Kókshedegi jumaq jer

Zerendi, Shalqar, Imantaý, Aıyrtaý atyrabynyń tuńǵysh kórgen jan tańǵa­larlyq sulýlyǵy taýly-ormandy landshaftary men Zerendi, Shalqar, Imantaý, Saýmalkól kólderiniń akvatorııasy ádemi de ajarly ansambl qurap jatyr. Kózi kórip, kóńili súısingen jalpaq jurt osy bir altyn jippen ádiptep zerlengen ajarly aımaqty Shveısarııamen salystyratyny bar. Bálkim, sheber sýretshiniń bar talantyn taýysyp salǵan kórkem sýreti tárizdi landshaftary egiz qozydaı uqsas bolar. Dalalyq aımaqtarynda uıysa bit­ken betegeli, aqseleýli ósimdikter dú­nıesi alma-kezek qaıtalanyp otyrady.

Kórkem sulýlyq qana emes, qoınaýy tolǵan qazyna. Saıabaq aýmaǵynda res­pýblıkalyq mańyzy bar 13 tabıǵat eskertkishi bar. Park ujymy olardyń árqaısysyna týrıstik baǵyttar ashyp otyr. Kórkem tabıǵattyń qoınaýyna kelg­en jan sulýlyǵyna suqtanyp qana qoımaı, rýhanı nár almaq, kókiregindegi qyzdar tikken kestedeı kestelenip jatqan baılyqty eseleı túspek. Bálkim, sodan ba eken, alystan at arytyp jetetin oıly da izdenimpaz meımandardyń ádeıilep kelip, ıen baılyqqa shólin qandyratyn jeri. Áne, anaý kóz ushynda kóktorǵyn saǵymdy sál ǵana silkiseńiz, ǵajaıyp beı­nesi jarq ete túsetin Aıyrtaý sho­qysy qozykósh jerden menmundalap, qoınaýyna shaqyratyndaı. Aıyrtaý aýy­lynan batysqa qaraı betteseńiz, on eki shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan eki jota tabıǵat tamashasyna toıattar edi. Jalǵyz sulýlyǵymen ǵana emes, esti jandy elitetin esteligimen. Myna bir ǵajapty qarańyzshy, eki jota shamamen úsh júz metrge deıin qoıyndasa qushaqtasyp barady da, qaq aıyrylady. Al túpki etek, álde tamyr deıik pe, qos jotanyń qo­ıyndasqan tusy jumyrlana bitip, kirigip ketken. El esinde qalǵan ádemi ańyz bylaısha syr shertedi. Este joq eski kezeń. Qazaq dalasynyń qazynasyna kimder qyzyqpaǵan? Jaý-jaraǵyn asynyp jaman oıly basqynshy jaý tap bermeı me? Mine, sol kezde aǵaıyndy eki batyr at jalyna qonady. Aq saýyttary jarqyldap, ajal ańsaǵan sur jebeler sáýirdiń surapyl jańbyryndaı jaýdy deıdi. Qarasy qalyń, muzdaı qursanǵan basqynshy jaý qazir-aq tize búktiremiz dep oılaǵanymen, el úshin eńirep týǵan erlerdiń tula boıynda taýsylyp bitpes qajyr-qaırat paıda bolyp, at ústinen túspeı, aptalap soǵysady. Basqynshy jaýdy baýdaı túsiredi. Áıtse de biriniń artynan biri ergen, qumyrsqadaı qaptaǵan jaý taýsylyp biter emes. Kún qantalap atyp, aı qyzaryp batyp, tul­pardyń dúbirinen saıyn dalanyń jaýyryny búlkildeıdi. Qanyńdy qyzdyryp, júregińdegi otty jalyn attyrǵan esti esteliktiń sharyqtaý shegi osy jerge jetkende eriksiz barmaǵyńdy tistetedi. Álgi aǵaıyndy qos batyr jebe oǵynan metr bolypty. El úshin opat bolǵan esil erler-aı deseńizshi. Myna ǵajapty qarańyz, jer ústinen múldem joǵalyp ketpegen úlkendi-kishili tóbelerge aınalypty. Bir-birinen máńgilik aıyrylmastaı qushaqtary aıqasyp, qos shoqyǵa aınalǵan. Osy beınesimen keıingige oı salyp turǵandaı. Oı bolǵanda qandaı, arǵy astarynda týǵan eli, ystyq topyraǵy, súıikti Otany úshin opat bolǵan erlerdiń súıkimdi de súıikti beınesi el esinen eshqashan óshpeıdi, dál osylaı bıikten qarap baıtaq elge erlik pen órlikti úlgi etip turady deıtindeı. Alashtan asyp týǵan ardaqty aǵalary ajalǵa qııar jandar ma edi? Qapylysta bolǵan qazany qaryndasy da ah uryp, aza tutady. Kúni-túni jylaý. Sol kóz jasynan oımaqtaı oıpańda tuzdy kól paıda bolypty. Dámin tatsańyz, tilińizdi qýyryp, sherge bókken shejire dál qulaǵyńnyń túbinde sóılep qoıa beretindeı.

Ańyz da aqıqattan quralǵan. Quddy álgi qos shoqy ispetti. Birin-biri qushaqtap, maǵyna ústep, mazmunyn baıytyp tura­tyndaı. Osy ólkeniń kóne tarıhyn kóki­regine qaptaǵan aqsaqaldardyń aıtýynsha, batyrlardyń bileginen aqqan, júreginen aqqan qannan jemis-jıdekter paıda bolypty. Kóptigi sondaı qyryq kún shildede orman aralaǵan salt atty jolaýshynyń kóliginiń tuıaǵy qyp-qyzyl bolyp jemis sóline boıalyp qalady eken.

El nazaryn ózine aýdaratyn aıdaı ajarly, kórkem múıistiń biri – Kókaral. El jaıyn ekshegen esti áńgimede shamamen VIII ǵasyrda kól sýynyń tartylýy se­bepti paıda bolsa kerek. IH ǵasyrda zerli Zerendi óńirindegi kúmis tostaǵanǵa quıǵan zámzám sýyndaı tolyqsyp jat­qan Zerendi kólindegi túbekke aınalǵan. Kindigine baılanǵan keremet ańyz da bar. Úzilip túsken monshaqtaı kógildir kól­der men qoldyń salasyndaı aq qa­ıyńdar, máńgi jasyl qaraǵaılar kómker­gen jer jánnatynyń baýyrynda paıda bolǵan ádemi ańyz lúp etken samal jelmen Býrabaıdyń bıigine kóterilip, Oq­jetpestiń shyńyna baılanyp qalǵandaı. Jadyraǵan jazda ıt tumsyǵy ótpeıtin qalyń ormannyń ishindegi myń san qus osy ańyzdy shertip, Alash dalasyna taratyp jatqandaı. Ańyz bylaı deıdi: osy ólkede aı dese aýzy, kún dese kózi bar has sulýǵa jas qaıyńdaı sol­qyldaǵan jigit esi kete ǵashyq bolady. Qaı zamanda da shyn ǵashyqtardyń joly aýyr. Ara­larynda áldebir túsinbestik boldy ma eken, eki jastyń ata-analary ǵashyq­tardyń jolyna kese-kóldeneń tússe kerek. Ma­habbattyń alaýlaǵan maz­daǵy jan­daryna jaı tap­tyr­maǵan eki jas el ishinen qashyp shy­ǵyp, qoınaýy qustyń uıasyndaı jyly Kókaraldy panalamaı ma? Namystanǵan ata-anasy at jalyn tar­typ minip, qolyna shoqpar ustaı alatyn támam jigitti atqa qondyrady. Ata sózin elemegenniń sybaǵasy daıyn. Úkimdi oryndaǵandarǵa at basyndaı altyn syıǵa berilmek. Áıtse de qos muńlyqty qoınyna alǵan Kókaral atan túıeni jasyratyn shalǵynymen qymtap, aq qaıyńnyń júrekshe japyraǵymen kólegeılep, taptyra qoımaıdy. Mine, sol kezden bastap bul jer – ǵashyqtardyń mekeni. Birin-biri ólip-óship unatqan ǵashyqtardyń tabany osy jerge tıse, tótennen keler qyrsyqtan pyshaq keskendeı qutylady deıtin uǵym bar. Osy ádemi ańyzdy súıegine sińirgen qazirgi jastar tabıǵaty tamyljyǵan tań­ǵa­jaıyp túbekke kelýge, kúmis tolqyn­dary jaǵalaýǵa asyqqan Zerendi kóline shomylýǵa qumar. Kól jaǵasyndaǵy Qyr­qabaý shoqysyna kóterilseńiz, zerger zerlegen Zerendiniń bar sulýlyǵy tup-týra alaqanyńyzdaǵydaı kóriner edi.

