Halqymyz «Bilim – ınemen qudyq qazǵandaı» deıdi. HI–HII ǵasyrda ómir súrgen ǵulamalar Júsip Balasaǵun, Mahmut Qashqarı, t.b. eńbekterin sol kezdegi týǵan jurtyna jaqyn tilmen jazýdaǵy maqsaty – ózderi jaqsy meńgergen arab tilin syılaı otyryp, túrki ǵylymı tiliniń mártebesin kóterý edi. Birde akademık-matematık Muhtarbaı О́telbaev jıylǵan zııaly qaýym aldynda: «Meniń ǵalymdyǵym da, professorlyǵym da qazaqtyǵymnan sadaǵa. Aldymen qazaqpyn, musylmanmyn, sonan keıin ǵalymmyn. Ata-babamnyń arýaǵyn syılamasam, myńdaǵan jyl ómir súrgen ana tilimde sóılemesem, ata saltymdy saqtamasam, men eshkim emespin», dep oı aıtqany jadymyzda.
Biz búgin otandyq topyraqtaný ǵylymynyń sırek kezdesetin elshil ǵalymy týraly sóz etkeli otyrmyz. Ol – aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń doktory, professor, Halyqaralyq Ekologııa akademııasynyń akademıgi, birtýar topyraqtanýshy, qoǵam qaıratkeri marqum Esbol Jamalbek.
Almatynyń baıyrǵy zııalylary Esekeńdi birshama jaqsy biledi. Ǵylym akademııasynyń Topyraqtaný ınstıtýty, Qazaq aýylsharýashylyǵy ınstıtýty, Qazaq memlekettik ýnıversıteti – Esbol Úsimbekuly edáýir tanylǵan, eńbegi baǵalanǵan oryndar. О́zi de sol ǵylym-bilim ordalaryna aıanbaı eńbek sińirdi.
Bilim alýshylarmen kezdeskende nemese tańdaýly dáristeriniń kirispesinde tamasha eki pikir aıtatyny esimizde qalypty. Birinshisi – «Barlyq ǵylymnyń bastaýy – «Bul nege mundaı?» degen qarapaıym suraq». Ekinshisi – «Adam oıynda shekteý men shekara joq. Ǵalymnyń oıy – adamzattyń asyl oıynyń ushqyny. Ǵylymǵa shyn berilgen adam nátıjege jetpeı qoımaıdy».
Esekeń ultymyzdyń myna naqylyn jıi qaıtalaıtyn: «Jaqsymyn dep maqtanba, halyq aıtpaı. Batyrmyn dep maqtanba, jeńip qaıtpaı». Salaǵa janashyrlyǵy da, bilim-ǵylymǵa jankúıerligi de, eldiń damýyna kásibı maman, syıly zııaly retinde bolysýy da osy órede kórinetin.
Ol 1934 jyly 17 mamyrda Túrkistan óńiriniń Alataý men Qarataý qoltyqtasqan aýmaǵyndaǵy Kershetas aýlynda dúnıege keldi. 1951 jyly sol kezdegi S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memlekettik ýnıversıteti bıologııa-topyraqtaný fakýltetiniń topyraqtaný mamandyǵyna oqýǵa túsedi. Jastaı ǵylymǵa yntyzar boldy. 1956 jyly ýnıversıtetti úzdik bitirgen soń, aspırantýraǵa qaldyryldy. 1965 jyly Qazaqstan Ǵylym akademııasy Topyraqtaný ınstıtýty men Botanıka, Mıkrobıologııa ınstıtýttarynyń birikken Ǵylymı keńesinde «Maqtaaraldyń topyraq-melıoratıvtik jaǵdaıy jáne ony jaqsartý joldary» atty taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵap, aýylsharýashylyq ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin aldy. Uzaq jyl osy Ǵylym akademııasy júıesinde jaýapty qyzmetter atqardy. Halyqaralyq, respýblıkalyq birneshe ekspedısııaǵa qatysty.
Ǵalym Esbol Jamalbek táýelsizdiktiń ǵylymı atmosferasyn jasaýǵa tabandy túrde qyzmet etti. Elimizdiń topyraq-melıoratıvtik hal-ahýalyn jaqsartý men ony tıimdi ıgerý týraly el, sala basshylyǵyna birneshe dáleldi usynystar joldap, qoldaý tapty. 1973 jyldan Almaty, Ońtústik Qazaqstan, Shyǵys Qazaqstan, Batys Qazaqstan oblystarynda júrgizilgen tııanaqty ǵylymı-zertteý jumystary burynǵy odaq deńgeıinde tanymal boldy.
Azattyqtyń eleń-alańynda, 1992 jyly Túrikmenstan astanasy Ashǵabadtyń Ǵylym akademııasyndaǵy áıgili (burynǵy búkilodaqtyq) Shól ınstıtýtynda «Mańǵystaý túbeginiń jer resýrstaryn ekologııalyq-melıoratıvtik baǵalaý, tıimdi paıdalaný jáne qorǵaý» atty taqyrypta geoekologııa mamandyǵynan doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵady. Qorǵaýǵa usynǵan birneshe ǵylymı tujyrymdamasy Topyraqtaný ınstıtýty men Qazaq aýylsharýashylyǵy ınstıtýtynyń (qazir Ulttyq zertteý aýylsharýashylyǵy ýnıversıteti) zerthanalarynda synalyp, el abyroıyn kóterdi. Osy sala boıynsha 10 monografııa, 8 oqý quralyn, 8 ádistemelik kitapsha, 400-den asa ǵylymı, ǵylymı-tanymdyq maqala jarııalady.
