QAIDA OSY QAZEKEMNIŃ QADIRLI ASY?..

Qala kóshelerin boılap kele jatsań orys tilinde jazylǵan “Koreı ashanasy”, “Uıǵyr asha­nasy”, “Ázirbaıjan ashanasy” ne­me­se “Grýzın ashanasy” degen jazý­­lar qarys qadam attaǵan saıyn aldyńnan shyǵady. Al “Qazaq  ashanasy” degen jazýy bar birde-bir tamaq ishetin oryndy tappaı­syń. Qazaqtyń elinde, qazaqtyń jerindegi qazirgi jaǵdaı osy. Oń jaq, sol jaq, aspan-jerdiń bárinde “Beelin”, “Kceel”, “Gold”, “Vip” deısiń be, tolyp jatqan ózge tildegi qaripteri men berilgen qyzyldy-jasyldy jarnamalar. Qazaq tilin­degi jarnamalar orysshasymen birge beriletindikten aýdarmasy dóreki, kóńilge qonymsyzdaý bolyp keledi. Bul tipti úırenshikti kóri­niske aınalyp ketken. Ásirese tilge baı aýyldan kelgen qazaqtar bular­dy oqyp, kúledi de burylyp júre beredi. О́rkenıetke úıretemin degen qalanyń jaǵdaıy osy. Al kóńiliń ańsap degendeı, áıteýir qandaı da bir qajettilikpen qazaq ashanasyn izdep tabý múmkin emes. Keıingi kezde musylman qaýymy “Halıal” degen jazýy bar as ishetin oryndar ashyp qoıypty. Qazaqsha aıtqanda “Adal as” degeni ǵoı. Biraq olar negizinen toı, mereke kúnderine, saltanatty qonaqtarǵa, aýyz ashar, qatymdarǵa ǵana arnalǵan. Qomaq­ty qarajat túsetindikten olar osyndaı ataýly kúnderi ǵana ju­mys isteýdi jón kóredi. Al ishin­de qymyzy men shubaty sapy­ryl­ǵan, qazy-qarta, jal-jaıaǵa toly qazaqy dastarhany jaıylǵan, qyp-qyzyl baýyrsaǵy til úıirer, qurt kóje, qatyq kójesi bar qazaq ashanasy eshqaıda joq. Almatynyń kóshe­lerin aralap júrseń túrik aǵaıyn­dar latyn álipbıimen ózderiniń kafe, restorandaryn jazyp ashyp qoıǵanyn baıqaısyń. Jarnamasy­nyń tili qazaqsha bolǵanymen qaripteri latynsha. “Naǵyz túrik as­ha­nasynyń dámin sezin”, “Doner­di, baklavany tek bizden jeńiz” dep eliktiredi. Qazaq negizinde “jeńiz” demeı, eń aldymen “dám tatyńyz, dám aýyz tıińiz” dep sypaıy túrde asqa shaqyrady. Doner demekshi, ol kádimgi shelpektiń bir túri. Al biz juma saıyn pisiretin jeti shel­pegimizdi, ystyq baýyrsaqtary­myzdy óz máninde nasıhattaý by­laı tursyn, durystap pisire almaıtyn dárejege jetkenbiz. Dúkenderde ishine on baýyrsaq salynǵan jyl­tyr dorbany 150-200 teńgege satyp alasyń. Sapasy nashar. Áý basta qazaqtar shelpek pen baýyrsaqty sıyrdyń, ne eshkiniń toń maıyna salyp, dámin keltirip pisirgen ǵoı. Keıinirek zaman talabyna saı toń maıǵa kúnbaǵys maıy da qosylatyn boldy. Bul da tamasha edi. О́zimizdi ózimiz syılamasaq ózgeler bizdi qaıtpek. Qazaqstannyń qaı qala­syn alyp qarasań da, dúkenderi, ashana­lary barlyǵynyń tóbesinde eki tilde oryssha-qazaqsha nemese orys­sha aǵylshynsha jazylǵan jazýlar. Reseıdiń Barnaýl qalasy­nan Semeıge qydyryp kelgen Nadejda Barysheva degen áje bylaı deıdi. “Mássaǵan, Qazaq­stanǵa keldim be desem, shetelge kelgendeı boldym. “Qonaq úı” degenniń janynda aǵylshynsha “Hotel” dep jazyp qoıypty”. Ult­tyq múdde degenge enjar qaraı­tyn­dyǵymyzdy osy­dan-aq baıqaýǵa bolady. О́tken ǵasyrlarda qazaq tili ekonomıka­nyń, saıasat­tyń, aýyzeki áńgimelesý­diń, ıaǵnı barlyq talapqa jaýap bere alatyn baı, baıyrǵy, kóne til bolǵan eken. Máselen, polıak zertteýshisi Adolf Iаnýshkevıch 1843-1846 jyldary qazaq jerine sapar shegedi. Ol týraly “Kúnde­likter men hattar” kitabynda kór­setilgen. 