«Kerege qanat dala búrkiti kóz ushynda qalyqtap júr» dep bastalatyn mátindi umyta qoıǵan joq shyǵar búgingi orta jastan asqandar? Jazýshy Ilııas Esenberlınniń Altyn Orda trılogııasynyń birinshi tomyndaǵy birinshi sóılem jáne bastapqy taraý osy qyran men Batý hannyń aıqasynyń negizinde tartysty órbıdi. Qanaty keregedeı búrkit. Sonda kıiz úıdiń sulbasy ushqaly qomdanǵan búrkit pe dep qalasyz. Jıylyp turǵan keregeni jaıyp jiberseńiz qanat bolyp shyǵa keledi. Desek te aıtpaǵymyz basqa.
Ol zamanda qyran kisi tóbesin tekten-tekke aınalyp ushpaǵan. Shyńǵys Aıtmatov jazatyn «Shyńǵys hannyń aq bultyn» biletin shyǵarsyz? Sol aq bult joǵalǵan kúni qahannyń da kúni óshedi. Sol sııaqty, álgi qyran Batý hannyń tóbesinen tekke aınalyp júrgen joq, aıaǵynda ketken balaqbaýynyń basyna túıilgen baldaqtaı kegi bar bolatyn. Biraq ol baqıǵa attanar aldynda boı jasap, astanasy Batý-saraıdyń syrtyndaǵy tóbede otyrǵan Batý hanǵa «osy tustan túlki, álde qoıan, ne bir bóten ańdy kózi shalyp qalyp, sony ańdyp júrgendeı kórindi. Áıtpese dala búrkiti bostan-bosqa bir jerdi sharyqtaı bermese kerek-ti» dep bir ketedi jazýshy.
Osy mándes taǵy bir oqıǵa Qadyr Myrza Álıdiń «Jazmyshynan» kezdesedi. «Kóne, óte kóne zamandardyń birinde óz ortasyna ábden belgili bir fılosoftyń basyna búrkittiń sheńgelinen shetinep shyqqan dáý tasbaqa túsip, sespeı qatqan eken. Ol tasbaqa búrkittiń shymyr sheńgelinen shynynda da bosap ketti me, álde búrkittiń ózi tastap jiberdi me, álde bir qudiret túrtti me? Kezdeısoq shyǵyp ketse, nege dál osy jerde, fılosof ketip bara jatqan tusta shyǵyp ketedi? Tastap jiberse, búrkit fılosoftyń basynan basqa basty nege tańdamaıdy? Ras, ańyz boıynsha ol fılosoftyń basy bir tal shashy joq, jumyr, jumyrtqadaı jap-jaltyr eken. Eger ony bas emes, tas dep oılaǵan kúnniń ózinde ondaı bastyń búkil Grekııada bireý-aq bolǵany ma? Jalǵyz-aq bolǵan kúnniń ózinde sonaý shyrqaý bıikten qozǵalyp bara jatqan pendeniń tas tóbesinen dál urý – aqylǵa syımaıdy. Qarapaıym adam, mindetti túrde, oǵan Allanyń ózi aralasqan dep túsinedi. Qalaı deseńiz de sonyń logıkasy durystaý» deıdi Qadyr aqyn.
Joǵarydaǵy Ilııas Esenberlınniń jazýynda Batý han men búrkit kádimgideı arbasyp, aıqasady ǵoı. Búrkit basyna tasbaqa qulatyp óltirgen Qadyrdyń fılosofyna qaraǵanda Batý han baqytty eken dersiz. Olaı emes, árıne!