1991 jyly Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń geografııa fakýltetine shaqyrylyp, ǵylymı jumysty ustazdyq jumyspen úılestirip qyzmet ete bastady. О́ıtkeni fakýltette qazaq bólimi ashylyp, osy baǵytty sapalandyrý mindeti turdy. Professor Esbol Úsimbekuly qazaq, orys tilderinde qatar dáris oqydy. Aspıranttar men doktoranttardy ǵylym álemine oraıly tarta bildi. 2000 jyldardan keıin magıstrlik, PhD ǵylymı baǵdarlamalarynyń Qazaqstan mazmunyn meılinshe tolyqtyrdy. Osy saladaǵy Esekeńniń shákirtteri elimizde de, shetelderde de tabysty qyzmet istep júr. Baısaldy qasıeti úshin Otanymyzdyń joǵary mektep mamandary, ǵylymı orta ol kisini aıryqsha qurmettedi.
Bir qyzyǵy, Esbol Úsimbekulynyń memlekettik marapatynan góri qoǵamdyq marapaty kóbirek eken. Ol – týǵan aýdany men oblysynyń qurmetti, ardaqty azamaty. Sondaı-aq 2009 jyly stýdentter men magıstranttardyń ustazdardy baǵalaý reıtıngine (ádil tańdaýyna) salǵanda, geografııa fakýltetiniń «Eń úzdik oqytýshysy» atanǵanyn da aıta ketken lázim. Bul konıýnktýradan ada ataq edi. 2016 jyly Respýblıkalyq ǵylym ardagerleri uıymy da Esekeńe «Úzdik ǵylym ardageri» degen marapat taǵaıyndaıdy. Muny da qoǵamnyń baǵasy degen oryndy.
Áli esimizde, 1990–1991 jyldary Ǵylym akademııasy túrli salasynyń otanshyl azmattary tuńǵysh ret qazaq tilinde ǵylymı konferensııa ótkizýdi sheshkende, ataǵy dardaı biraz akademık «Ǵylymdy qazaqsha jazý, baıandaý múmkin emes» dep, táýekeldikti toqtatqan edi... Másele mynada: sol kezde ǵalymdardyń kóbi aýyldan shyǵyp, taza qazaqtildi mektep bitirse de, ǵylymı eńbekterin ana tilinde jaza almaıtyn kúıge túsken-di.
Osy stereotıpti buzǵan ǵalymnyń biri de professor Esbol Jamalbek desek, qatelespeımiz. Onyń «Jer qunary – ómir nári» («Qaınar» baspasy, 1987), «Qazynaly túbek» («Qaınar» baspasy, 1990), «Qazaqstan topyraǵy jáne onyń ekologııasy» («Sanat» baspasy, 1995), «Jalpy topyraqtaný jáne topyraq geografııasy» (QazMÝ, 1997), «Jer kadastry» (QazMÝ, 200, telavtorlarmen), t.b. zertteýleri men oqý quraldary qashanda ózekti.
Qazir ǵoı, jer men topyraqty durys ıgerýdi, sý men ırrıgasııa máselesin jıi aıtamyz. Osy zárýlikti Esbol Úsimbekuly sonaý 1959 jyldan bastap kóteripti. Sol jyly «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetine «Elenbeı júrgen másele» atty maqala jazypty (18.08.1959). 1961 jyly «Bilim jáne eńbek» (№9) jýrnalyna «Topyraq toza ma?» atty ótkir materıal jarııalapty. 1962 jyly «Lenınshil jas» gazetine «Jer tyńaımasa, jemis az» degen baǵytta serııalyq maqala jazypty. 1972 jyly 24 qarashada búkil zııaly, aqyn-jazýshy oqıtyn «Qazaq ádebıeti» gazetinde «Jer – adamzat anasy» atty problemalyq maqala bastyrady. Mundaı maqalasy 90-jyldary «Egemen Qazaqstan» gazetinde de jarııalanyp turdy. «Tabıǵattaný tálimi» (6.12.1991), «Týǵan tabıǵattyń topyraǵy» (26.09.1995), «Tyńnan alar nesibemiz túgesilgen joq» (17.03.1995), t.b. maqalalary esimizde. Esekeń ózekti oı-pikirin ulttyq barlyq basylymǵa usyndy. Televıdenıe men radıoǵa da bilikti spıker-sarapshy retinde shaqyryldy.
Ǵalym osyndaı súbeli oılarynyń basyn qurap, keıin «Qazaq ǵylymy: kim, ne, qaıda, qashan?» atty kitap ta shyǵardy. Bul – ǵylym men qoǵamnyń, teorııa men tájirıbeniń arasyn jalǵaǵan tamasha dúnıe de esepteımiz.
Esbol Úsimbekuly týǵan perzentterine, aǵaıynnyń balalaryna, shákirtterine tálim-tárbıe berý isinde bárine teń qarady. Kásibı mamandaný men izdenisti, tazalyq pen adaldyqty birinshi orynǵa qoıdy.
Kórnekti ǵalym, qoǵam qaıratkeri Esbol Jamalbek tiri bolsa, bıyl 90-nyń tórine shyǵar edi. Álemdi ábigerge salǵan pandemııa ol kisige de ońaı tımedi. Aldynda qýatty, sergek-aq edi. Naýqastan kúrt álsirep qaldy. Kóńilin suraı barǵan bir shákirtine Esekeń: «Burynǵylar «Jaqsy aǵa – orman, jaqsy ini – qorǵan» deýshi edi. Jaqsy aǵa bol!» dep bata beripti... Onyń elim dep soqqan júregi 2021 jyly 87 jasynda toqtady.
Esbol Úsimbekulynyń qasıetti qazaq topyraǵyna sińirgen shynaıy qyzmeti umytylmaı, ult ǵylymynda ónege bolyp qala bermek.
Yspandııar Aqaıuly,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory