Qazaq memlekettiliginiń shejireshisi

* Esenberlın – 100 Eń basty másele – «Kóshpendilerdiń» burynǵy qoǵam jaǵdaıyna da, qazirgi jaǵdaıǵa da táýelsiz ózindik qundylyǵy men ádebı taǵdyrynyń barlyǵynda.

 Shyńǵys AITMATOV.

KSRO ydyraǵanynan keıin bizde jáne basqa respýblıkalarda jańa egemen mem­leket qurý barysynda rýhanı qundy­lyqtar­dy qaıta baǵalaý úderisi qarqyndy túrde bastaý alyp, aınalasy 5-10 jyl ishinde óz máresine jetip te úlgerdi. О́t­ken ǵasyrlarda ómir súrgen tanymal tul­ǵa­lardyń qajyrly eńbegine laıyq baǵa da berildi. Árıne, bul qýanyshty jaǵ­daı. Degenmen, ulttyq mádenıetke teń­desi joq úles qosqan keıbir iri tarıhı tulǵa­lar eleýsiz qalyp qoıdy. Osyndaı tulǵa­lar­dyń biri de, biregeıi de – esimi kózi tiri­sinde-aq keń-baıtaq qazaq dalasynda ańyzǵa aınalǵan daraboz jazýshymyz Ilııas Esenberlın edi. «Qahar» tarıhı romany jaryq kórgen 1969 jyldan bastap Ilııas Esenberlın óziniń kitaptary eń kóp oqylatyn avtor retindegi birinshiligin eshkimge bermeı keldi. Ilııas aǵamyzdyń osy erligine toqy­raý zamanynda qazaq halqy qaıran qalǵan. HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıetinde I.Esen­berlın – kitaptarynyń jalpy tırajynyń kólemi jaǵynan teńdesi joq jazýshy. Osydan 10 jyl buryn olardyń sany 8 mıllıon danadan asqan edi. Qazirgi sanyn bilmeımin. Bul jaı ǵana qosalqy kór­setkish emes. Obrazdy túrde aıtsaq, onyń kitaptary ár úıde bar deýge de bolady. Respýblıkamyzdyń qaı qalasyn nemese aýylyn alsańyz da. О́ıtkeni, ol sonaý keńes dáýirinde de, búgingi táýelsizdik zamanynda da oqyrmannyń ystyq yqylasyna bólengen jazýshy. Joǵarydaǵy epıgrafta Shyńǵys Aıtmatov osyndaı qysqa da nusqa tujyrymdy qyzyl sóz úshin aıtqan joq edi. Onyń «Kóshpendiler» jáne «Altyn Orda» tarıhı trılogııalary saıası salmaǵy men tanymaldy qundylyǵy jaǵynan ótken ǵasyrdaǵy ulttyq proza salasyndaǵy eń irgeli shyǵarmalar bolyp tabylady. Ilııas Esenberlın shyǵarmashylyǵynyń ózgelerden bólek basty ereksheligi nede? Bul – negizgi suraq. Osyndaı ámbebap suraq­ty barlyq ádebıetshilerge qoıýǵa bolady. Bul kez kelgen klassıkalyq shyǵarmaǵa qoıylatyn eń basty talap ekendigi barshaǵa belgili. Ilııas Esenberlınge qatysty osy qaǵıdatqa negizdelgen suraqtyń jaýaby qalamgerler túgili jáı jurtqa da belgili. Men 2005 jyly jazýshynyń 90 jyldyǵy jaıbaraqat ótkende áriptesteri Ilııas aǵa­larynyń aldyndaǵy ózderiniń inilik paryzdaryn onyń 100 jyldyǵynda óteýge bel baı­laǵan ǵoı dep topshyladym. Osyndaı kúdik týǵasyn Qojanasyrdyń «Oǵan deıin ne esek óledi, ne arba synady» degen ázili de eske túsken. Ol da sosrealızmniń keı­bir klassık­­teri sııaqty aqyryn-aqyryn shegi­nip, oqyr­manynan alystap kete me eken dep te kúmándandyq. Ilııas Esenberlın ótken ǵasyrdyń basynda (1915 