIPÁLIEVA,
«Qazaqstandyq jynystyq jáne reprodýktıvtik densaýlyq jónindegi qaýymdastyq» QB basqarma tóraǵasy:
– Reprodýktıvti saýlyq eldiń ulttyq qaýipsizdigi ekenin esten shyǵarýǵa bolmaıdy. Qazir elimizde bala týý kórsetkishi kemidi, onyń sebep-saldary kóp desek te, basty sebepteriniń biri – bedeýlik. Adam reprodýktıvti densaýlyǵyn jastaıynan, tipti bala kezinen qadaǵalaý qajet. Bizdiń qoǵamda jynystyq tálim-tárbıe berý isi de – óte ózekti másele. Áke-sheshelerimen qosa, pedagogter de áli kúnge deıin osy taqyrypqa kelgende qalaı áreket etý qajettigin bilmeıdi, al jasóspirimder jynystyq qarym-qatynasqa baryp, túzelmeıtin qatelikter jasaıdy. Jasyna jetpeı júkti bolý jıi túsik jasatýǵa májbúrlep, qalaýsyz nárestelerdi dúnıege ákeledi. Osyndaı jaǵdaılar jas qyzdardy erkinen tys turmysqa shyǵýǵa jetelese, mundaı nekelerdiń baqytty bolýy neken-saıaq. Oǵan qosa kóp jaǵdaıda kámeletke tolmaǵan jas analar ózderiniń kelesheginen úmit úzip, saýat ashyp, kóksegen mamandyǵyna qol jetkize almaıdy. Kámeletke tolmaǵan ákeler de múlde otbasylyq ómirge daıyn emes bolyp shyǵady.
Eger biz keleshekte óz halqymyzdyń deni saý, júzi jaryq ekenin kórgimiz kelse, onda qazirden bastap taptaýryn, eski kózqarastardan arylyp, ósip kele jatqan urpaqtyń jynystyq saýlyǵymen túpkilikti kóńil bólgenimiz jón. Elimizde 15-19 jas aralyǵyndaǵylardyń úshten biri jynystyq qarym-qatynastyń ne ekenin biledi. 15-18 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimderdiń 8%-y júktilikten qorǵanatynyn aıtqan. Bul – shuǵyl sheshim qabyldaýdy qajet etetin asa salmaqty áleýmettik másele. Zań boıynsha 14 jastaǵy jasóspirim qylmys jasaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilikke tartylady. Al 16 jasynan bastap jastarymyz eńbek shartyn jasaı alady, erikti túrde ıntımdik qarym-qatynasqa túsý týraly sheshim qabyldap, aldyn ala qulaǵdar etilgen keńes berý men dıagnostıkalyq kómekten bas tartýǵa quqyly. Alaıda 18 jasqa deıin ata-anasynyń nemese qamqorshylarynyń ruqsatynsyz túsik jasatýǵa tyıym salynady. Eger jasóspirimderde júktilik anyqtalsa, dárigerler tekserýden ótkennen keıin 3 saǵat ishinde ata-analaryna ǵana emes, tártip saqshylaryna da habarlaıdy. Bul pasıenttiń ruqsatynsyz medısınalyq qupııa retindegi aqparatty jarııalaýǵa jol beredi. Sondyqtan qazirgi qalyptasqan jaǵdaı jastardyń reprodýktıvti densaýlyq qyzmetterine qol jetkizýin qıyndatyp otyr.
Ardaq AIаZBEKOV,
Túrkistan oblysyndaǵy №3 oblystyq perınataldyq ortalyǵynyń basshysy, akýsher-gınekolog:
– Qazaqstanda shamamen erli-zaıyptylardyń 15%-ǵa jýyǵy belsizdik pen bedeýlikke shaldyqqan, onyń ishinde áıelder bedeýligi 55%-ǵa, erler arasyndaǵy belsizdik 45%-ǵa jetkeni mamandardy alańdatady. «El bolamyn deseń, besigińdi túze» deıtin kóne tálim qazirgi tańda da ózekti. Densaýlyǵy syr bergen jastardyń erteń demografııaǵa sapaly úles qosýy ekitalaı. Jasóspirimder arasyndaǵy júktilik, tárbıege jat qylyq jaǵdaıdy órshitip tur. Ǵalym-dárigerler alǵa tartyp otyrǵan málimetter jasóspirimder arasyndaǵy jynystyq qatynastyń bastalýy «jasarǵanyn», jynys músheleri keselderiniń júıeli, sapaly túrde emdelmeýdiń keri saldarlaryn kórsetip otyr. Jynystyq jetilý barysynda týyndaıtyn suraqtarǵa mamandardan tolyqqandy, kásibı jaýap alatyn oryndardyń qoljetimdi bolýy mańyzdy.
ALMATY