Eýroodaq eseńgirep tur

Biz sáýegeı de, kóripkel de emespiz. Biraq kópten beri erýli atqa erbıe minip jortqandaı etegi elbeń-elbeń etip júrgen Eýropanyń búginde eleń-alań joldyń naǵyz aıryǵynda turǵanyn paıymdaý qıyn emes. Buǵan «Kári qurlyqtyń» negizin qurap otyrǵan Eýropa odaǵynyń alaǵaı da bulaǵaı kún keship, erteńgi kúniniń eńsesi nendeı bolary túsiniksizdiktiń túıtkiline urynyp turǵany basty paıym. Onyń ústine, odaq elderiniń ózi ishine de iritki túse bastaǵanyna biraz bolyp qaldy. Osynyń bári eýroaımaqtyń kúnderdiń kúninde qıraı ketetinin ańǵartyp tur.

Grekter ketse, Eýroaımaq irgesi sógiledi

Grekııanyń premer-mınıstri Antonıs Samaras 2014 jylǵy jeltoqsanda eldi qut­­qaryp qalý jónindegi qazirgi baǵdarlamanyń jumysyn aldaǵy aqpan aıy­nyń sońyna deıin sozý týraly ha­lyq­aralyq kredıtorlar «úshti­gimen» kelisimge qol jetkizdi. Osylaısha Eýropa komıssııasynyń, Eýropa ortalyq banki men Halyqaralyq valıýta qorynyń kepildemesin alǵan Ellada eli 25 qańtarda merziminen buryn ótetin bolyp belgilengen parlament saılaýyna beımaral daıyndala bastady. Biraq bir nárse aıqyn, saılaýda jeńiske jetken partııanyń qaı-qaısysy da joǵaryda atalǵan baǵdarlamanyń aıasy odan ári keńeı­­­tile túsýine tezirek kelisim alýǵa májbúr bolady. Másele mynada, Grekııa naýryz aıynda Halyqaralyq valıýta qorynyń €1,5 mlrd. ($1,77 mlrd.) qarjysyn qaıtarýy, al sál keıinirek budan da mańyzdyraq borysh min­det­temesin jabýy tıis. 2014 jyly eldiń syrtqy qary­zynyń jalpy ishki ónimine qatysy rekord­tyq kórsetkishke jetip, 174,9 paıyzdy qurady. Al eń tómengi deńgeı 1980 jyly oryn alyp, 22,6 paıyzǵa toqtap edi. О́tken jy­lǵy jeltoq­sanda eldiń parlamenti 2015 jylǵy bıýd­jetti barynsha optımıstik sarynda, Grekııa eko­nomıkasyn 2,9 paıyzǵa kóte­rý jáne ishki jalpy ónim 3 paıyz deń­geıin­­degi alǵashqy profıt turǵysynda qabyldady. 2014 jylǵy bıýdjettiń tapshy­lyǵy jalpy ishki ónimniń 12,7 paıyzǵa jýyǵyn quraǵan jaǵda­ıynda jasalǵanyn da aıta ketýimiz kerek. Endi Grekııaǵa kómektiń jańa qaltasyn alý nemese burynnan baryn ulǵaıtý jóninde kelisimge ke­lýdiń oraıy kelip jatsa, oǵan óz qaryz­dary boıynsha defolt jarııa­­laý prosedýrasyn bastan keshetin bolady. Ellada eli 2010 jyldan beri halyqara­lyq daǵdarysqa qarsy baǵdarlamanyń kómegi­men tirshilik etip keledi. Ol kezde kómektiń birinshi baǵdarlamasy bóletin aqshanyń kólemi 110 mlrd. eýro bolatyn. Alaıda, bul qarjy eldiń tabanynan tik turyp ketýine jetpedi. Sondyqtan 2011 jyly aıasy 2012 jyldan 2014 jyldyń sońyna deıingi merzimdi qamtıtyn 130 mlrd. eýro mólsherindegi ekinshi baǵdarlama bekitildi. Sonymen, byltyrǵy jyldyń sońynda atalmysh baǵdarlama da jumysyn aıaqtaǵan edi. Tek, joǵaryda aıt­qa­nymyzdaı, premerdiń kúsh salýy arqasynda ǵana kómek kórsetýdi aqpannyń aqyryna deıin soza turýǵa mámile jasaldy. Al Eýropa ortalyq banki sodan ári Grekııanyń bank júıelerin qarjylandyrýdan bas tartsa, eldiń úkimeti eń sońǵy múmkin bolatyn qadamǵa – óz valıýtasyn shyǵaryp, eýroaımaqtan shyǵýǵa baratyn bolady. Jáne bul jaı qorqytý úshin isteletin qoqan-loqqy emes. 2014 jyldyń sońynda grek bankterinen ketken depozıtter kólemi 3 mlrd. eýrodan asyp tústi. Eger jaǵdaı qazirgideı úrgin-súrgin qalpynda qalyp, sońǵy nátıjeniń ne bolatyny belgisiz kúıinshe qala berse, shyǵys aýqymy tek ulǵaıa beredi. Osy oraıda grekter 2013 jyldyń sońynda eldi defolttan sońǵy sátte ǵana qutylyp úlgergen Kıprdiń ahýalyna tap bolýdan qorqady. Sol joly aral –memleket úkimeti aýysqannan keıin ol eldegi ekinshi dárejeli bankterdi joıý, bankterdiń jeke sektordaǵy qaryzdaryn syzyp tastaý jáne 100 myń dollardan artyq qarjyny tólemnen alyp tastaý arqyly Halyqaralyq valıýta qory men Eýropa odaǵynan 10 mlrd. eýro kóleminde aqsha aldy. Al 2013 jyldyń naýryz aıynda kapıtal qozǵalysynyń shekteýliligi, sarapshylardyń pikirinshe, is júzinde eldi eýroaımaqtan shyǵaryp tas­taýmen birdeı boldy. Osylaısha Eýropa ortalyq banki tipti bıliktiń aýysýynyń ózi Eýroodaq qarjy ınstıtýttaryn qorǵaýǵa baǵyttalǵan retteýshiniń is-áreketine tejeý sala almaıtynyn kórsetti. Qazir jurtty alańdatyp otyrǵan basty másele, erteń saılaýdan jeńip shyǵatyny kúmán keltirilmeı turǵan ońshyl radıkaldy «Sırıza» koalısııasynyń lıderi Aleksıs Sıpras «úshtiktiń» talabyn oryndaýdan bas tartyp, úkimettiń memlekettik jáne mýnı­sıpaldyq basqarý júıesin­degi, salyq salý men eńbek ryno­gyndaǵy júrgizilip jatqan reformalaryn jıystyryp qoıa salýy múmkin. Oppozısııa kezinde bul jańalyqtardy ómirge endirýge qarsy daýys bergen bolatyn. Ras, «Sırıza» basshylyǵy ózderiniń sheteldik ınvestısııalar men bıznes­tiń damýyna qarsy emes ekenderin málim­degen. Biraq ekonomıka sala­syndaǵy burynǵy sátsizdik­terge jaýap bermeıtinin de jetkizdi. Aleksıs Sıprastyń aıtýynsha, koalı­sııanyń jeńisi «Grekııa­nyń qalpyna keltirilýiniń basy» ekenin bildi­riletinin, eger partııa óz úkime­tin qura alsa, basty baǵyt eýro­aımaqty «neolıberal tájirıbe­sinen áleýmettik qorǵaý men ósim modeline» aınaldyrýǵa baǵyttalady. Degenmen, Eýroodaqty synaǵa­nyna qaramastan, «Sırız» onyń kómeginsiz eshteńe jasaı almaıdy. Solshyl koalısııa jospary tarmaqtarynyń biri Eýroodaqtan 5 mıllıard eýro kólemindegi kredıt bolyp otyr. Eger munyń bári oryndalmaıtyn bolsa, Grekııaǵa odaqtyń esigin tars jaýyp ketkennen basqa jol qalmaıdy. Sol kezde eýroaımaq qulaýynyń birinshi shegesin sýyratyn osy el bolyp shyǵady.

