Eýropadan tutanǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵys keńes odaǵyn sharpyǵan jyldary Qostanaı oblysynan 73 500 adam maıdanǵa attanypty. О́ńirdiń árbir besinshi azamaty soǵysqa ketken. Oralmaǵandary, iz-túzsiz ketkeni qanshama. Al aman-esen elge qaıtyp kelgenderden kózi tiri 16-aq soǵys ardageri qalypty. Solardyń biri – 99 jastaǵy qart maıdanger, jýrnalıst, aqyn Qasymhan Aldabergenov.
О́negeli ómiriniń ǵasyrlyq belesine aıaq basqan qarııa áli de tyń. Keshegi otty jyldardyń esteligi kúni búginge deıin jadynda. Soǵys bastalǵanda aýyldyń er azamattary maıdanǵa ketip, sharýashylyqtyń bar aýyrtpalyǵyn áıelder men kámeletke tolmaǵan jas balalar kóteredi. Eńbektegen baladan eńkeıgen kárige deıin jumylyp judyryq bolyp, jeńis úshin eńbek etedi.
«Sonda 15-16 jastaǵy balamyz. Shóp shaptyq. Jas taıynshany úıretip, tyrmaǵa jegip alyp, shóp tyrmaladyq, maıa saldyq. Aýyldan 75 shaqyrym jerde Bredy degen stansa bar, sol jerge ógiz arbamen astyq tasydyq. Ol kezde soǵysqa at kerek pe, arba kerek pe, kıim-keshek kerek pe, eshkim bir aýyz sóz aıtpaıtyn, áskerge at kerek dese, jalǵyz atyn jetektetip qoıa beretin. Bári maıdan úshin qyzmet istedi», deıdi qart maıdanger.
Qasymhan ata ásker qataryna 17 jasynda, 1943 jyly 10 qańtarda alyndy. Aldymen Zlatoýsttaǵy 6 aılyq pýlemetshiler ýchılıshesinde atýǵa mashyqtanady. Keıin jańa qurylǵan 14-áýe desanty brıgadasyna qabyldandy. Jıyrmaǵa tolmaǵan jas desantshy jaý tylynda jıi bolyp, talaı ret ajalmen betpe-bet keldi. Jeńis jaqyndaǵan tusta maıdannyń aldyńǵy shebinde shaıqasty.
«Býdapesht qoldan-qolǵa ótip jatqan kez. Boloton degen úlken kól bar. Bizdi sol jerde qorǵanysta turǵan nemistiń tank dıvızııasyna aparyp saldy. Qıramaǵan dúnıe joq, aınalamyz túgel – tútin, jalyn, janyp jatqan tehnıka. Meniń qolymda pýlemet, qasymdaǵy jigittiń qolynda – PTR. О́zi eki ıyǵyna eki adam mingendeı, eńgezerdeı qarýly jigit edi. Umytpasam, osy Shymkent jaqtan, esimi Tóken bolýy kerek. PTR-diń salmaǵy 9 kılo, dıskisi bar. Onysy ıyǵynan túspeıtin. Sol jigit kelip qalǵan jaý tankisin atyp edi, álgi tank bir orynda turyp qaldy da, burq ete qaldy. Tankiden shyǵyp úlgergenderdi men pýlemetpen qarsy alamyn. Qyrqyp salady. Sol sátte Tóken moldasoqynyp otyra qaldy da, eki qolyn kóterip bıleı bastady. Tank janyp jatyr. Bizge de oq jaýyp jatyr ǵoı. Ot pen oqtyń ishinde otyrsań da, keremet qýanysh bolady eken. О́lim men ómirdiń arpalysy ǵoı endi. Úlken jeńistiń bir ushqyny edi – bul. Mine, ǵajap! Osy shaıqastan keıin Tókenge «Qyzyl Juldyz» ordeni berildi. Sodan búkil Majarstandy kókteı ótip, Dýnaıǵa kelip tireldik. Sol jerde II Ýkraına maıdanynan bizdiń 100-dıvızııany aldyńǵy shepke saldy. Osylaısha, biz 1945 jyldyń kóktemin Vena qalasynda qarsy aldyq. Fashıster ońaılyqpen berilgisi kelmedi. Ar jaqtan odaqtas kúshter kómekke kelgen soń ǵana jaýdyń beti qaıtty. Biz sol jerde Amerıka áskerimen qaýyshtyq. Aýstrııany azat etkennen keıin, bir aı jaıaý júrip otyryp, qaıtadan Býdapeshttiń túbine oralyp, sol jerde turdyq», deıdi Qasymhan ata.
Býdapesht mańyndaǵy Boloton ózeni boıynda qorǵanysta turǵan nemistiń 11-tank dıvızııasymen bolǵan qandy shaıqas qart jaýyngerdiń áli esinde. Alǵy sheptegi shaıqastan keıin sharshap, túnemelde okop qazbaı jaıdaq jerge jata ketken qandy kóılek qarýlastarynyń kóbi kóz aldynda mert bolady.