jyldyń 10 qańtarynda) dúnıege kelip, sol ǵasyrdyń sońynda (1983 jyldyń 5 qazanynda) dúnıeden ozdy. Onyń zamandastarynyń kókeıine úmit otyn mazdatyp, sanalaryna alýan túrli oılar qozǵaı alǵan segiz qyrly, bir syr­ly shyǵarmashylyǵy óz halqynyń jan dú­nıesiniń túbindegi sary altyndaı saqtalǵan – alda turǵan iri ózgerister men jarqyn bo­la­shaǵyna degen armanynyń aq qusy edi. Ol qara sýdy teris aǵyzatyn kórkem sózdiń teńdesi joq maıtalmany emes edi. I.Esenberlınniń áserli sózder tańdaýǵa ýa­qyty da bolmady. Biraq, onyń aldynda óz­geshe mańyzdy mindetter turdy: tarıh taǵy­lymynyń – tarıhı bolmystardyń fılo­sofııalyq taldaýlary, sol zamannyń kem­shi­likteri, kórkemsóz obrazdarynyń kóme­gimen jasalatyn bolashaqtyń josparlaryn baıan etý. Jalpy alǵanda, onyń shyǵarmashylyǵy óz ultynyń alys bolashaqta damýynyń máselelerine asa aýqymdy jáne túbegeıli kózqarasymen erekshelenedi. Ol óziniń shyǵarmashylyq oıtúıinderin osy turǵyda qurdy. Ultynyń jasandy túrde úzilgen joǵarydaǵy nemese jan-jaǵyndaǵy «qam­qor­shylarǵa» jaltaqtamaı, óz erkimen oılaı alatyn jáne mańyzdy máselelerdi sheshe alatyn qabiletin qalpyna keltirýge úsh baǵytta yqpal jasaı aldy jáne kómektesti. Osy maqsatta I.Esenberlın keshe, bú­gin, erteń degen klassıkalyq formýlaǵa júgin­di. Ult óz taǵdyrynyń 4-5 jylyna boljam jasaýy úshin ol óziniń sońǵy 100 jyldyq tarıhynda qandaı oqıǵalar bolǵanyn anyq bilýge tıis. Bes ǵasyrlyq tarıhyńdy bilmeı turyp aldaǵy 15-20 jylǵa boljam aıtý múmkin emestigin ol basqalardan buryn túsindi. Osy sebeppen Ilııas Esenberlın ótken ǵasyrlardyń qyryq qatpar astaryna tereń úńilip, ondaǵy barynsha mańyzdy tarıhı oqıǵalar men shynaıy tarıhı tulǵalar taǵdyryna erekshe zer saldy. Bir maqalanyń aıasynda avtordyń qaı kitabyna bolsa da taldaý jasaý qıyn. Jazý­shynyń povesteri men romandarynyń tek attaryna kóz júgirtkenniń ózinde de biz kóptegen derekterdi bile alamyz. Eń bastysy, onyń alysty boljaǵyshtyq qasıeti tań qaldyrady. Esenberlın óz zamany men ótken ǵasyr­lardyń asa aýqymdy dáýirlik oqıǵalaryn taldaý men oı eleginen ótkizýge o bastan be­ıim bolǵan edi. Ol úshin shy­ǵar­malarynyń eń mańyzdy qundylyǵy naqty adam, jeke tulǵa taǵdyry boldy. Sondyqtan, avtordyń erterekte jazylǵan povesteriniń biri «Adam týraly án» (1957) dep kezdeısoq atalmaǵan. Bas­qasha sózben aıtqanda, onyń búkil shyǵarmashylyq ómir­baıanyn «Adamdar jaıly poema» dep ataýǵa tolyq negiz bar. Onyń kitaptary uly tulǵa­lar men qarapaıym adamdar, jaǵymdy jáne jaǵymsyz keıip­kerler jaıly. Oǵan osyndaı kózqaras negizinen tarıhı tulǵalardyń túp beınesi bolyp kelgen keıipkerlerdiń ádebı obrazdarynyń minez-qulyqtaryn ashyq kórsetýge kómektesti. Qalamgerdiń basqa bir povesi «Tolqıdy Esil» (1965 jyl) dep