Elimizdiń 10 oblysynda sý tasqyny júrip, halyq biraz ábigerge tústi. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev bas bolyp, ortalyq atqarýshy bılik jáne jergilikti ákimder qoldan qelgen barlyq múmkindigin tabıǵattyń tosyn minezin aýyzdyqtaýǵa jumsady. Bastysy, barlyq eldi mekende turǵyndar men basqa oblystardan kelgen eriktiler eren eńbek úlgisin kórsete bildi. Apat eńserilgennen keıin buǵan kim kináli degen suraq týyp jatyr, oǵan sarapshylar ártúrli ýáj keltiredi. О́z tarapymnan tasqyn sý apatyn der kezinde boljaı almaǵan jáne jergilikti atqarýshy organdarǵa jetkize almaǵan basty faktor gıdrologııa salasynyń toqyraýy der edim.
Gıdrologııa degenimiz – tabıǵı sýlardy jáne olarda bolatyn qubylystar men úderisterdi zertteıtin ǵylym salasy. Bul qurlyq jáne muhıttar men teńizder gıdrologııasy bolyp ekige bólinedi. Qurlyq gıdrologııasy ózender, kólder men bógender, batpaqtar, jerasty sýlarynyń gıdrologııasy (gıdrogeologııa), muzdyqtar gıdrologııasy (glıasıologııa) bolyp bólinedi.
Aýyl sharýshylyǵy men ekonomıkanyń basqa da salalaryn sýmen qamtamasyz etý, elektr qýatyn alý, kópirler salý, taǵy basqa máselelerdi sheshý jóninde gıdrologııanyń mańyzy óte zor. Respýblıka aýmaǵyndaǵy 85 myń ózen men maýsymdyq jylǵa, 48 myńnan asa kól, úlkendi-kishili júzdegen bógen men toǵannyń gıdrologııalyq jaǵdaıy olardyń ornalasqan jerine jáne klımattyq jaǵdaımen tyǵyz baılanysty. Elimizdiń jazyq jerlerinde jınalǵan qar, erý rejimi, qar túsý men qar erý kezderindegi meteorologııalyq jaǵdaılar men topyraqtyń gıdrofızıka ahýaly turaqty túrde baqylanyp, zertteledi. Mine, gıdrologııanyń osyndaı mańyzdy jumystardy atqarýy elimizdiń Ulttyq gıdrometeorologııalyq qyzmeti aıasynda júrgiziledi.
Qazaqstandaǵy gıdrometeorologııalyq qyzmetiniń tarıhy tereńde jatyr. Alǵashqy meteorologıkalyq baqylaý HIH ǵasyrdyń ortasynda, 1848 jyly Qyzylorda oblysyndaǵy Qazalyda bastalǵan. Olardyń sany HH ǵasyrdyń basynda 28 stansaǵa jetken. Al gıdrologııalyq baqylaý keshteý damyǵan, 1900 jyldary Qazaqstanda Ertis ózeninde sý deńgeıin ólsheıtin 4 qosyn bolǵan, olardyń sany 1917 jylǵa qaraı 25-ke deıin ósken.
Elimizde meteorologııalyq bıýro 1922 jyldyń qańtarynda Orynbor qalasynda Narkomzem quramynda qurylǵan, al gıdrologııalyq baqylaý Sý sharýashylyǵy basqarmasynyń qaramaǵynda bolǵan. 1930 jyly Meteorologııalyq bıýro men Qazvodhozdyń gıdrometbıýrosynyń negizinde Qazaq AKSR-nyń Gıdrometeorologııalyq komıteti qurylyp, onyń alǵashqy tóraǵasy bolyp belgili saıası qaıratker Oraz Jandosov taǵaıyndalǵan. Sol jyldary komıtet quramyna ár jerde shashyrańqy bolyp júrgen 102 gıdroqosyn, 20 meteostansa berilgen. On jyl ishinde, ıaǵnı 1940 jyly gıdroqosyndar (posttar) sany 175 bolǵan. Soǵys jyldary gıdrometeorologııalyq qyzmet túgelimen Qarýly kúshter quramyna kirgen. Bul olar atqaratyn qyzmettiń mańyzdylyǵyn kórsetedi.
1978 jylǵy 30 naýryzda KSRO Mınıstrler keńesi janyndaǵy gıdrome-teorologııalyq Bas basqarma ózdiginshe Memlekettik komıtet bolyp ózgergennen keıin bizdiń elde bul basqarma 1979 jyly Qazaqtyń respýblıkalyq gıdrometeorologııa basqarmasy dep ataldy.
Qazirgi «Qazgıdromet» mekemesiniń málimetterin qarap otyrsańyz, Qazaqstannyń gıdrometeorologııalyq qyzmeti 1999 jyldyń 2 naýryzynda Úkimet qaýlysymen Qazaqtyń respýblıkalyq gıdrometeorologııa basqarmasy negizinde jańadan Tabıǵı resýrstar men qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligine qarasty Respýblıkalyq memlekettik mekeme (RMM/RGP) «Kazgıdromet» qurylǵany jazylǵan. Bul tarıhı derekterdi óreskel burmalaý bolyp tur.
Qazaqstan egemendik alǵannan keıin bul salanyń qyzmeti joǵarǵy deńgeıde boldy. 1992 jyldyń 7 aqpanynda keńes odaǵynda ortalyqqa baǵynyshty bolǵan basqarma negizinde Prezıdent Jarlyǵymen Mınıstrler kabıneti janyndaǵy Gıdrometeorologııa bas basqarmasy (Qazgıdromet) bolyp quryldy. 1995 jyldyń 19 qazanynda Prezıdent Jarlyǵymen Mınıstrler kabıneti janyndaǵy mekemeniń mártebesi joǵarylap, ol Qazaqstan Respýblıkasynyń gıdrometeorogııa bas basqarmasy bolyp ózgertildi. Sóıtip, bul mekeme elimizdegi memlekettik basqarýdaǵy ortalyq atqarýshy organ sanaldy. Basshysy «mınıstr» mártebesine ıe boldy, baılanys telefony VCh jáne «Kremlevka», ıaǵnı Prezıdent, Premer-mınıstr, mınıstrler men oblys ákimderimen tikeleı baılanysqa shyǵatyn múmkindikke qol jetkizdi. Úkimettiń avtosharýashylyǵy kóliktik qyzmet kórsetti. BUU uıymy janyndaǵy Álemdik gıdrometeorologııalyq uıymda Ulttyq gıdrometeorologııalyq qyzmetiniń basshysy Qazaqstannyń ókili bolyp, dıplomatııalyq pasport ıelendi. Bul mártebe Qazgıdromettiń gıdrometeorologııalyq ınformasııalardy atqarýshy bılikke, quqyq qorǵaý organdaryna, BAQ ókilderine, basqa tutynýshylarǵa tegin berý, memlekettik gıdrometeorologııalyq baqylaý beketterin ustap turý jáne órkendetý, ıaǵnı onyń sanyn kóbeıtý, qysqa jáne uzaqmerzimdi boljamdar daıyndaý, qubylystardy zertteý, eń mańyzdysy, gıdrometeorologııalyq apattyq qubylystar týraly eskertý jasaý jáne taǵy basqa qyzmetterdi keńinen kórsetýge múmkindik berdi. Bul mártebede 1,5 jyldaı bolǵannan keıin Qazgıdromet 1997 jyly agenttik retinde Ekologııa jáne bıoresýrstar mınıstrliginiń quramyna endi.
1997 jylǵy Úkimettiń reformasyna sáıkes bıýdjettik mekemelerdiń sany qysqartylyp, jappaı memlekettik kásiporyndar ashý naýqany bastalyp ketken edi. Sol jyldyń 10 qazanynda Qazgıdromet jańa qurylǵan Ekologııa jáne tabıǵat resýrstary mınıstrliginiń quramynda Respýblıkalyq memlekettik qazynalyq mekeme boldy. Qazgıdrometti memlekettik mekeme retinde bıýdjetten tikeleı qarjylandyrýdy toqtatýǵa basshy retinde men jáne mamandar qarsy boldyq. Bul rejimde mekeme 2 jyl jumys istedi de, keıin Tabıǵat resýrstary jáne qorshaǵan ortany qorǵaý mınıstrligi qurylǵanda ol sonyń quramyna kirdi. Mınıstrlik Kókshetaý qalasynda ornalasty, onyń basshylyǵyna S.Dáýkeev keldi. Naryqtyq qarym-qatynasty tereńdetý maqsatynda Respýblıkalyq qazynalyq mekeme sharýashylyq júrgizýshi (Respýblıkalyq memlekettik kásiporyn) bolyp ózgerdi. «Sharýashylyq júrgizýshi» kásiporynnan «Qazynalyq» degen sózdiń aıyrmashylyǵy memlekettik tapsyrys boıynsha qarajat jetpegen jaǵdaıda úkimet qosymsha qarjy bóletin edi.