«Ońtústik tasqynnyń» orny bólek edi

Eýropanyń kóptegen elderiniń basshylary Reseıden gaz jetkizýge arnalǵan «Ońtústik tasqyn» jobasyn «tiriltýge» bolatynynan áli úmitterin tolyq úze qoıǵan joq. Solardyń biri – Bolgarııa premer-mınıstri Boıko Borısov Eýroodaqtyń kedergi keltirýi men «Gazpromnyń» bul magıstral qurylysynan bas tartýyna qaramastan, osy qubyrdy óz eliniń jerimen júrgizýdi qalaıtynyn bildirdi. Munyń aldynda Brıýsseldiń aıtaǵyna erip qalǵan Sofııa bul jobanyń syrt aınalýynyń ózinen 50 mln. dollarǵa jýyq qarjydan aıyrylyp qalǵaly turǵanyn kesh sezdi. Sarapshylardyń pikirlerinshe, endi «Ońtústik tasqynnyń» Balqan túbegi arqyly tartylýy úshin daýys berýshiler qataryna Avstrııa, Serbııa, Vengrııa, Italııa, tipti Germanııa memleketteri de qosylyp ketýi múmkin. Sebebi, Reseıdiń gazy jurttyń bárine kerek. Sondyqtan Brıýssel usynyp otyrǵan basqa nusqanyń olardyń talaptaryn qanaǵattandyrýy kúmán týǵyzady. «Bolgarııa «Ońtústik tasqyn» jobasynyń júzege asyrylýy úshin baryn salady, dep atap ótti Boıko Borısov Brıýsselde Eýrokomıssııa energetıka odaǵy tóraǵasynyń orynbasary Marosh Shefchovıchpen júrgizilgen kelissózi aıaqtalǵannan keıin. Biz qubyrdyń bolgar jerimen ótýine úlken múddelilik tanytamyz». Bul onyń Eýroodaqtyń buǵan balama retinde usynǵan jobasyna onshalyqty qanaǵattana qoımaǵanyn baıqatady. Al «Ońtústik tasqyn» degeni­mizdiń ózi ne? Atalmysh gaz quby­rynyń jobasy budan 10 jylǵa jýyq ýaqyt buryn oılastyrylǵan edi. Sebebi, Ýkraına jerimen ótken burynǵy qubyr boıyndaǵy daý men talas jyl ozǵan saıyn ýshyǵa berdi. Aqyrynda 2009 jyly qazirgi daǵdarystyń da basy bastaldy. Munyń sońy aıtylǵan jobanyń jasalýyna aparyp jetkizdi. Qarastyrylǵan gaz qubyry Reseıdiń Batys-Sibir oıpatyndaǵy ken oryndarynan alynatyn gazdy ońtústiktegi jańa arna arqyly Eýropa elderine jetkizýdi kózdedi. Ýkraına aýma­ǵyn aınalyp ótetin endigi qubyr­lar Avstrııa, Bolgarııa, Vengrııa, Grekııa, Serbııa, Slove­nııa jáne Horvatııa arqyly Batys­taǵy tutynýshylarǵa Sibir­diń sapaly gazyn tasymaldaıtyn bol­ǵan. Joba atalǵan mashrýt­qa qaty­sýshylardyń báriniń kóńilderinen shyqty. Sebebi, on­daǵy elderdiń árbiri «kógil­dir otyn­dy» tasy­mal­daýǵa qatys­qan­dary úshin kóretin jeke jeńil­dikterinen bólek, óz bıýdjetterine 400-500 mln. dollar shamasynda qosymsha tabys kirgizetin edi. Sol tusta bulardyń jolyna aıaq