Ulydan qalǵan mura bul

Álkeı Marǵulan «Saıat qustary» Ár dáýirdiń bolmysy bólek, tulǵasy eren, tuǵyry myqty aıtý­­lylary bolady. Ondaı asyl­dardyń «О́ziń – aspanda, oıyń tómende júrgenshe, óziń – tómende, oıyń aspanda júrsin», dep Ǵabıt Músirepov aıtqandaı, oıy men boıynda ulty men jurty, halqynyń qadirli qasıet­teri, salt-dástúrleri tel qozy­daı teń júretinin artynda qalǵan rý­hanı mol muralarynan ańǵarasyń. Ult tarıhynda óshpes iz qal­dyrǵan, óresi bıik ǵulama ǵalym, arheologııa men etnografııanyń qazaq topyraǵynda negizin qala­ǵan, ushan-teńiz bilim ıesi, akademık Álkeı Marǵulan desek, sol uly oqymystynyń buryn emis-emis estilgen taǵy bir jádiger deý­ge turarlyq jaqsy dúnıesi jurt qolyna tıip otyr. Ol aragidik merzimdik basylymdarda jarııa­lanyp kelgen «Saıat qustary» atty qundy eńbegi edi. Osy mura taıaýda Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń tapsyrysy boıynsha ádemi jınaq bolyp «Jarys.kz» baspasynan jaryq kórdi. Betashar sózin zerdeli ǵalym, zerek zertteýshi, ótken ǵasyrdyń alyptaryn «tiriltip» júrgen alashtanýshy Tursyn Jurtbaı jazypty. «Akademık Álkeı Mar­ǵulan... Dala danyshpanynyń keıinnen tabylǵan «Saıat qusta­ry» atty zertteý eńbegi óz ómiri­­niń qysyltaıań tustarynda jazyl­­ǵan. 1934-1939 jáne 1947-1953 jyl­­dary akademııalyq irgeli ǵy­lym­men aınalysýdan shetteti­lip, qazaq eposy men tarıhy týraly zertteýleri saıası qaǵajýǵa ushy­raǵan kezde Álekeń elden boıyn aýlaq salyp, «tasada júrip» derekter jınap, ultynyń umyt qalǵan ónerin zerdelep, qaǵazǵa túsirgen eken», deıdi professor. Bul qospasy joq aqıqat sóz. Ár alýan qustardyń sýretimen kómkerilip, ádemi bezendirilgen kitapqa engen maqalalar  birne­she taqyrypqa júıelenipti. Mysaly, «Saıat qustarynyń jaratylystaǵy erekshelikteri» atty toptamada «Saıatshylardyń anyqtaýynsha, jalpy, qus zaty bir-birine qaıshy turatyn úlken eki topqa bólinedi. Onyń biri – jelbesin qustar, ekinshisi – tuıaqty qustar. Bulardy uǵym boıynsha buryn «adal», «aram» qus dep kelgen. Jelbesin qus degenimiz – etin jep, mamyq júnin sharýaǵa jumsaıtyn paıdaly qustar tobyn aıtady... Al endi tuıaqty qustarǵa kelsek, olar da ózara eki toptan quralady», dep qustar álemine sholý jasap, árqaısysynyń syr-sıpatyn, túr-túsin júıeli kórsetip otyrady. «Saıat qustarynyń túrleri» atty bólimde búrkit, ıtelgi, tuıǵyn, tunjyr, qarshyǵa, qyrǵı, lashyn, jaǵaltaı, turymtaı, suńqar jaıly jan-jaqty baıan­dap, árqaısysyna sıpattama beredi. Halyq jyrlarynda aıtylatyn baılamdardan da mysaldar keltirip, kemel oımen kelistire sýretteıdi. Saıat qustarynyń eń irisi búrkit ekenin aıtyp, suń­qardyń súıkimdi bolatyn sebe­bine túrli dáıekter keltiredi. Halyq maqaldarynyń shyǵý tegi qaıda jatqanyn da alǵa tartady. Kóp jurt bile bermeıtin termın sózder qanshama. Mysaly, «Suńqarǵa talshyq», «Suńqar tamaq», taǵy basqa. Qustar jaıyn taldaı kelip, ony ustaý ádisteri, baýlaý tásil­deri, ańǵa salý úlgisi týraly oı qozǵaǵanda, «Oraldyń aq ıyǵy», «Altaıdyń muzbalaǵy», «Qazyq­tynyń qara keri», «Qumnyń qy­zylkózi», «Jelektiniń jıren tuıaǵy», «Ertistiń sarsholaǵy», «Qaraǵaıdyń qońyr alasy» dep alyp, qus túrine kelgende «Sary