1846 jylǵy mamyr aıynyń 8-17-leri araly­ǵynda Semeı qalasyna toqtap, aǵasyna bylaı dep hat jazady. “... Qazaq tili barlyq jerde qoldanysta. Tipti orys halqynyń áıel zaty qazaq tilinde bizdiń hanymdar fransýzsha sóılegendeı birqydyrý tamasha sóıleıdi. ... Bul jerdegi kópester Irbıt pen Nıj­nıı Novgorodtan ákelingen Reseı­lik taýarlarǵa Qytaıdyń shekara­las jatqan Chýgýchak pen Qulja qalalarynan ákelingen jibek bul­dar, sháı, farfor, basqa da usaq-túıekterdi, al Tashkent pen Qoqan jáne Buhardan halattar, kilem, maqtadan jasalǵan túrli buıymdar men kúrish, keptirilgen jemisterdi aıyrbastap satyp alyp jatady. Al qazaq dalasynan jylqy men qoı, sıyr, túlki sııaqty ózge de jan-janýarlardyń terisin, basylǵan qurym kıiz jáne taǵy basqalaryn alady”. Iаnýshke­vıch álemdik deń­geı­de moıyndalǵan tulǵa. Toǵyz joldyń torabyna jatatyn Semeı­de bul kúnderi de shaǵyn jáne orta bıznes erekshe qýat alyp, aýyl sharýashylyǵy damyp keledi. Biraq, ókinishke oraı, qazirgi kópesteri qazaqsha sóıle­meı­di. Sondyqtan ol jaqta da ázirshe qazaq ashanasy ashylýy ekitalaı. Al, qazaq taǵa­mynyń sultany qy­myzdy kópshilik oryn kók bazardan ǵana taba alasyń. Bazarǵa ol-pulyn alýǵa barǵandar saýda qatarynda turǵan adamnan jary­typ qymyz ishe almasy anyq. Al qazaq eliniń ordasy Astanada qymyzhana degen joqqa tán, esesine bılıard, túngi klýb degender keremet kóbe­ıip ketken. Buny bireýler Astana mańaıynda iri jylqy sharýashy­lyǵy joq, al Shyǵystan, Ońtústik, Batystan jetkiziletin qymyzdar alys bol­ǵandyqtan ashyp, buzylyp ketedi dep túsindiredi. Dese de osyndaı pikir aıtýshylar Aqmola oblysy Býrabaı aýdanyndaǵy “Qymyznaı” kesheniniń barlyǵyn eskermeı­tindeı. “Qymyznaı­lyq­tar” elorda turǵyndaryna jyl basynan beri 80 myń lıtrdeı qymyz ben shubat jónelip otyr. Bul meje ótken jyldyń osy ýaqy­tymen salystyr­ǵanda 4 esege kóp eken. Keshen táý­li­gine 80-ge tarta saýda oryndary jáne emdeý meke­melerine bir jarym myń lıtr qymyz ben 250 lıtr shubat jónel­tip úlgeredi. Keshen jetekshisi Ǵa­lymjan Ábdi­halyqovtyń aı­týyn­sha, olardyń qaramaǵynda 658 jylqy, 78 túıe, 223 qoı men 139 bas eshki bar kórinedi. Jáne jyl saıyn mal basy ósip keledi. Qazirgi meje boıynsha bul Qazaqstandaǵy irgeli sharýashylyq bolǵanymen, sonaý ótken HIH ǵasyrǵa deıingi qazaqtyń dáýlettileriniń maly esebimen alǵanda shap-shaǵyn dúnıe. О́ıtkeni ol kezderi eń baı dáýletti adam­darda bir ǵana jyl­qynyń basy myńnan asqanyn tarıhtan oqyp bilip nemese úlken kónekóz qarııa­lardan estip júrmiz. Aıtpaǵymyz osy “Qymyznaı” kesheni sııaqty ulttyq múddeni joǵary ustaıtyn, mal sharýashy­lyǵyn damytyp qana qoımaı, mal ónimderin óndirý, óńdeýmen aına­ly­satyndarǵa mem­le­ket tarapynan kúshti qoldaý, kómek qajet. Taǵy bir