astynan Eýroodaq jata qaldy. Ol atalmysh elderdiń qaıtken kúnde de jobaǵa aralaspaýlarynyń joldaryn qarastyryp baqty. Qazir «Kári qurlyqtyń» Reseı otynyna táýeldiligi 30 paıyz shamasynda. Al «Ońtústik tasqynnyń» iske asyrylýy buǵan taǵy 10-15 paıyzdyq táýeldilikti qosady. Osyny ańdaǵan odaq ekiudaı joldyń ústinde qaldy. Bylaı tartsa arba synady, bylaı tartsa, ógiz óledi. Oǵan bir jaǵy ózin Ýkraınanyń yqpalynan qutqarýdy qamtamasyz etý kerek bolsa, ekinshi jaǵynan qajetti mólsherde otyndy alyp turýǵa qol jetkizý min­deti qoıyldy. Osy turǵydan kel­gende, «Ońtústik tasqyn» tuıyq­tan shyǵýdyń eń ońtaıly múmkindigin usynatyndaı kórindi. Alaıda, kóp uzamaı pendeliktiń peshenesine jazylǵannan asa almaǵan Eýroodaq «baıdyń asyn baıǵus qyzǵanadynyń» kebin kıip, jurttyń bárine unap qalǵan jobanyń jelkesinen qıǵannan artyq joldy taba almaı, abdyrady da qaldy. Munyń basy retinde ol «Gazpromdy» gaz qubyryna tolyq ıelik etýden ajyratyp, onyń tizginin Eýropanyń belgisiz bir kompanııalaryna ustata qoıýdy usyndy. Bylaısha aıtqanda, ózgeniń buıymyna óńgeniń bılik jasaýy kerektigin alǵa tartty. Búginde dál osyn­­­­daı talapty Eýro­komıssııa odaq elde­­­­­­­ri­ne otyn jet­­kizýshilerdiń bárine qoıyp otyr. Biraq «Ońtústik tasqynnyń» jóni múldem bólek bolyp shyq­ty. Qalaı qarastyrǵanda da, bul qubyrǵa «Gazpromnan» basqa ıelik ete alatyn qýatty kásiporyn tabylmady. Al jobanyń birneshe balamaly nusqasy boldy. Sonyń Nabucco dep atalatyn birinshisi «Baký-Tbılısı-Erzýrým» baǵy­tymen Túrkııa aýmaǵyna gaz aparýdy qarastyrdy. Ol jylyna 20-30 mln. tekshe metr gazdy aıdap shy­ǵýǵa shaqtaldy. Áıtkenmen, ar­tyq gazy da, aqshasy da bolma­­ǵan­dyqtan, ol bas­talmaı jatyp toqtap qaldy. Sosyn Iran men Ázer­baıjannan turba tartatyn taǵy eki joba qarastyryldy. Biraq qarjy­men qoldaý jaǵyna kelgende, prob­lema týyndaı bergesin, olar da jy­ly jabylyp, qoıa salyndy. Al «Ońtústik tasqyn» jóninde Eýroodaq túpkilikti qarar qabyldaǵannan keıin, ony da toqtatýǵa týra keldi. Sonyń ishinde odaq aldymen Bolgarııany bul jobadan bas tartýǵa májbúr etti. Sodan keıin Túrkııa arqyly tartylatyn jańa jobany júzege asyrý máselesi kóterildi. Mine, osydan keıin Balqan túbegindegi elder «Ońtústik tasqyn» jobasyn qaıta jandandyrý jaıyn qaıta kótere bastady. Tek olar buǵan «qoldaryn mezgilinen kesh sermep» jatqan joq pa eken, degen qaýip bar.

