Búkil álemge qajet áıel qaıratker

Dúbirge toly dúnıe Ulybrıtanııanyń búkil álem oqıtyn asa bedeldi «Taıms» gazetiniń pikirinshe, Germanııa federaldyq respýblıkasynyń kansleri Angela Merkel «Jyl adamy» ataldy. Ony gazettiń myńdaǵan jýrnalısteri men olar pikirin suraǵan dúnıejúziniń ár tarabynda ómir keship jatqan sarapshylar anyqtaǵan. Ne úshin degende, Shyǵys Eýro­padaǵy qazirgi ýshyqqan jaǵdaıda kontınentte turaqtylyqty saq­taý jolyndaǵy jetekshi róli úshin degen anyqtama berilgen. Gazettiń osy oqıǵaǵa arnalǵan maqalasynyń taqyrybynan da kóp jaıdy ańǵarasyń. Ol: «Qaýipti erkekterge toly mynaý dúnıede bizge kerek áıel» dep atalady. Kóp elde áıel azamattardyń birinshi basshy bolýy sırek bolsa, al búkil álemde birinshi qaıratker atalýy múlde sırek. Sodan da oǵan aıryqsha mán beriledi. Nemister Angela Merkeldiń óz elinde bir partııanyń segizinshi ret tóraıymy, al úshinshi ret eldiń kansleri bolyp saılanǵanyn atap ótse de, keıde basqa partııanyń ókilderi oǵan qarsylyqtaryn bildiredi. Al bul joly onyń álemdik dárejede «Jyl adamy» atalǵanyna búkil Germanııa qýandy, búkil el bolyp maqtandy. Jalpy, Angela Merkel marapattan kende emes. О́tken jyldyń mamyrynda «Forbs» jýrnaly 9-shy ret álemdegi eń yqpaldy áıel-qaıratker dep atady. Ási­rese, Eýropaǵa qatysty barlyq máselede sońǵy jyldarda jurt onyń sózine jyǵylady. Jáne óz kezeginde Germanııa kansleri saıası belsendiligimen de kózge túsip júr. Biraq ol áste de ataqqumarlyq, jalǵan belsendilik emes, úlken parasattylyqqa negizdelgen álem­dik jaýapkershilik júgin arqalaǵan belsendilik. «Taıms» gazetiniń pikirinshe, nemis kansleriniń «Jyl adamy» atalýy «eń aldymen Qyrymdy anneksııalaǵannan keıin Batys pen prezıdent Vladımır Pýtınniń arasyndaǵy asa kúrdeli kelissózdi óz baqylaýynda alýy» bolǵan. Sonymen qatar, bul gazet bul má­se­lede Angela Merkeldi «al­mas­ty­rýǵa kelmeıtin qaıratker» dep sıpattaǵan. Bul kelissózde onyń ustanǵan baǵyty da belgili. Ol Reseıge qar­sy qatal ekonomıkalyq sank­sııa­­lardy qoldaıdy jáne bul máselede bastamashylyq ta kór­setip keledi. Soǵan qaramaı, nemis kansleri shıelenisti odan ári shıyr­shyqtatpaı, kelisim jolymen sheshýdi jaqtaıdy. Reseı Ǵylym akademııasynyń Álemdik ekonomıka jáne halyqaralyq qarym-qatynas ınstıtýtynyń Eýropalyq ıntegrasııa ortalyǵynyń bólim meńgerýshisi Nadejda Arba­tovanyń «Onyń áreketinde esh­qan­daı ekstremızm joq. Ol talaı ret Reseı Eýropanyń mańyzdy kór­shisi bolyp qala beredi, onymen ara-qatynasty joǵaltpaý kerek degen pikirine» mán berýi de oryndy. Jyl adamy. Álemge qyzmet etken adam. Álemdi moıyndatqan adam. Ol bir elge ǵana emes, búkil álemge qajet. Ol maqtaýǵa da, maqtanýǵa da laıyq.