«Bir aǵashtyń baýyryna toqtadyq. Komandır eshqandaı shylym shegý, ot jaǵý bolmasyn, tezdetip okop qazyp alyńdar dep buıyrdy. О́zimizge sarshunaqtyń ini sııaqty tip-tik okop qazyp aldyq. Birsypyrasy jerge jata ketken boıy uıyqtap qaldy. Tún ortasynda jaýdyń iri kalıbrli pýlemeti oq jaýdyrdy, sol túni okopta jatqandar ǵana aman qaldyq», deıdi maıdanger.
Qasymhan qarııa soǵys ótinde júrgen maıdanger úshin elden kelgen hattan ystyq eshteńe joq deıdi. Jastaıynan óleńge qumartyp ósken jaýynger hatty óleńmen jazypty. Onyń maıdannyń ekinshi bir túpkirinde júrgen týǵan aǵasyna jazǵan haty inilik saǵynyshqa toly.
«Men ol kisini bapa deıtin edim, «Bapam tiri qaldy ma, joq pa» dep oılaımyn. «Inim tiri qaldy ma» dep ol oılaıdy. Bir kúni hat keldi. Ol hattyń jaýabyn: «Bapa, saǵan aıryqsha arnap jazdym hat, Hatyńda alyp qalǵannan soń, bolyp shat. Kópten beri habaryńdy bile almaı júrýshi edim, oń men solǵa alańdap. Mine, búgin, óz qolyńmen jazǵan hat, Jatyr alda, oqyp shyqtym qat-qabat, Kózim kórip, ózińmenen sóılesip, Qalǵandaı bop, ósti boıda kúsh-qýat. Qýanǵannan tóbem kókke jetkendeı, Júrek týlap, kóńilge nur sepkendeı, Kópten beri oı shyrmaǵan ýaıym, Bir-aq sátte boıdan shyǵyp ketkendeı. Endi, bapa, hat arqyly qatynas, Úzilmesin, aman bolsyn, ǵazız bas, Osymenen iniń sózin aıaqtap, Saǵynǵannan syǵyp aldy kózden jas», dep óleńmen jazdym», deıdi qart desant.
Maıdanger jeti jarym jyl áskerı boryshyn ótep, elge 50-jyldary ǵana oraldy. Shańyraq kóterip, urpaq súıdi. 30 jyl ustazdyq etti. Alǵash matematıka páninen sabaq berse, keıin qazaq tili men ádebıetiniń muǵalimi boldy. Aýdandyq gazette qyzmet etti. Oblystyq aıtystarǵa qatysyp, Omar Shıpın, Nurqan Ahmetbekov syndy sańlaq aqyndarmen sóz qaǵystyrdy. Taǵylymdy kitaptar jazdy. Ǵasyrmen qurdas qart jaýynger qolyna qara dombyrasyn alyp, anda-sanda qandy kóılek joldastaryn eske alyp, óleńmen jazylǵan maıdan hattaryn ánge qosady.
1959-1979 jyldar aralyǵynda Qostanaı óńirinde alty ret aqyndar aıtysy ótken eken. Jetiqara aýdanynda aýyl muǵalimi bolyp júrgen Qasymhan Aldabergenov osy aıtystardyń tórt dúrkin jeńimpazy atanady. Aqyn týraly, aıtys óneri týraly sol kezdegi odaqtyń bas basylymy «Pravda» gazeti de jazady.
1980 jyly maıdanger Qostanaı oblysynyń atynan Almaty tórinde ótken II respýblıkalyq aıtysqa qatysady. Sol aıtysta qazaq poezııasynyń abyzy Ábdilda Tájibaevtyń ózi ónerine rıza bolyp, ıyǵyna shapan jaýyp, qolyna dombyra ustatypty. Ol aıtys «Jyr-shashý» jınaǵyna endi.
Kezinde Qasymhan atamyzdy qazaq teledıdary tórt ret Almatyǵa qalap shaqyrtyp, «Halyqtar qazynasy» sıklinen uly Abaıdyń «Masǵut», «Eskendir» poemalaryn jyrlatqanyn da aıta ketken lázim. Ol habardyń ara-arasynda maıdangerdiń tól týyndylary da oryndaldy.
Súıegi asyl abyz keýde qarııa júzge taıap qalsa da áli tyń. Jady myqty, kóńili sergek, kóńili saırap tur. Shaqyrǵan jerden qalmaı, jastarmen kezdesip, keýdedegi qazynaly kómbesin aqtarýdan eshqashan sharshaǵan emes. Mundaı kezdesýlerde qart desantshy tilersekten qan keshken qaharly kúnderin áńgime etkennen góri, óńir rýhanııatynyń shejiresin aǵytyp, kezinde Tobyl óńirinde dástúrli mektepke aınalǵan jyrshylyq, termeshilik ónerdiń kórnekti ókilderi haqynda syr aqtarǵandy jón kóredi.
Qostanaı oblysy