Bıyl Ertis ózenine sý jyldaǵydan kóp bosatyldy. Mamandar jaıylmalardyń shamamen 70-80 paıyzyn sý basqanyn aıtady. Bul mol yryzdyq balyq sharýashylyǵyna da oń áserin tıgizip otyrǵany belgili. Alaıda ózendegi sý maqulyqtarynyń qoryna zııan keltiretin ózge faktorlar da az emes.
Balyq resýrstarynyń azaıýyna keıingi jyldary Ertis ózeni boıynda sýquzǵyndardyń qaptap ketkeni áser etip otyrǵany belgili. Oblys aýmaǵynda byltyr shamamen 12 myńnan astam sýquzǵyn sanalǵan. Olar kúnine eń azy 5,5 tonna balyq jeıdi. Pavlodar oblysynyń jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń bas mamany Qanat Bazarbaı sýquzǵyndar sanynyń kúrt kóbeıip ketýine qatysty turǵyndar tarapynan shaǵym kóbeıip turǵanyn jetkizdi.
– Eresek sýquzǵyn – jas balyqtardy qylǵyta salatyn jyrtqysh qus. Úlken balyqtardyń kóbeıýine de zııan keltiredi. Budan bólek, úırek, qutan, birqazan jáne t.b. qustardyń tabıǵı kóbeıý úderisine teris áser etedi. 2022 jyly oblys aýmaǵyn 4616 sýquzǵyn mekendeıtini anyqtalsa, 2023 jyly olardyń sany 12090-ǵa jetken. Atalǵan qaýyrsyn qanattylardyń bireýi táýligine shamamen 451 gramm balyq tutynady dep eseptesek, oblystyń sý aıdyndarynda olar kúnine jalpy salmaǵy 5,5 tonna balyqty jep qoıady degen sóz. Bul – orasan zor shyǵyn. Byltyr 923 qusty atyp, joıdyq, – deıdi maman.
Jalpy, sýquzǵynnyń nájisi de qorshaǵan ortaǵa óte zııan. Jasyl shópke tússe, quramyndaǵy qyshqyl ony soldyryp tastaıdy. Bul qustyń óńirdegi popýlıasııasyn tıimdi basqarý jáne ekojúıedegi tepe-teńdikti qamtamasyz etý úshin jaýapty basqarma onyń sanyn retteý men baqylaýdy qamtıtyn kópjyldyq keshendi jospar ázirlep otyr. Bıyl josparǵa sáıkes 2336 sýquzǵyndy joıý kózdelgen.
Keıbir kánigi balyqshylar keıingi jyldary Ertis pen oǵan quıatyn shaǵyn ózenderde balyqtyń aıtarlyqtaı azaıyp ketkenin, munyń sebebi shybyn-shirkeıge qarsy shashatyn preparattardyń saldary deıdi. Pavlodar oblysy aýmaǵynda shybyn-shirkeıge qarsy óńdeletin aýmaqtar jyl saıyn eselenip, oǵan rekordtyq somada bıýdjet qarajaty bólinip jatyr. О́ńirlik jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń basshysy Áıgerim Qabyltaevanyń aıtýynsha, bıyl kóktem men jazda óńirde jalpy aýmaǵy 127 myń gektar alqapty shybyn-shirkeıge qarsy óńdeý josparlanǵan. Bul ótken jylmen salystyrǵanda 55,5 myń gektarǵa kóp. Basqarma basshysy sary masa men shirkeılerge qarsy qoldanylatyn «Baktısıd» bıologııalyq preparatynyń balyq ýyldyryǵy men shabaqtaryna esh zııany joq dep otyr.
– «Baktısıd» qansorǵysh shirkeılerdiń dernásilderimen, qansorǵysh jáne qansorǵyshtar tobyna jatpaıtyn masalardyń ártúrli túrimen, sondaı-aq kúrish masalarynyń dernásilderimen kúresýge arnalǵan. Preparat barlyq tabıǵı aımaqta ornalasqan balyq sharýashylyǵyn qosa alǵanda, barlyq tıptegi sý aıdyndarynda, sondaı-aq turǵyn úıler men ózge de ǵımarattardyń jertólelerinde qoldanylady. Aıta ketý kerek, baccillus thurangiensis negizindegi preparattarda Diptera otrıadyndaǵy jándikterdiń dernásilderin ǵana óltiretin arnaıy agentter bar. Sondyqtan preparattyń gıdrofaýnaǵa eshqandaı áseri joq. Atap aıtqanda, balyq, shaıan tárizdiler, maı shybyndary, kóktemgi shópter jáne basqa omyrtqasyzdar faýnasy, qosmekendiler, baýyrymen jorǵalaýshylar, sútqorektiler men qustarǵa zııansyz, – dep jaýap berdi Á.Qabyltaeva.
Zaısan-Ertis oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń málimetinshe, oblysta Ertis ózeni men Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasynan bólek, 217 sý aıdyny jergilikti mańyzy bar balyq sharýashylyǵy mártebesine ıe. Búgingi kúni 67 sý aıdyny 40 paıdalanýshyǵa bekitilip berilgen. Sý aıdyndarynyń kóbi Aqsý qalasy, Aqtoǵaı, Ertis, Jelezın, Tereńkól, Pavlodar, Aqqýly, Maı aýdandary aýmaǵynda ornalasqanyn atap ótý qajet.