erekshe atap ótetin másele, bul sharýashylyq­tyń qazaqy ári uǵymǵa saı “Qy­myznaı” atalýynyń ózi nege turady?! Áıtpese óz jerimizde júrip, ózgeniń asyna kóz tigip, ózge eldiń ataýlaryna súzile qaraýǵa etimiz úırenip ketkendeı. Tipti Qazaqstandaǵy iri bir holdıngtiń basshysy, ózi qazaq jigiti mynadaı pikir aıtady. “Qazaqtyń ulttyq taǵamdary qazy-qartasy, jal-jaıasy, qymyz-shubaty eýropalyq­tardy tamsandyrýy múmkin. Sóz joq, qazaq qymyzymen maqtana alady. Qymyzyn “astyń dárýmeni” dep esepteıdi. Biraq “biz qymy­zymyzben nemese qazy-qarta, jal-jaıa arqyly álemdik rynokta atymyzdy shyǵaryp, paıda túsire­miz” deý kúlkili estiledi. О́zge el ozyq tehnologııalarymen tanylyp jatqanda, biz “saba toly qymyzy­myzben qazaqty tanyta­myz” deý aqymaqtyq. Qazaqtyń ulttyq taǵamdaryn sheteldikter bir kún jer, ekinshi kúni jer, úshinshi kúni ártúrli taǵam jeýge úırengen olar amalsyz bas tartady”. Mine, osy­laısha úı ishinen otaý tigip, qaımana qazaqty alty baqan alaýyz qylyp otyrǵandar kimniń múddesin kózdep otyr, bul jaǵy beımálim. Qazaq Úkimeti qymyz, shubat ónerkásibi týraly naqty bir zańdar, qaýlylar qabyldaýy tıis. Buǵan ýaqyt jetti. Qymyz álde­qashan álemde tanylyp, brendke aınalǵan. Patent alynýy kerek. Másele, qymyzben, shubat­pen shetel­dikterdi aýqattandyrý emes, shetelge tanylý emes, mańyz­dysy, osy arqyly halqymyzdyń ulttyq múddesin joǵarylatý, densaýlyǵyn jaqsartý, salamatty­lyqty nası­hat­taý. Osy­dan onshaq­ty jyl buryn buǵy sharýashyly­ǵymen aınalysatyn Saha eli “Saha Res­pýblıkasyndaǵy qymyz óner­kásibi týraly” arnaıy zań qabyl­dap, qymyzdy áleýmettik mańyzdy ónim dep belgilep qoıyp­ty. Tipti bul elde bıe baılaýǵa eshbir jaǵdaı joq, aýa raıy sýyq bolǵandyqtan buǵylar ǵana baǵy­lady desek te, qymyzdy memleket tarapynan osynsha baǵalaýlarynyń ózi nege turady?! Al, Fransııa men Germa­nııa qymyz ónerkásibin jandan­dyrýda des berer emes. Syralaryn nasıhattap, ábden ýlanǵan Germa­nııa densaýlyq úshin asa mańyzdy qymyzdy óndirýdi jolǵa qoıyp otyr. Osydan biraz jyl buryn Kókshetaý óńirindegi jylqy sharýashyly­ǵynda jumys istep, tájirıbe jınaqtaǵan bir nemis azamaty óz eli Germanııaǵa qaıtqan soń qazaq­tarsha bıe baılap, nemistiń iri qalasy Mıýnhenge áli kúnge deıin qymyz jetkizip berip júr. Buny qazaq elshisi Erik Asan­baev qonaq bop barǵan kezde kórgen eken. Al Germanııanyń “Ekvımed” kompa­nııa­sy qazaqstan­dyq profes­sor Keńeshan Dúısen­baevtyń teh­nolo­gııasy boıynsha bıeniń saýma­lynan jańa týǵan sábıler úshin ana súti­niń ornyna berýge bolatyn arnaıy taǵam ázirleýdi jolǵa qo­ıyp­ty. Ertedegi batyrlar jyrynda aıty­la­tyndaı, bıe sútin iship, bıe sútine shomy­lyp, aýrýynan qulan-taza aıy­ǵypty degen joldardyń jany bar-aý, sirá. Qazir elimizde ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jedel damýdyń memlekettik baǵdarlamasy ázirle­nip, ondaǵy basym jeti baǵyttyń biri – agroóner­kásip keshenin, aýylsharýashylyq ónimderin óńdeý salasyn damytý bolyp otyr. Al aýyl sharýashylyǵy­nyń