Búgingi etnostyq, mádenı, dinı ártúrlilik – saıası turaqtylyq úshin jaýapty syn. Memlekettiń turaqtylyq, birlik, ulttyq ıdeologııa syndy máseleleri azamattyq tatýlyq pen etnosaralyq kelisimmen ólshenedi. Qundylyqtar men demografııalyq ahýaldyń arasyndaǵy baılanys jan-jaqty baıyptalýy kerek.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń ult uıasy Ulytaýda, kıeli Túrkistanda, ańyz Atyraýda ótken otyrystarynda da ulttyq qundylyqtardyń mańyzyn erekshe atap ótti. Bıylǵy basqosýda ulttyq biregeılikti saqtaý máselesine erekshe kóńil bólindi. Elimizdiń jańa kelbetin aıqyndaıtyn negizgi qundylyqtar ashyq aıtyldy. О́ıtkeni qoǵamdaǵy túrli kúrmeýli máseleler, halyqtyń arasynda jıilep ketken zorlyq-zombylyq, jemqorlyq faktileriniń saldary ortaq qundylyqtardyń ózektiligin arttyryp otyr. Osy turǵydan alǵanda «ult qalyptastyrý – nation building» úrdisi jalpyulttyq, adamı qundylyqtardyń negizinde júretinin eskergen Prezıdent árbir adam «Adal azamat» degen atqa laıyq bolsa, elimizde ádil qoǵam ornaıdy» dedi. Sondaı-aq ol «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» – úshtaǵanyn ozyq ári tabysty elge aınalýdyń basty kilti deýge bolatynyn, balalar men jastardy qalypty tárbıelep, olardyń boıyna osy ozyq qundylyqtardy sińirýge aıryqsha kóńil bólinýi kerektigin erekshe atap ótti.
Qazaqstan qazir ótpeli kezeńde tur. Osy rette halyqtyń polıetnostyq quramy men demografııalyq damý máselelerin qarastyrý qajettiligi týyndaıdy.
Damyǵan elderde demografııalyq ahýal ulttyq qaýipsizdiktiń bir bóligi retinde esepteledi. Al bizde kóbine genderlik jáne otbasylyq saıasat tujyrymdamasy aıasynda qoldanylady. Sońǵy demografııalyq saıasat tujyrymdamasy kúshin 2011 jyly joıdy. Álemde halyq sanaǵy on jylda bir ret ótkiziledi. Osy eseppen, táýelsiz Qazaqstanda Ulttyq halyq sanaǵy úsh ret ótkizildi. Olar 1999, 2009 jáne 2021 jyldary.
Halyq sanaǵynyń aqparat kózi retindegi basty artyqshylyǵy – halyqtyń etnostyq quramyn men etnostyq toptardyń jas qurylymyn jáne otbasy mólsheriniń anyqtalýy. Sanaq qorytyndysy halyqtyń perspektıvalyq reprodýktıvti minez-qulqyn baǵalaýǵa da múmkindik beredi. Al Quryltaıda Memleket basshysy usynǵan jalpyulttyq qundylyqtardyń naqty tizimi: táýelsizdik jáne otanshyldyq, birlik jáne yntymaq, ádildik jáne jaýapkershilik, zań jáne tártip, eńbekqorlyq jáne kásibı biliktilik, jasampazdyq jáne jańashyldyq qoǵamda búkil elimizdiń jáne árbir azamattyń múddesin toǵystyratyn progressıvti minez-qulyq úlgilerin qalyptastyrýdy kózdeıdi.
Etnosaralyq qatynastar salasyn baǵalaý máselelerinde de etnodemografııalyq jaǵdaı mańyzdy parametrlerdiń biri bolyp esepteledi. Derekke kóz salsaq, 2021 jylǵy Ulttyq halyq sanaǵynyń qorytyndysy boıynsha halyq sany 19 186 015 adamdy qurady. Elde 124 etnostyq toptyń ókilderi turady. Al 2009-2021 jyldardaǵy sanaqaralyq kezeńde qazaqtar sany 33,7%-ǵa (úles salmaǵy – 70,4%), ózbekter – 33,4%-ǵa (úles salmaǵy – 3,2%) ósti, orystar sany 21,4%-ǵa (úles salmaǵy 15,5%) tómendedi.