Iá, bul shoqydan áıgili Aıyrtaý aty­ra­by da, altynmen zerlep, kúmispen kúp­tegen kórkem kelbeti de kórinedi. Tek kóre biletin kóz kerek. Áne, attanar ja­ǵyńdaǵy Aıaq kóldiń jaǵasymen kókteı ótip, Jeke kóldiń tolyqsı tolqyǵan syl­dyryna qulaq túrip, asyqpaı-aq aıań­dasańyz, jaqsylar ushqan jasyl taý – Syrymbettiń baýyryna iligesiz. Onda áıgili Aıǵanym hanshanyń qonysy bar.

Asqary kók tirep, quzar shyńdary qazbaýyr bulttyń jelkenin julmalamasa da, ataq-dańqy álemge máshhúr taý. Bile­tinderdiń aıtýyna qaraǵanda, geogra­fııalyq ólshem esebimen taý sanatyna da jatpaýy múmkin. Áıtse de baýyrynan jaqsylar túlep ushqan, ul-qyzy dańqyn tórtkúl dúnıege málim etken taý baýyry kózdiń jaýyn alatyn ǵajaıyp tabıǵatymen ǵana emes, sol Alashqa ardaqty ul-qyzdarynyń kindik qany tamyp, erjetken ólkesi, aıalar aq besigi bolǵandyqtan da súıikti. Týra taý etegin bókterlep Aıǵanym hansha qystaýyna aparatyn jolǵa iliktik. Keshegi keńes zamanynda oqtaı túzý, taqtaıdaı tegis jol edi, kútimsizdikten oıdym-oıdym qazan shuńqyrlar paıda bolypty. Attanar jaq qaptalda ataqty Qumdykól. Kónekóz qarııalardyń aıtýyna qaraǵanda, ánebir zamanda kúmisteı sýy tolqyp jatatyn ǵajap taza, sýy bal, jaǵasy shúıgin kól bolsa kerek-ti. Qazir jaǵalaýyn re­peısiz ósken qa­lyń qamys jaýyp ketken eken. Ushsa kóktiń júzin jabatyn, qonsa jerdiń júzin jabatyn qaz-úırek jyrtylyp aıyrylatyn, kúmis kóldiń ajaryna q­amystan kireýke túsken kórinedi.