shegir», «Qara shegir» deı­di de, baı­taq óńirimizdegi ár qus­tyń ózin­­­dik ereksheligin tereń­nen tamyr tartqan ulttyq úlgi­men ushtas­tyra otyryp, túlek jas­tary­na deıin tamyljytyp baıan etedi. Sol sekildi saıat qustaryn tú­letý, baptap baýlý jaıyn da nazardan tys qaldyrmaıdy. Saıat qustaryna qajet qural-saımandar da saralanady. «Saıatshylyq óneri – mádenı istiń biri» degen bólimde «Qus­shy dep ańshylyq jolyndaǵy adamdardyń bárin aıtpaıdy», deıdi de ańshy, qusshylyqtyń tórt túri bolatynyn, bul kez kelgenniń qolynan kelmeıtinin, jolaı qosylyp, jolym bolady deý abyroı ápermeıtinin, kıesiniń baryn, ony eleı qoımaı esirgenderdiń birde bolmasa birde aıaǵy shalynatynyn ǵylymı túrde dáleldeıdi. Ań aýlaýdyń ózindik óner ekenin, saıyn daladaǵy saltanatqa úlken mádenıettilik kerektigin alǵa tartady. Kitaptaǵy bir erekshe atap óter qundylyq, ań-qus ataýlaryna qatysty túsindirme sózdik der edik. Máselen, saıat qustarynyń qazaqsha, oryssha atalýyn qatar beredi. Bul úlgidegi taqyrypshalar «Saıat qustary», «Jelbesin (adal) qustar», «Qaz toptary», «Úı­rekter», «Balshyqshy men jyl­qyshy toptaryna kiretin qustar» jáne «Qyr qustary», «Aram qustar», «Jyrtqysh ańdar», «Mamyq júndi ańdar», «Eti jeýge qosylǵan ańdar», dep kete beredi. Ańshylyq sózderiniń aýdarmasy, máselen, «Aq suńqar – Belyı krechet», «ıtelgi – baloban», «lashyn – sapsan», «qarashaqaz – kazarka», «áýpildek – vyp», «qutan – saplıa», «jelbesin – dıch», «aq­basúırek – nyrok savka», «ba­ryl­daq – krıakva», «shýyldaq úı­rek – svıstýn», «mańyraq qus – bekas», «ógiz shaǵala – martyshka», «qur – teterev», «shil – kýropatka», «bozdaq – sýrka», «keles – chekan», «baqashy – skopa», «japalaq – sova», «qaraqumaı – chernyı grıf», al ańshylyq sózderdiń aýdar­masy «aý – set, teneta, nevod», «búrkit salý – ohota s berkýtom», «balaq jún – shtan», «Qoń et – bedrıanye myshsy», «toma­ǵalaý – nadet klobýchok, klo­býchechlıt», osylaı jalǵasa beredi. Osynyń ózinen-aq uly ǵalymnyń artyna ólmes, óshpes mura qaldyrǵanyn ańǵarý qıyn bolmasa kerek. Muny ulynyń ulylyǵy demeske sharań qaısy?! «Qý zaman, ıt tirshilik qına­dyń ǵoı», dep Alash arysy Sul­tanbek Qojanov aıtqandaı, úreı­di ushyrǵan ústem zamannyń ózinde osylaısha ultqa kerek dúnıeni qaǵazǵa túsirip ketýdiń ózi erlikke para-par ekeni aıdaı anyq. Bul ekiniń biriniń qolynan kelmegen is. Osy kúnderi qolynan kelgender, bes qarýy saılardyń  bári ańshy bolyp ketti. Biraq olardyń Álkeı Haqanulynyń saıat qustaryn ustaý men baýlý mádenıetin jan-jaqty saralap ketkendiginen habary bolyp, bul da halqymyzdyń qadirli, dástúrli óneri ekenin júrek túkpirine altyn túımedeı saqtasa utylmas edi. Eger ǵalymnyń osy eńbegin mektep tabaldyryǵyn attap álippe ustaǵan búldirshindeı, ár qazaq, ásirese, saıatshylyqqa den qoıǵandar jadynda saqtasa jańylys baspas edi. Jalpy, saıatshylyq óner de – jurtymyzdyń erekshe salt úlgisiniń ádemi álemi. Muny baǵa­lap, tórtkúl dúnıege tanytyp, baǵyn ashsaq taǵy bir taǵylymdy isti tuǵyryna qondyrǵan bolar edik. О́ıtkeni, jaqsymyzdy úırený bylaı tursyn, úptep áketip ıemdenip ketkender az ba? Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».