Aqsha tabý úshin barlyq gıdrometeorologııalyq derekter tutynýshylarǵa naryqtyq baǵamen satylatyn boldy. Mine, sol kezderi gıdrologııanyń quzyry tústi de, bul qyzmettiń toqyraýy bastaldy. Gıdromettiń memleket qamqorlyǵynan, ıaǵnı bıýdjettik qarjylandyrýdan shettetilip, naryq aıdynyna shyǵarýda osy eki adamnyń eńbegi zor. Mine, endi sonyń jemisin, bıylǵy sý tasqynynda búkil el kórip otyr.
Qazaqstannyń gıdrometeorologııalyq qyzmetiniń basshylyǵyna men 1994 jyldyń kúzinde Prezıdent apparaty men Mınıstrler kabınetiniń ekologııa bóliminiń meńgerýshiliginen keldim. Ol kezde bul qyzmet Mınıstrler keńesi janyndaǵy Gıdrometeorologııalyq bas basqarma dep atalatyn. Joǵaryda aıtqandaı, basynda bul salanyń quzyry múmkindiginshe kóterildi, biraq 1999 jyly Qazgıdromet kásiporyn bolyp qalǵanda qyzmetten ketken edim. Bul salany bes jyl basqarǵan tájirıbeme baılanysty búgingi tańda sarapshylyq pikir aıtýǵa quqyǵym bar dep esepteımin.
Gıdroqosyndardyń dınamıkasyn ashyq derekterden tabý qıyn. Sondyqtan men ony ózimniń kezinde shyǵarǵan «Gıdrometeorologııa ı monıtorıng prırodnoı sredy» (1996) jáne «Ýpravlenıe ı ekonomıcheskaıa effektıvnost gıdrometobempechenııa Kazahstana» (1997) atty eki monografııamnan aldym.
70-jyldardyń basynda gıdrologııalyq qosyndar (post) sany 418 boldy, olardyń 338-i sý aǵynyn, 146-sy sý tasýyn, al 193 qosynda sýdyń hımııalyq quramy tekserilgen. 47 pýnkt sý betiniń býlanýyn qadaǵalaǵan. Sol kezderi úlken sý qoımalary men olarǵa quıatyn sý aǵysyn zertteıtin arnaıy observatorııalar men keshendi stansalar qurylǵan. Al bul júıeniń quldyraýy 1998 jyldan, ıaǵnı bul salanyń ózin-ózi qarjylandyrýǵa kóshirilgen ýaqyttan bastaldy. Sol jyly gıdroqosyndar sany 268 bolyp qaldy. Qazir olar – 377. О́tken shırek ǵasyrda bar bolǵany 109 qosynǵa kóbeıgen, biraq munan 50 jyl burynǵy deńgeıge jetý úshin áli 41 qosyn qajet. Jalpy, BUU Álemdik meteorologııalyq uıymynyń talaby boıynsha Qazaqstanda turaqty túrde 740 gıdroqosyn jumys isteýge tıis. Bul úshin taǵy 363 qosyn qajet, ıaǵnı eki ese kóbeıtý kerek degen sóz. Gıdrologııalyq júıeni qalyptastyrý memlekettiń jaýapkershiligindegi sharýa, bul – álemdik tájirıbe jáne talap.
1998 jyly bekitilgen gıdrometeorologııalyq qyzmet pen qorshaǵan ortanyń jaǵdaıy týraly anyqtama-derekterdiń baǵa preıskýrantyna sáıkes gıdrologııalyq boljamdardyń 168 túri boıynsha jasalyp turdy. Al qazirgi jaǵdaıǵa baılanysty naqtyraq aıtatyn bolsaq, №3-2120 «Jazyq jerdegi ózen basseıinderi alqabynda ylǵal jınaý týraly anyqtama-keńes berý» degen qyzmet Batys Qazaqstan, Aqtóbe, Atyraý, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Qaraǵandy oblystary boıynsha arnaıy jasalǵan. Olardyń baǵasy – ár oblys boıynsha 92 297-184 593 teńge aralyǵynda (sol kezdegi baǵamǵa sáıkes ortasha alǵanda 2 myń dollar). Sonymen qatar «Kóktemdegi sý tasqynynyń apatty mólsheri, sýdyń jaıylýy men sý basý týraly eskertý» ár gıdroqosyn boıynsha jasalyp otyrdy. Onyń baǵasy 2 513 teńge bolǵan.