Aıǵanym – Abylaı han­nyń tuńǵysh uly Ýálıdiń kishi áıeli. Iаǵnı ol ataq-dańqy álemge taraǵan, al­ty Alashtyń basyn qosyp el etken, aqyl-parasatyna teń keler jan jara­tyl­maǵan uly Aby­laıdyń kelini. Ja­­ratylysynan aıryqsha darynǵa, erekshe bitimge ıe bolǵan, artyna ólmes-ósh­pes mu­ra qaldyrǵan, mynaý j­aryq dú­nıeden quı­ryqty juldyzdaı jarq etip aǵyp ótken ǵulama ǵalym Shoqannyń ájesi. Onyń ákesi – Shyńǵys sultannyń týǵan anasy. Negizinde áýeli el arasynda óziniń aıryqsha aqy­ly­men, kóriktiligimen, bilimdiligimen, para­sattylyǵymen hansha atanǵan. Jalpaq jurttyń qoshemeti men qurmetine ıe bolǵan. Tegi – Qudaıberli Báıimbet, rýy – Atyǵaı. О́z ákesi – Sarǵal­daqtyń arǵy jaǵy áıgili Málim Qoja. Shyntýaıtyn aıtqanda, Aıǵanym tóre tuqymyna jatpaıdy. Áıtse de «qaradan shyǵyp han bolǵan» demekshi, darhan tabıǵat syılaǵan, Jaratqan ıem mań­daıyna tartý etken taǵdyr-talaıy hanshany shyrqaý bıikke kótergen. Sóıtip, sol tustaǵy qazaq áıel­deri arasynda iri qoǵam qaıratkeri dáre­jesine kóterilip, jalpaq eldi basqarý tiz­ginine ıe bolýy osy sózimizdi tirilte tú­ser edi. Jáne bir erek­she sıpaty – ula­ǵat­­ty ul-qyzdar tárbıelep ósirgen áıel-ana. О́ziniń uly Shyń­ǵystan bastap balala­ryna orys tilinde bilim alýǵa yqpal etip, tálimdi tárbıe bergen. Bilim men óner­di qasıet tutqan hanshanyń ózi de qazaq jáne orys tilderin óte jetik bilgen kórine­di. Oǵan qyzmet babyndaǵy ártúrli jazbasha qujattardyń tártibi dálel bola alady.

Negizinde Ýálıhannyń eki qystaýy bolǵan desedi. Onyń biri Býrabaı ma­ńyndaǵy Hannyń Qyzylaǵashy dep atalatyn qystaý da, ekinshisi kishi áıeli Aıǵanymnan taraıtyn urpaqtardyń en­shisine tıgen. Dál osy arada anaý taý baýyrynan bastalyp Jarqynnyń jalpaq dalasyna ulasatyn qaıyńdy, qaraǵaıly, quıqaly óńirdi mal-janyna óris etken Aıǵanym hansha Ábden, Mámke, Shepe, Hanqoja, Áljan esimdi uldar men Raqııa, Núrılá atty eki qyz tárbıelep ósirgen.

Tarıh aıtady: 1920-1930 jyldary Qa­zan tóńkerisinen keıingi dáýirde áldebir sodyrlar osy qonysty qıratqan, ábden búldirgen. Al qalǵan bórenelerinen 1930 jyly Saýmalkól selosynda klýb úıin salypty. Sóıtip, tóńiregine aı nu­ryndaı syrbaz sáýle sebezgilegen Aıǵanym han­shanyń mekenjaıy 1993 jylǵa deıin qańyrap bos jatty. Kóne jurty ǵana. 1985 jyly Sho­qan Ýálıhanovtyń res­pýblıkalyq tarıhı-etnogra­fııalyq mu­rajaıy ashyldy. Sol toıdyń qar­sańynda Sy­rymbet selosy bir jasaryp qaldy. Qazaqtyń «Jaqsy ákeniń aty – balaǵa qyryq jyl azyq» deıtini ras. Qyryq jyl ǵana emes, júz jyl ót­kesin de, júz elý jyl ótkesin de jaq­sylyq shara­paty tıip jatyr. Sol toıdyń tu­­­synda Syrymbet baý­raıyndaǵy ańyz-ertegige aı­nal­ǵan Ýá­lıha­nov­tar qonysyn qaı­tadan qalpyna kel­tirý jumystary júr­gizildi. Negizinen Sho­­qannyń ata qo­nysy týraly salǵan sý­retteri basshylyqqa alyndy. Sóıtip, el ıgi­ligine jaratylǵan qara qonys syrly

Syrymbettiń baýraıynda óziniń qaı­talanbas ǵajaıyp keıpimen syr shertip tur. Qazir munda Shoqannyń tarıhı-etnografııalyq murajaıy men Aı­ǵanym mekenjaıy biriktirilip, Syrym­bettegi murajaı keshenin qurap otyr. Mu­rajaı qyzmetkerleriniń aıtýyna qara­ǵanda, toǵyz myńǵa taıaý eksponat bar eken.