atalady. Búgingi kún saıyn qulpyryp kele jatqan Qazaqstannyń jas astanasy Esil ózeniniń jaǵasynda ornalasqan. Bul ózen taýlardan shalǵaı Saryarqa jazyǵynda aǵyp jatqandyqtan eshqashan da býyrqanyp tolqyǵan emes. Degenmen, basqasha astarly maǵynada alǵan­da búgingi Esil úlken tolqynysta. О́ıtkeni, sońǵy 17 jyldan beri bııazy minezdi Esil ózeni Astana turǵyndarymen qatar basqa jurttyń da nazaryn ózine aýdaryp tur. Esil – sý kúrejoly. Qala sáýletiniń josparlary osy ózenniń ereksheligine tikeleı baılanysty. О́zenniń oń jáne sol jaǵalaýlarynyń jer bederi tutastaı bir peızaj retinde birtindep qala sýretimen ushtasyp jatyr. Astananyń jobasyn daıyndaǵan sheteldik jáne otandyq arhıtektorlar ózendi esepke ala otyryp, jobalaryn Esilden bastaıdy. Osyndaı jaıttardy eskere otyryp, men onyń shyǵarmalaryndaǵy beınelerdiń alda kele jatqan oqıǵalarǵa qatystylyǵyna tańdanamyn. Tipti, onyń kitaptarynyń bastapqyda berilgen shartty ataýlary da jyldar óte óziniń tereń maǵynasyn joǵaltpaıdy. Esenberlın romandarynyń ataýlary zańǵar­l­yqty, symbattylyqty, sándilikti pash etedi. Mysaly, «Altyn attar oıanady» (1978) jáne «Altyn qus» (1972). Jıyr­ma jyl ótken soń onyń osy obrazdary jas memlekettiń geraldıkasyn beıneleýge (gerbin sýretteýge) paıdalanyldy. Kóshpeli órkenıettiń belgisi – kóshpendi babalarymyzdyń «qanaty» – at Qazaqstan Respýblıkasy eltańbasynda qoldanyldy. Elimizde XX ǵasyr men 1991 jyldyń sońynda «Altyn attar» biz úshin týra maǵynada oıandy dep aıtýǵa da bolady. Munda da Ilııas Esenberlın oıtúıinderi tarıhı oqıǵalardan ondaǵan jyldarǵa ozyq tur. Endi Qazaqstannyń týynda Ilııas aǵamyzdyń qyran kelbetti «Altyn qusy» óziniń zor qanattaryn jaıyp jiberip, kúnniń asty men Uly Dala ústinde qalyqtap tur. Adamsúıgish Ilııas Esenberlınniń qoǵamdaǵy adamdar arasyndaǵy qarym-qatynas óte sheber sıpattalǵan romantıkaǵa toly romandarynyń aty da zatyna saı: «Ǵashyqtar» (1968), «Mahabbat meıramy» (1983), «Aqqý qustyń qýanyshy» (1984). Adamzat balasy úshin qaı kezde bolmasyn ózekti taqyryptar osy romandardyń ataýlarynan bastaý alady. Bir sózben aıtqanda, Esenberlın bizge tarıhı shyǵarmalarynan basqa «Mahabbat týraly trılogııa» da qaldyryp ketti. Onyń keshegi kúngi ádebı obrazdary búgingi kúnniń taptyrmas aıshyq aıǵaǵy men dáýir tańbasyna aınaldy. Ilııas Esenberlınniń búkil sanaly ómiri qıyndyqqa toly, shyǵarmashylyǵy baryp turǵan qaterli ótkel bolǵandyqtan, onyń týyndylarynyń ótkir minezdiligi kitaptarynyń atynan-aq baıqalady. Mundaı qaısar minez avtordyń ózine de tán edi, áıtpese ol osynshama aýqymdy jáne tyń taqyryptaǵy tvorchestvolyq josparlaryn qarlyǵashtaı qorǵaı da, is júzine asyra da almas edi. Avtordyń erjúrek batyl adam bolǵandyǵyn onyń ádebı týyndylarynan bilýge