– Ǵalymdardyń pikirine qulaq túrsek, balyq resýrstary sanynyń tómendeýi nemese ósýi – ár 5-7 jyl saıyn qaıtalanyp turatyn tabıǵı qubylys. Balyq resýrstarynyń kóbeıýin qamtamasyz etý úshin jyl saıyn basqarma mamandarymen balyqtandyrý, sý janýarlarynyń jaýyn azaıtý sharalary júrgiziledi. Al ǵylymı uıymdar sý paıdalanýshylardyń bekitilgen sý aıdyndaryn tekserip, bıologııalyq negizdemelerdi usynady. Aýyl sharýashylyǵy mınıstriniń 2015 jylǵy 16 aqpandaǵy №18-03/106 buıryǵymen sý janýarlarynyń baǵaly túrleriniń tizbesi aıqyndalǵan. Atalǵan tizbe boıynsha Pavlodar oblysynyń sý aıdyndarynda jyl saıyn balyq aýlaý lımıtteri bólinetin 10-ǵa jýyq túri bar, olar – kókserke, sazan (tuqy), shortan, nálim, alabuǵa, torta, mónqe, aqqaıran, taban, ońǵaq. Sondaı-aq Ertis ózenin elimizdiń Qyzyl kitabyna engizilgen aqbalyq pen sibir bekiresi jáne jyl boıy aýlaýǵa tyıym salynǵan súırik balyǵy mekendeıdi. Jyl saıyn balyq sharýashylyǵy sýbektilerin damytý josparlary sheńberinde janýarlar dúnıesin paıdalanýshylar balyq resýrstaryn molaıtý jónindegi is-sharalardy ótkizedi. Mysaly, ótken jyly 13 paıdalanýshy 64 240 myń dana tuqy balyǵyn jibergen. Budan bólek, «Qazaqstannyń sý joldary» RMQK-niń Pavlodar fılıaly men «Eýrazııalyq energetıkalyq korporasııa» AQ birlesip, 129 083 dana tuqy shabaǵyn Ertiske bosatty. Q. Sátbaev atyndaǵy kanal fılıaly sý toraptaryna 1 mln-nan asa tuqy balyǵyn jiberdi. Osynyń barlyǵy sýdaǵy balyq qorynyń balansyn ustap turýǵa jetkilikti, – deıdi Zaısan-Ertis oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasy basshysynyń orynbasary Nurjan Qaztaı.
Alaıda ózen-kólderdegi balyq qoryn brakonerlerden qorǵaý is-sharalaryna, shyn máninde, kóńil tolmaıdy. Sý boıyn tolyq baqylaýǵa balyq ınspeksııasy mamandarynyń áleýeti tipti jetkiliksiz. Bul máseleni byltyr da gazet betinde kótergenbiz. Pavlodar oblysy boıynsha balyq ınspeksııasy bóliminiń shtatynda nebári 9 memlekettik ınspektor bar. Iаǵnı bir qyzmetkerdiń quzyryna 2 aýdandy baqylaý kiredi. Bir ǵana Ertis ózeniniń aýmaǵy – 72 myń gektar. Sátbaev kanaly 14,5 myń gektardy quraıtynyn eskersek, az quramdaǵy baqylaý mekemesi brakonerlerdiń jolyn kesýge qaýqarsyz ekenin baıqaýǵa bolar. Ýákiletti organnyń vedomstvosy aýmaqtyq bólimshelerdi materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýdy jaqsartý boıynsha josparly jumys júrgizip, 2022-2023 jyldary eki dana JAC S5 avtokóligin, ákimshilik materıaldardy toltyrý úshin elektrondyq planshetter, nysandy kıimderdiń tolyq jıyntyǵyn, jumysqa qajetti arnaıy quraldar (oksımetr, eholot, bınokl, beınejeton) satyp ápergen. Bıyl materıaldyq-tehnıkalyq jaǵdaıdy jaqsartý maqsatynda motorly qaıyqtar, qarda júretin kólikter satyp alý josparda bar. Biraq mekeme ókilderi shtat sany keńeımese, jumys nátıjesi sonshalyqty artady deý qıyn ekenin aıtady.
Áıtse de, ınspektorlar hal-qadirinshe jumys istep, zańdy belinen basqan brakonerlerdi quryqtap jatyr. Bıylǵy jyldyń alǵashqy toqsanynda balyq aýlaý erejelerin buzý boıynsha 45 fakti anyqtalyp, ákimshilik hattamalar toltyrylǵan. Al ótken jyly mundaı 167 fakti tirkelip, onyń 18-inde zańnyń óreskel buzylǵany belgili boldy. Byltyr balyqty zańsyz aýlaǵandar jalpy somasy 3,1 mln teńge aıyppul tólegen. Eki qylmystyq is qozǵalyp, sot sheshimimen úsh azamattyń 3 jylǵa bas bostandyǵy shekteldi. Qylmystyq statıstıkalyq derekter quqyq buzýshylardyń sany keıingi 2 jylda azaıǵanyn kórsetken. Buǵan azamattardyń balyq aýlaý zańnamalaryna baǵyna bastaǵany jáne aıyppul mólsheriniń ulǵaıýy áser etti dep esepteıdi sala ókilderi.
Atap óterligi, bıyl balyq resýrstaryn molyqtyrý maqsatynda jer qoınaýyn paıdalaný, qorshaǵan orta jáne sý resýrstary basqarmasynyń usynysymen Ertis jáne Sileti ózenderin, Toraıǵyr jáne Sabyndykól kólderin balyqtandyrý josparlanǵan. Bul maqsatqa óńir bıýdjetinen 100 mln teńge bólinip otyr.
Pavlodar oblysy