NATO-nyń Aýǵanstandaǵy áskerı mıssııasy aıaqtaldy

О́tken jyldyń sońǵy aptasynda AQSh bastaǵan NATO-nyń Aýǵanstandaǵy áskerı mıssııasynyń aıaqtalýyna baılanysty Kabýlda resmı saltanat ótti. Oǵan aýǵan basshylyǵy da qatysyp, bul mıssııanyń tarıhı mańyzyna zor baǵa berildi. Ádette, bizge jetip jatatyn aqparat quraldarynyń óktem nasıhatyna qaraǵanda, bul áskerı mıssııany AQSh kúshteriniń, NATO kúshteriniń Aýǵanstandaǵy áreketterin Azııadaǵy osynaý elge jasaǵan basqynshylyqtaı kó­retin de pikir barlyǵy anyq. Olardyń bul elde nesi bar edi, aýǵan­dar óz qotyryn ózderi qasysa, ol áldeqaıda tıimdi bolar edi, másele munshalyqty ýshy­ǵyp, halyq­aralyq deńgeıge kóteril­mes edi degen de pikir aıtylyp qalatyn. Rasynda da, 13 jylǵa sozylǵan bul mıssııa bolmaǵanda, naqtyraq aıtqanda, negizinen AQSh-tyń áskerı kúshteri bul elde sonsha merzimde soǵys áreketterin júr­gizbegende ne bolar edi? Bul suraqty naqtyraq qoısaq, halyq­aralyq terrorızmniń aýqymy qandaı deńgeıge kóteriler edi deý­ge de bolar edi. Sol kezdiń ózinde jaı áleýeti shekteýli elder ǵana emes, sol terrorıster AQSh-taı alyp eldiń ózine shabýyl jasap, búkil álemdi esinen tandyrǵan. Solaı kete bergende, búkil álem tynysh uıyqtaı almas edi. Al­dymen birinshi soqqy alǵan AQSh esin tez jıdy. 2001 jylǵy qyr­kúıektegi Vashıngton men Nıý-Iorktegi teraktilerden keıin AQSh sol terrorızmdi aýyz­dyq­tamaı bolmaıtynyna ózderiniń odaqtastarynyń, aq nıetti bas­qa elderdiń kózin jetkizdi. Sóı­tip, oǵan elýdeı el ún qosyp, Aýǵan­standa tamyr jaıǵan terrorızmge qarsy koalısııaǵa birikti. Árıne, munda basty aýyrt­pa­lyqty AQSh kóterdi. Olar bu­ǵan qyrýar qarjy men qarý-ja­­raq bóldi. Tek Aýǵanstannyń ózi­ne kómek retinde 100 mıllıard dollar berse, áskerdi ustaýǵa, olar­dyń qajetin óteýge trıllıon dollar qarjy jumsady. Basqa­lardyń úlesin de umytýǵa bolmaıdy. Talıbandarǵa qarsy soǵystyń kúsheıgen kezinde oǵan NATO-nyń 140 myńdaı áskeri, sonyń ishinde 110 myńdaı AQSh áskeri qatysty. Iá, soǵystyń saldary úlken. Koa­lısııanyń, negizinen AQSh-tyń 3,5 myńdaı adamy qaza tapty. Bireýler onda baryp neleriń bar edi dep, tabalaýy da múmkin. Olar talaı myńdaǵan adamnyń ómirin arashalaý jolynda qaza tapqan shyǵar. Bir ǵana Nıý-Iorktegi teraktiden qansha adamnyń qaza tap­qanyn jurt biledi. Eger sol qanypezer terrorısterdiń kózin joımaǵanda, olardyń jolyn kes­pegende, qurbandyqqa ushy­ra­ǵan­dardyń sany ondaǵan, júzdegen myńǵa jetýi múmkin edi ǵoı. Aýǵanstandaǵy soǵysqa bular­dan burynyraq quramyna búgingi bizdiń elimiz de kirgen KSRO da qatysqan. 10 jyl soǵysty. Oǵan 620 myńdaı Keńes áskeri qatys­ty. 14 453 sarbazynan aıyryl­dy. 147 tankisinen, 1314 BTM-nen, 443 zeńbireginen, 118 ushaǵynan, 333 tik­ushaǵynan aıyryldy. Qa­zaq­stan­nan 22 218 sarbaz qatysyp, olar­dyń 924-i qaıtpaı qaldy. Sonyń bári ne úshin degende, ınternasıonaldyq boryshyn óteý úshin, sosıalıstik ıdeıa úshin dep aqtalýǵa týra kelgen. Bosqa qyryldy-aý deısiń. AQSh-tyń, NATO-nyń Aýǵan­standaǵy 13 jylǵa sozylǵan so­ǵy­synyń nátıjesi ne? AQSh pre­zıdenti Barak Obama aıtady: amerıkalyq áskerı naýqan arqa­synda aýǵandar óz elin qalpyna keltirýge múmkindik aldy, son­daı-aq, Qurama Shtattardyń qaýip­siz­digi nyǵaıdy, Aýǵanstan budan bylaı terrorlyq qaýiptiń kózine aınalmaıdy. Osy sózdiń shyn máninde júzege asqanyn qalaısyń. Mamadııar JAQYP, «Egemen Qazaqstan».