Ákesi Joshy han erte dúnıe salǵan soń Batý han da taqqa jap-jas kúninde, jıyrma úsh jasynda ǵana otyrady ǵoı deımin. Sodan beri otyz jyl bılik qurǵanda joryqtan kóz ashpaǵan. At ústinde barmaǵan jeri, baspaǵan taýy joq. Ulysyn keńeıtý maqsatynda, ata-baba ósıetin oryndaý jolynda Eýropanyń jarymyn baǵyndyrǵan Batý sońǵy joryqtarynyń birinde Kavkazda ma, basqa jerde me kele jatyp, ómirinde esi kete ǵashyq bolyp, jatjurttyq bir qyzdy jar etip alyp keledi. Periniń qyzyndaı perızatty kórgende buǵan deıin áıel zatyna bulaı ǵashyq bolmaǵanyn orta jastan asyp baryp ańǵarǵan edi desedi. Sol sulýdan týǵan Baraq ta osyǵan deıin birde-bir balasyn eljirep shyn jaqsy kóre almaǵan Batýǵa ákelik mahabbattyń ne ekenin uqtyrǵany aıtylady. Kishi toqalynan týǵan Baraq hannyń besinshi uly ǵoı deımin. Syrqat meńdep, kesel almaıtynyn bilip, kúnde boı jazyp qala syrtyndaǵy tóbege barǵanda, júregin eljiretken balasy bes jasar Baraqty qosa alyp shyǵyp júrgen. О́zinen uzańqyrap oınasa kerek. «Dala búrkiti bir mezet kerege qanatyn jınap aldy da, tómen qaraı qulaǵan tas tárizdi quldılaı aǵa tústi. «Beri kel, beri kel» dep Baraqqa qaraı júgirgen áke tórt-bes adym attady, biraq úlgergen joq, alyp qyran tómen qaraı shúıilgen boıy zýlap kep, Batýdyń dál kóz aldynda, Baraqty ilip alyp qannen-qapersiz qanattaryn qaıta jaıyp, kók aspanǵa qaraı samǵaı jóneldi», deıdi Ilııas Esenberlın. Jazýshy muny qııalynan qıystyryp otyrǵan joq, el ishindegi eski ańyzdardyń sorabyn tiriltken degen oıdamyz. Múmkin Batý han ómiriniń sońy týra osylaı aıaqtalsa, uly han týraly derekter hatta da, el aýzynda da qalary anyq qoı. Onsyz da ólim saǵaty jaqyndap, ajal apanyna eńkeıip attaı salardaı qalǵanda, mynadaı soqqy kimdi bolsyn kúıretip jibereri jáne sózsiz. Biraq han jatyp qalmaıdy. Úırenshikti tóbe basynda shoqıyp, balasyn alyp ketken búrkitti ańdýmen bolady. Maǵan tússin degen oımen qyzyl kıinip shyǵady. Aqyry solaı bolady da. Búrkit balamen ǵana tynsa jaqsy edi. Joq, sharýasy bitpepti. Endi Batý hannyń ózin alýdyń áreketin jasaıdy. Tegin adam han bola ma, muny sezgen Batý tóbe basynda ańdysýdan tanbaıdy. Bir kúni búrkit tóbesine shúıilip kelip, túspeı kóterilip ketkende, aıaǵyndaǵy jibek balaqbaýyna túıilgen baldaǵynan tanıdy. Kezinde ózi balapanynan asyraǵan ataqty qyrany. Birde qansonarda ańǵa shyqqanda kópten aldyrmaı júrgen qasqyrǵa salǵany bar-tyn. Bul jetkenshe bórini óltirip, júregine toıattap otyrǵan búrkiti. Sonda «óshtesken jaýynyń júregine óz qolymen qanjaryn sala almaǵanyna yzalanǵan Batý atynan sekirip túsip, qasqyr ústinde qonyp otyrǵan búrkitti tobylǵy sapty qamshysymen tartyp-tartyp jibergen. Qandy kóz qyran shańq etip alaburtyp, kókke samǵaı jónelgen». Sodan qaıtyp oralmaǵan búrkiti birneshe jyldan soń umytpaı taýyp, súıikti balasyn alyp ketip jemtiktegeni azdaı, endi ózine túsip, jazym etpekshi. Qyrandy tanyp, álgi jaılardy esine túsirip, endi esin jıǵansha, qyran qaıta shúıilip úlgergen eken. Jaqyn qalǵanda, julyn-tutasymen sezedi. «Batý aq berenin bir-aq siltep úlgerdi. Ekinshi silteýge áli jetpedi. Bir qanaty qıylyp túsken alyp búrkit sańq etip baryp anadaı jerge qulady. Aq berenin kektesken dosynyń keýdesine salyp, óshin alýǵa Batýdyń kúshi jetpedi» deıdi jazýshy.
P.S. Budan keıin joǵarydaǵy Qadyr aqyn jazǵan grektiń fılosofy týraly ne oılaısyz?