Al qazir Qazgıdromettiń gıdrologııa departamenti sý tasqynyna baılanysty aldyn ala, negizgi jáne qorytyndy dep 3 boljam jasaıdy, kúndelikti jáne apta saıynǵy gıdrologııalyq bıýlleten shyǵarady, taýdaǵy qar qalyńdyǵy týraly aqparat daıyndaıdy, sonymen boldy. Sońǵy shyqqan Ekologııalyq kodekske sáıkes jáne mınıstrlik buıryǵymen memlekettik jáne halyqaralyq mańyzy bar aqparattar barlyq tutynýshyǵa tegin beriledi. Jalpy, aqparattyń eki túri bar, biri jalpy, ekinshisi arnaıy daıyndalǵan, sońǵysy aqyly túrde beriledi jáne ol arzan emes.
Sońǵy apatty jaǵdaılarǵa baılanysty barlyq gıdrologııalyq derekter tegin berilip jatyr, al bul – sharýashylyq negizde qurylǵan kásiporynnyń naryqtyq saıasatyna qaıshy keletin qadam. Sondyqtan bul mekeme qaıtadan bıýdjetten qarjylandyrýǵa kóshirilip, Úkimet janyndaǵy derbes agenttik bolǵany durys dep esepteımin. Oǵan da negiz bar. Burynǵy keńestik respýblıkalardyń gıdromet qyzmeti Memleketaralyq gıdrometeorologııa keńesinde birlese jumys atqarady, solardyń ishinde eń mártebesi joǵarysy О́zbekstannyń gıdrometeorologııalyq ortalyǵy (buryn onyń basshysy mınıstr mártebesinde úkimet múshesi bolatyn), Túrikmenstanda Mınıstrler kabıneti janynda Ulttyq komıtet atalady, Tájikstanda Úkimet janyndaǵy qorshaǵan ortany qorǵaý komıtetinde agenttik bolyp tirkelgen, Reseıde, Qyrǵyzstanda, Moldovada, Ázerbaıjanda ár mınıstrlikter janynda federaldyq, ulttyq, memlekettik gıdrometeorologııalyq qyzmet, Belarýs pen Armenııada respýblıkalyq ortalyq, al Ýkraınada basqarma dep atalady. Tek Qazaqstanda ǵana gıdrometeorologııa qyzmeti kásiporyn mártebesinde.
Al apattyq jaǵdaıdy týdyratyn qandaı sebepter desek, birinshi kezekte álemdik jylyný úderisin aıtýǵa bolady. Onyń zardabyn kóptegen memleket kórip jatyr. Bul – jańbyrdan bolǵan Saýd Arabııasyndaǵy sý tasqyny, Eýropada jańbyr aralas judyryqtaı burshaqtyń jaýýy, Afrıka elderinde qar jaýý, Amerıkadaǵy alapat quıyn, taǵy basqalar. Sonymen qatar tabıǵatta keı jyldary qarly, jańbyrly nemese qýańshylyq bolyp jatady. Oǵan qosa 10, 20, tipti 50 jylda qaıtalanyp jatatyn aýa raıynyń sıkldary da bar. Sondyqtan josparlanyp, mejelenip keletin qar men jańbyr, sýyq pen ystyq joq.
Tabıǵattyń bul qubylysyn zerttep otyratyn gıdrologııa, al bizdiń elimizde 8-9 myń sharshy shaqyrym aýmaqta tek bir gıdroqosyn qana ornalasqan jáne olardyń uzyndyǵy 1000 km ózender jaǵasynda. Shaǵyn ózen-kólderde keıingi 20-30 jylda onyń 40 paıyzy jabylǵan. Sondyqtan kezinde quzyry quldyraǵan, bıýdjet qarjysynan shettelgen gıdrologııanyń múmkindigi shekteýli.
Atamurat ShÁMENOV,
ekonomıka ǵylymdarynyń doktory, Gıdrometeorologııa salasynyń úzdigi