bolady. Onyń «Aıqas» (1966), «Qaterli ótkel» (1967), «Mańǵystaý maıdany» (1978) sııaqty romandary osynyń birden-bir dáleli. Batalıst Esenberlın tek qana tarıhı kitap­tarynda ǵana emes, basqa da shyǵar­malarynda keıipkerleriniń aýyzymen óz zamany men bolashaq urpaqtardyń ózekti máselelerin kóterip otyrdy. Oǵan sol kezdegi resmı saıasattyń tártibin qatań qadaǵalaǵan jandar kúdiktene qarap, ony beısaıasattyq, teris kózqarastaǵy jazýshy dep te sanady. Olarǵa ol kommýnıstik ıdeologııanyń sheńberinen shyǵyp ketip eskilikti ańsaıtyndaı bolyp kórindi. Mundaı kúrdeli jaǵdaıda Máskeýdegi ortalyq bılikke táýeldi, biraq halqynyń ótkeni men bolashaǵyna jany ashyǵan Dinmuhamed Qonaev Esenberlınniń tarıhı eńbekterin ashyq túrde qorǵamaǵanymen, ishteı quptap, olardyń jaryq kórýine jaǵdaı jasaýǵa tyrysty. Ilııas Esenberlınniń shyǵarmashylyǵyn halyq danalyǵynyń móldir bulaǵy retinde qarastyrýǵa bolady, óıtkeni onyń týyndylary halqymyzda umytylyp bara jatqan ańyzdardy, jaýyngerlik erlikti baıandap otyrdy. Jasyratyny joq, sol kezdegi qyzyl ımperııanyń saıasatyna tolyq sengen onyń keıbir qalamdastary úshin ultymyzdyń tarıhy 1917 jyldan bas­ta­latyndaı bolyp kóringen. Ol olarǵa ózi­niń kózqarasynyń durystyǵyn dáleldeı otyryp, keıin tarıhı shyndyqty «Qahar» romany men «Kóshpendiler» trılogııasy arqyly qazaq kórkem ádebıetinde birinshi bolyp aıta bastady. Osylaı «aıqastar» men «maıdandardyń» saryndary qalyptasty. Onyń kitaptarynyń ataýlarynan bastap oqyrmanǵa oı salady. Ilııas aǵanyń shyǵarmalary jastarǵa derbes oılaý ádetin qalyptastyrady. Onyń shyǵarmalary oılaýǵa «azyq» bolyp tabylady. Munda kóptegen tarıhı derekter keltirilgen, olar bolǵan oqıǵalardy bir-birimen baılanystyryp otyrady. Oqıǵalar asyǵys, ústirt jazylmaǵan. Olar bolǵan jaǵdaılardy qysqa ǵana baıandap otyrady. Ilııas Esenberlın shyǵarmalarynyń negizgi qundylyǵy da osynda. Ilııas Esenberlınniń 40 jylǵa sozyl­ǵan shyǵarmashylyq ǵumyryn «qaterli ótkelmen» salystyrýǵa bolady. Onyń zamandastarynyń basym kópshiligi áde­bıettiń dańǵyl joldaryn tańdaǵanda, ol jal­ǵyz ózi jolsyz jermen júrdi. Degenmen, 1970-shi jyldardyń basynda kóptegen qazaq aqyn-jazýshylary onyń izin basty. Ol XX ǵasyrda qalamger tarıhshylardyń ádebıet mektebiniń irgetasyn qalady. Ol, o basta, kóne dáýirdiń aqıqatyn izdep, jolsyz jerge súrleý salyp, sol soqpaqpen adaspaı, jalǵyz ózi durys sheshimge kelip, aıaǵynda teńdesi joq nátıjege qolyn jetkizip jeńis máresine birinshi bolyp jetti. HH ǵasyrdaǵy qazaq poezııasynyń alyby Qadyr Myrzalıev aıtqandaı: Esenberlın Ilııas qyzyq edi. Ereımenniń silemi, úzigi edi. Arktıka muzyndaı taqyrypty, Alǵash ret ol ózi buzyp edi! Osylaısha ol óziniń «Qaterli ótkelinen» abyroımen ótti. Bul bári kútpegen jerde