basty ónimi – qymyz. Demek, qymyz óner­kásibiniń serpilýine bir múm­kin­dik bar shyǵar degen úmit týyn­daıdy. Osydan biraz buryn basy­lym betterinde “Samuryq-Qazy­na” qory qymyzdy aldymen Japonııaǵa, sosyn Eýropa elderi­ne eksportqa shyǵarýǵa nıettenýde dep jazyldy. Bul úshin, árıne, aldy­men jylqy sharýashylyǵy men bıe sútin óńdeıtin kásip­oryn­dardy jolǵa qoıý qajet. Eli­miz­degi sharýa qojalyqtarynyń árqaısy­synda bar-joǵy júzden asar-aspas jylqy ǵana, al saýsaq­pen sanar­lyq shaǵyn zaýyttarǵa qoldaý kór­setilmeı bıikke kóterile almasy­myz anyq. Nesin aıtasyz, qymyz­hanalar joq bolǵanmen qalanyń ár kóshesi, ár buryshynda qaptaǵan syrahanalar menmunda­lap tur. Al ónimderi árı­ne shetel­diki. Shetel­dikter densaý­lyqqa zııan, aǵzany ýlaıtyn syra­laryn saýdalaýdan, eksportqa shyǵarýdan uıalmaıdy, al biz taza qymyzy­myzdy álemge tanytýdan búgejek­tep qysylatyn sııaqty­myz. О́zimizge ózimiz senbeı­miz. Qymyz­dan keıin qazaq as­hana­sy­nyń sánin keltiretin shubat. Qazaqstan­nyń barlyq jerinde qarapaıym halyq, kásipkerler, ǵalymdar shubatty óndirýdi, óńdeýdi óz betterinshe júrgizýde. Máselen, Atyraý ýnı­ver­sıteti men “Aýyl sharýashylyǵy óniminiń básekege qabilettiligin arttyrý” jobasynyń úılestirý ortalyǵy­nyń uıymdas­tyrýymen ótken “Ulttyq shubat, “Sofmaııa” sýsynyn daıyndaý tehnologııasyn jasaqtaý jáne engizý” degen semı­narda shubattyń shıpasy týraly áńgime qozǵaldy. Qaryn sóline kómek berip, tamaq­ty erkin qory­týǵa múmkindik týǵy­za­tyn, ishek qyzmetin jaqsar­tatyn shubat — dárýmen jetispeý­shilik, ókpe aýrý­lary, qan azdyq, sondaı-aq, qura­mynda kóp mólsherde ınsýlın bolatyndyqtan da sýsamyr aýrýy­nyń aldyn ala­tyn qýatqa ıe. Shubatta aǵzada­ǵy zat almasýǵa qa­jet­ti fosfor, kalsıı, magnıı tuz­­dary da jeter­lik. Jańa tehno­logııa boıynsha “Sofmaııa” sýsy­ny bul shubatqa qyzylsha sólin qosý arqyly ázir­le­ne­di. Qyzylsha da densaýlyq­qa óte paıdaly. Bul teh­no­logııanyń ıeleri Sofııa Saǵyn­dyqova, Maııa Hajet­dınqyzy. “Sofmaııa” shuba­ty­nyń ereksheligi asty tezirek qorytyp, ımmýnıtetti kóterýge yqpal etetin­diginde eken. Qyzyl­orda oblysyn­da, Batys Qazaq­standa qymyz ben shubat óndirý jaqsy jolǵa qoıyl­sa, shymkenttik ǵalymdar shubatty qurǵaq kúıinde saqtaýdyń jańa ádisteri boıynsha ınnovasııa­lyq patentke ıe bolǵan­dyǵyn bilemiz. Tabıǵı shubattyń tabletkasyn jáne untaq túrin jasaýdy jolǵa qoıǵan mamandar túıe sútinen jasalǵan ıogýrt, bal­qaımaq jáne shalaptardy eksport­qa shyǵarýdy da kózdegen bolatyn. Elbasymyz N.Nazarbaev­tyń Jol­daýynda atap kórsetil­gendeı, azyq-túlik ónim­derin óńdeý, ishki tutynymǵa, qala berdi, eksportqa shyǵarý negizgi ta­lap­­tardyń biri. Qymyz ben shubat qazirde qazaq­tyń jeńsik asyna aınaldy. Ekiniń biri aýyz tıe al­maı­dy. Baıaǵydaı jaz kelse ótetin, qymyzdyń qyryq túrin básekege shyǵaratyn “Qymyz­muryn­dyq” toıy da qazir umyt bolǵan. Keıde kóshede sýsap kele jatyp qazekemniń bal qymyzyn, aırany men shubatyn eske alasyń... Raýshan NUǴMANBEKOVA.