Tabıǵı ósimniń joǵary deńgeıi elimizde halyq sanynyń eki jyl ishinde 1 mln adamǵa ulǵaıýyna ákeldi: 2023 jylǵy 14 qarashada halyq sany 20 mıllıon adamǵa jetti. Halyqtyń derekter bazasynyń kórsetkishterine sáıkes, byltyr 14 qarashada tańǵy saǵat 8.10-da týǵan 5 bala elimizdiń 20 mıllıonynshy turǵyny boldy. Elimizdiń mereıtoılyq azamattary Ulytaý, Jetisý, Atyraý, Aqmola jáne Túrkistan oblystarynda dúnıege keldi. Olardyń ishinde 3 ul men 2 qyz bar.
Qazaqtar men basqa da azııalyq etnostardyń (ózbek, dúngen, kúrd, tájik, uıǵyr, túrik) demografııalyq áleýeti eýropalyq etnostyq toptardan áldeqaıda joǵary. Eýropalyq etnostar arasynda halyqtyń qartaıý deńgeıi azııalyq etnostyq toptarǵa qaraǵanda áldeqaıda joǵary. El aýmaǵynda turatyn negizgi etnostyq toptardyń arasynda halyq sanaǵynyń derekterine sáıkes, halyqtyń qartaıýynyń eń joǵary deńgeıi ýkraındarda (23,4%), polıaktarda (18,1%) jáne orystarda (17,4%) baıqalady.
Qazaqtar salystyrmaly túrde jas etnos. 65 jastan asqan egde jastaǵy azamattardyń úles salmaǵy halyqtyń jalpy sanynyń 5,5%-yn, al jastardyń úlesi 28,8% quraıdy. Al tájikterdiń (35,7%), túrikter men kúrdterdiń (33,8%) 1/3 bóliginen astamy jastar, dúngenderdiń (32,1%) jáne ózbekterdiń (32,0%) 1/3 bóligine jýyq jastar. 15-34 jas tobyndaǵy jastardyń eń azy ýkraındarda (18,8%), polıaktarda (23,2%) jáne qyrǵyzdarda (23,6%).
Sanaqaralyq kezeńde otbasylar sany 38,7%-ǵa ósti, alaıda otbasy kólemi 3,5-ten 3,2-ge deıin azaıdy. Sanaq qorytyndysynda otbasylar sany – 5 578 947, onyń ishinde balalary bar otbasylar sany – 3 633 869, 10-nan astam balasy bar otbasylar sany – 163. Eki adamnan turatyn otbasylar – 41,2, úsh adamnan – 27,6, tórt adamnan – 14,9, bes adamnan – 8,2, altydan – 4,5, jetiden – 1,7, segizden – 0,8, toǵyzdan – 0,4, onnan jáne odan da kóp adamnan 0,7 paıyzdy quraıdy.
Halyq sanaǵynyń qorytyndysy kórsetkendeı, elimizdegi áıelder birtindep az bala týýǵa kóshken. 15-49 jas aralyǵyndaǵy 1 024 911 áıel balaly bolýdy josparlap otyr. Bul osy jas tobyndaǵy barlyq áıeldiń 22,6 paıyzyn quraıdy. Balaly bolýdy josparlaıtyn áıelderdiń arasynda kópbalaly bolǵysy keletinderdiń úlesi óte tómen.
Jas toptarynyń ishinde balaly bolýdy josparlaýshylardyń eń kóp úlesi –35-39 jas toby. Olar 1982-1986 jyldar aralyǵynda sanaq kezinde týǵan áıelderdiń urpaǵy, eń kishisi – 45-49 jas tobynda (7,1%), sebebi, osy jas tobynda áıelder negizinen reprodýktıvti fýnksııalaryn aıaqtaıdy. Bolashaqta bala týýdyń tómendeýine 15-19 jas jáne 20-24 jas toptarynda bala týýdy josparlaýdyń salystyrmaly túrde tómen deńgeıi yqpal etedi.
Budan qoǵamda, ásirese qazaqtardyń arasynda otbasy, bala qundylyǵy men róliniń shegerilip, otbasy jáne neke ınstıtýtynda transformasııa júrip jatqanyn baıqaımyz. Al memleketimiz demografııalyq turǵydan qaraǵanda jas memleketter sanatyna jatqanymen, halyqtyń qartaıý úderisi de keń etek jaıyp otyr.
Osy jáne basqa turǵydan alǵanda jalpy adamı qundylyqtardyń, sonyń ishinde dástúrge negizdelgen qundylyqtardy nasıhattaý mańyzy alǵa shyǵyp otyr. Bul «Eldigimiz – birlikte» qaǵıdatyn júzege asyrýdyń jáne polıetnostyq qoǵamda tártip pen turaqtylyqty damytýdyń negizi ári bolashaq demografııalyq turaqtylyǵymyzdyń kepili bolady.
Aıaýlym SAǴYNBAEVA,
demograf-sarapshy