Parıj degende qazaq oqyrmanynyń kóz aldyna ne keledi? Áýeli aqsúıektik qalyp, estetıka, romantıka, ımpressıonızm, modernızm, ıá bul tizimdi uzarta berýge bolady. Onyń ár turǵyny bizge aqyn hám sýretshi sekildi. Erkin adamnyń bári sonda asyǵady. Fransýzdyq ıissý, fransýzdyq oı, osy uǵymdardyń bári oǵan klassıkalyq reńk beretindeı. Máselen, «Folı – Berjerge» qarańyzshy.
«Folies Bergère» fransýz tilinde «essiz baqtashy» degen maǵynaǵa saıady. Nege essiz, sebebi munda jany erkin eserlerdiń esersoq oılary gúldeı qaýyz jarady. Parıjdegi áıgili kabare áli de týrısterdi qupııaǵa toly álemine tartady. 1890 jyldan 1920 jylǵa deıin qoǵam arasynda óte tanymal boldy. Sol týraly júzdegen kartına jazyldy, tipti aqyn bitkenniń uıasyna aınaldy. Ǵımaratty sáýletshi Plıýmera opera zaly retinde salǵan. Sol dáýirdiń qoltańbasyna aınalǵan ar-deko stıli menmuńdalap tur. Aıtpaqshy, dańqty sýretshi Edýard Maneni izdegen jan sol jerden tabady.
Qylqalam sheberi jan qusasy maza bermegende Folı-Berjer sharaphanasyna asyǵatyn. Aýyr oıdyń qursaýynan bosaı almaǵan sanany lezde sulý saıtandar álemish boıaýǵa oraıdy. Bir quryǵyna ilikseńiz ońaılyqpen qutyla almaısyz. Mane sol mezetti kenepke túsirdi. Súıikti orny shedevrleriniń birin jazýǵa ıtermeledi. Nelikten parıjdikter sol jerdi jaqsy kórdi deısiz ǵoı? Sebebi mundaǵy sergek ómir astananyń birsydyrǵy kúnder tynyshtyǵyn tas-talqan etedi.
Mane realıst, ol qoǵamnyń kelbetin adamdardyń keskinimen beıneleıdi. Aıqyn hám dál, kóńilge jyly tıedi. Atalǵan kartınany sýretker sharaphananyń ishinde jazady. Kabare sahnasynyń oń jaǵynda otyryp, daıyn eskızderdiń kómegimen jyldam jazyp shyǵady. Sodan keıin daıashy qyz ben dosynan sheberhanasyna kelip ketýin suraıdy. Qalyń shý arasynda adamnyń bet-beınesindegi emosııalardy qaǵyp alý qıyn. Sondyqtan sýretshi osyndaı qareketke barsa kerek.
Kompozısııanyń negizgi bóligi ekinshi planǵa yǵysqanymen, shyǵarmada qarama-qarsy turǵan Maneniń dosy men daıashy arý kózge ottaı basylady. Olar bir-birimen sóılesýge qumar. Maneniń arhıvinen tabylǵan eskızder bizdiń sózimizdi rastaıdy. Dosynyń yntyzar sezimin ashyq ári shynaıy jetkizgen. Bul Folı-Berjerge tán qubylys. Sebebi estradalyq shoýǵa toly ǵımarat ishinde alyp-ushpa kóńildiń sypaıy hám jabaıy túrlerin kezdestire alasyz.
Ortadaǵy aına arqyly sýretker qyz ben jigittiń dıalogine erekshe mán beredi. Sol kórinisti aınaladaǵy túrli qyzyqtan artyq qoıady. Artqy jaǵynda sharaphana ishin toltyrǵan tutynýshylardyń qarasy qalyń. Biraq onda daıashynyń sharýasy joq, jigittiń kóńilin baǵyp tur. Aınanyń bergi betinde arýdyń kelbeti anyq kórinedi. Sonda aına ishindegi kórinis ótken mınýttardyń áseri bolǵany ma? Daıashynyń janarynan kúrsinis baıqalady, demek ol birneshe mınýt buryn bolǵan áńgimeni oılap tur. Bizdińshe, arttaǵy oqıǵa sol shyraıly sáttiń jemisi.
Kartınada mármár ústeldegi qumyralar men aına ishindegi bótelkeler birkelki ornalaspaǵan. Shyndyq pen refleksııa bir-birine sáıkes kelmeıdi. Kartınanyń sıýjeti óte qarapaıym bolǵanymen, oqyrmandy tereńge tartady. Avtor kóńildi kópshilik pen kóp ishindegi jalǵyzdyń arasyndaǵy qarama-qaıshylyqty jetkizgen.
Sondaı-aq týyndydan sýretshilerdi, olardyń mýzalaryn, estetıkterdi kórýge bolady. Bul adamdar keneptiń sol jaq buryshyna jaıǵasqan. Bir áıel dúrbini ustap tur. Bul basqalarǵa qarap, olardyń aldynda ózin tanytqysy keletin qoǵamnyń mánin kórsetedi. Joǵarǵy sol jaq buryshta akrobattyń aıaqtaryn kórýge bolady. Akrobat ta, kóńil kótergen qalyń jurt ta daıashynyń jalǵyzdyǵyn asha almaıdy.
Qarańyzshy, keneptegi qara tústerdiń oıyny qaıran qaldyrady. Bir tústen birneshe obraz túzý ońaı emes, biraq bul Maneniń qolynan keldi. Sheberdiń kartınany jazǵan kúni men qoly tómengi sol jaq buryshta ornalasqan bótelkelerdiń biriniń japsyrmasynda kórsetilgen.
Bul kartınanyń ereksheligi onyń tereń maǵynasynda ǵana emes, rámizderdiń qupııaly áreketinde. Ádette, onyń týyndylaryna mundaı sıpattamalar berilmeıdi. Biraq osy sátte adam oıyna túrli ıdeıalar keledi. Kabarede shyǵý tegi men mártebesi joǵary ártúrli sanattaǵy adamdar bar. Biraq munda barlyq jan kóńil kóterýge jáne jaqsy ýaqyt ótkizýge birdeı umtylady, tek daıashy ǵana bul áserden jyraq.