tosynnan bolǵan, halqyna arnaǵan syıy bolatyn. «Jazýshy» baspasynyń dırektory jáne Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqar­masynyń ekinshi hatshysy bolǵan kezinde Ilııas Esenberlın birtýma tulǵalarǵa kómek­tesip júrdi. Ánýar Álimjanov kóz­qaras­tarynyń qalyptasýyna áser etip, Oljas Súleımenovtiń «Az ı Iа» kitabyn shyǵardy. Ilııas Esenberlınge de tanymal adamdar, mysaly, tarıhshy, etnograf, akademık A.P. Okladnıkov (KSRO ǴA-nyń Sibir bólimi, Novosıbırsk qalasy), Krıstına Damm (Varshava), Shyńǵys Aıtmatov (Bishkek), Álkeı Marǵulan (Almaty) jáne basqalar rýhanı qoldaý jasap júrdi. «Kóshpendiler» trılogııasynyń alǵashqy ataýy «Aq Orda» bolatyn. Oǵan ol kezdegi «aq» tús qyzyl kommýnısterge saıası turǵyda jaramsyz bolǵandyqtan bul ataýǵa ruqsat etilmedi. Esenberlın qyzyl fatalıstermen kitap ataýy boıynsha ymyraǵa kelýge məjbúr boldy. Aqyry trılogııaǵa «Kóshpendiler» degen sátti ataý tabyldy. Ol qazaq halqynyń ǵasyrlar boıy basynan keshken turmysyn kórsetedi. Onyń ústine bizdermen qatar ótken ǵasyrlarda basqa da kórshi halyqtar da kóshpendiler bolǵan. Qazirgi qaýym «Altyn Ordany» áli kúnge deıin túsinbeı qeledi. Keńes Odaǵy kezindegi oqýlyqtarda «Altyn Orda» ımperııasy Eýrazııa halyqtary úshin tek zorlyq-zombylyq, jabaıylyqty ǵana ákelgen memleket retinde kórsetilgen. Osyndaı qatqan qasań qalyp kópshiliktiń oıynda úsh ǵasyrda ornyǵyp qaldy. Onymen kelispegender tek azyn-aýlaq bilimdi qaýym ǵana (L.N.Gýmılev jáne basqalar). Ilııas Esenberlın osyndaı qalyptasqan jaǵdaıdy kóptegen tarıhshylardan góri jaqsyraq biletin. «Kóshpendiler» jáne «Altyn Orda» trılogııalary, basqa on bir kitapty eseptemeı-aq qoıǵanda, bizdi myńdaǵan jyldyq tarıhy bar ult ekenimizdi aıdan anyq dáleldep berdi. Ilııas Esenberlın qazirgi Qazaqstannyń XII-XV ǵasyrlardaǵy Altyn Ordanyń (Joshynyń Ulysy, «Uly Ulys») bir bóligi bolyp tabylatynyn kórsetti. Jazýshynyń derekteri boıynsha, osy Altyn Orda memleketi mońǵoldardan bastaý alyp, biraq onyń negizgi bóligi Qypshaq dalasy bolyp tabylady, onyń («Deshti Qypshaqtyń») arqasynda Shyńǵyshan memleketiniń kúsh-qýaty nyǵaıtyldy. Osy turǵydan qarastyrǵanda, Qazaqstan Altyn Ordanyń murageri bolyp sanalady, óıtkeni babalarymyz óz jeri men tarıhı otanynda atalmysh memleket ıgiligine aıanbaı jumys istedi. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini retinde qorytyndylap aıtsaq: Ilııas Esenberlınniń «Kóshpendiler» trılogııasy kez kelgen ulttyń mádenı ómirinde bir ǵasyrda, múmkin birneshe ǵasyrda, bir ret qana dúnıege keletin ári sırek, ári ǵajaıyp alyp týyndy. Ahmet DÚISENBAEV, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń «Ǵylym ordasy» RMK Qazaqstan ǵylymynyń tarıhy mýzeıiniń ǵylymı qyzmetker-qor saqtaýshysy.