Syrymbettiń baýraıynan attansańyz, etpisirim ýaqytta Imantaý qylań berer edi. Imantaý aýylynan shamamen tórt shaqyrym jerde Tasaral dep atalatyn ádemi bir múıis bar. Qus qanaty jetetin bıikten tamsana kóz salsańyz, qutty júrek pishindes. Japan dalanyń tósine ǵaıyptan taıyp túsip qalǵan bir shókim jaquttaı jarqyraǵan aralda qazaq dalasynda óte sırek ósetin arsha ósip tur. Semiz toqtynyń júnindeı tutasa bitken qazaq arshasynyń buıyǵy butalary jaǵalaýdy quraq kórpedeı kómkerip, keremet sán be­redi. Shókimdeı aralda san alýan ósimdik ósedi. Kádimgi qaraǵaı, saqaldy qaıyń, shıe, tańqýraı deısiz be, tolyp jatyr. Áne, baýyryn jerden kótermeı sur jylan jorǵalap barady. Jaǵalaýdyń taıyzdaý jerinen sý jylannyń sulbasy kórinedi. Osy bir tabıǵattyń tamasha úılesimi kóńilińdi kótergeni sondaı, jańaǵy dendroparkten kórgeniń oıyńa qaıta oralady. Taratyp aıta keteıinshi, «Kókshetaý» memlekettik ulttyq tabıǵı parkiniń negizi 1904 jyly qalanǵan.

– Bul – ulttyq parktiń Aıyrtaý fılıa­ly, – deıdi parktiń bas dırektory Erbol Saǵdıev. – Jalpy aýmaǵy 28,9 gektardy alyp jatyr. Júz jyldan astam tarıhy bar ekpe aǵashtaryna baıqaý júrgizip otyramyz. Munda qaraǵaı, shyrsha, balqaraǵaı, qaıyń, kókterek, usaq japyraqty jóke, tatar úıeńkisi, ushqyr japyraqty úıeńki, buta tuqymdastardan sary akasııa, ju­pargúl, kúnjara, tańqýraı, qara jáne altyn tústes qaraqat, aıýbadan, toshala ósedi. 1962 jyldary otyrǵyzylǵan jemis baǵy – jalpaq jurttyń súıikti orny.

Bylaıǵy jurt bile bermeıtin taǵy bir tarıhı eskertkish – orman kúzet­shisiniń qonysy. 1898 jyly áskerı jumys­­shylardyń tıptik jobasy bo­ıynsha salynypty. Qazaqstan aýma­ǵynda osyndaı ǵımarattyń qyryqqa jýyǵy turǵyzylǵan eken. Qazir ekeýi ǵana saqtalypty. Biri «Kókshetaý» parkiniń Zerendi fılıalynyń qoınaýynda bolsa, ekinshisi Qarqaraly ulttyq parkinde. Ormanshylyq qonystary 1882 jyldan keıin jer jáne múlik mınıstriligi uıymdastyrǵan qazynashylyq orman­shylyqtarda bolǵanǵa uqsaıdy. Qonyspen birge qyzmetshilerge arnalǵan úı, at qora, qudyq jáne jertóle bolǵan eken. Osy qonystardyń janynda kishigirim dendroparkter ornalastyrylǵan. Orman kúzetine arnalyp úı salynǵan. Birinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵanǵa deıin qaımaǵy buzylmaı turǵan desedi.

Jumaq jerdiń jylnamasy bir ma­qalanyń sheńberine qaıdan syısyn? Betinen qalqyp alǵanymyz osy.

Aqmola oblysy