Lıtva eýroǵa kóshti, qymbatshylyq ta kelip jatyr

Lıtvanyń eýroaımaqqa kóshkenin toılaǵany kúni keshe edi, onyń eýrony aınalymǵa endirgeniniń alǵashqy nátıjeleri qazirden biline bastady. Eldiń statıstıka departamentiniń málimeti boıynsha, bıylǵy jyldyń basynan eýronyń enýine baıla­nysty qandaı ónimder baǵalarynyń óse túskeni belgili bolyp tur. Bul týraly BBC Russian habarlady. Departament qańtardyń alǵashqy aptasynda tutynymdaǵy kóptegen zattar baǵalarynyń kúrt óskenin jarııalaǵan. Atap aıtqanda, dúkenderde júzimniń quny – 20, pııaz – 11, áıel shulyqtary – 8,8, ájethana qaǵazy – 7,4, kir jýatyn untaq – 4,7, erlerdiń shash aldyrýlary 2,7 paıyzǵa qymbattaı túsken eken. Departamenttiń málimetine saı, Lıtvada ótken jyldyń ortasynan bastap eki valıýta – lıt pen eýro qoldanysta qatar júrgizile bastaǵan. Bul jańa valıýtaǵa kúni buryn beıimdele túsý maqsatynan týǵan. Soǵan qaramastan, kóptegen saýda oryn­­­­­darynyń ıeleri baǵalardy qymbattata túsý­diń jeleýin tapqan. Aıtalyq, Lıtva meıman­­hanalar men restorandar assosıasııa­synyń tóraǵasy Gıadımınas Balnıstiń tujyrymyna qaraǵanda, bázbir satýshylar «tutynýshylarmen esep aıyrysýda qolaıly bolýy úshin» zat baǵasyn jınaqtap kórsetýge erik bergen. Osylaısha birqatar kafeler men restorandaǵy baǵalar aıaq astynan birden 10 paıyzǵa kóterilip shyǵa kelgen. Máselen, eger buryn keshendi tamaq 10 lıt nemese 2,90 eýro turǵan bolsa, jańa jyldan keıin baǵalar eýroǵa kóshken kezde ol 11 lıt nemese 3,19 eýro bolyp shyǵa kelgen. Mundaı baǵa aýytqýshylyqtary barlyq derlik buıymdar men zattar túrlerin sharpyǵan. Baǵany kúrt ósirip jiberýshilik eldegi shaǵyn jeke dúkenderdiń barlyǵyn derlik qamtyǵan. Panıavejıs qalasyndaǵy kásip­ker­lerdiń biri Ionas Katınas birinshi kezektegi kerekti alkogoldi ishimdik, temeki, birqatar et ónimderi sekildi buıymdar baǵalaryn túgel jınaqtap shyqqanyn, sondyqtan olar­dyń burynǵydan aıtarlyqtaı qymbat­tap ketkenin aıtyp otyr. Al bul sekildi bıznesmender barlyq salada jetip-artylady. Sonymen birge, sarapshylar munyń bári eldegi baǵa ósirýdiń tek aldy ekenin aıtyp otyr. Naǵyz ósim kóktemge qaraı qaýyrt kórinýi tıis. Ol, ásirese, eýronyń dollarmen salystyrǵandaǵy baǵasy arzandaı túsedi dep boljanyp otyrǵan aldaǵy ýaqyttarda aıqynyraq bilinedi. Bir aıta ketetin jaıt, elde eýro aınalymǵa enýine baılanysty munda 5000 kompanııa men 14 myń dúken ıeleri jaqyn arada baǵany ósirmeý jónindegi memorandýmǵa qol qoıǵan bolatyn. Biraq onyń oryndalyp otyrǵany shamaly. Osy rette tutynýshylar quqyǵyn qorǵaý qyzmeti alǵashqy aptanyń ózinde 600-den astam kásiporynnyń osylaısha tártip buzyp otyrǵanyn anyqtap úlgeripti. Lıtvada eýro aqsha aınalymyna kóshýge baılanysty taǵy bir tosyn problema boı kórsetip jatyr. Ol – jalǵan valıýtany jasaý áreketi. Polısııa departamentiniń ókili Ramýnas Matonıstiń aıtýynsha, alǵashqy aptanyń ishinde qoldan eýro kýpıýrasyn jasaýǵa áreket etken 30-dan astam derek tirkelgen. Departamenttegiler bul úderistiń ázirge tolas tappaıtynyn da bilip otyr. Sonymen birge, bul qıturqy tirlikke Eýropanyń basqa elderi azamattarynyń da qatystary barlyǵy anyqtalýda. Sonyń ishinde ıtalııa azamattarynyń belsen­dilikteri aıqyn baıqalady. Olar 20 jáne 50 eýro nomınaly bar qaǵazdardy bas­yp shyǵarýǵa kóbirek kúsh salyp tur. Serik PIRNAZAR,       «Egemen Qazaqstan».