Bes klaster týraly ne bilemiz?

Jaz shyǵa Astana – Aqtóbe – Astana marshrýtymen jolǵa shyqtyq. Qostanaı, Rýdnyı qalalarynyń ústimen ótip, tabıǵatty da tamashalaı, joldaǵy eldi mekender tirshiligimen tanysa aldyq. Qalalar shaǵyn, taza, kókke oranǵan. Jolaı kezdesken adamdar jol kórsetýge daıyn, kishipeıil. Oıda osyndaı keremet tabıǵat pen qarym-qatynasqa qaramastan, ishki-syrtqy týrızmniń seńi nege endi qozǵalyp jatyr degen suraq qaldy. Qostanaı oblysynyń Áýlıekól aýdanyna qarasty Amanqaraǵaı ormanyna tań qalmasqa sharań joq. Tabıǵattyń bir jerge kól, bir jerge shól ekeni aıan. Mańǵystaýdyń mań dalasynda boıjetken bizge kók tireı ósken ormannyń áseri múldem basqasha. Ári tabıǵatty tamashalaý, ony túsine bilý, jańa jerlerge qyzyǵýshylyq tanytý adamnyń oı-órisin keńeıtip, óz-ózin jetildirýge kómektesedi. Mańǵystaýdyń balbal tas­tary ańyz-áńgime, tarıhtan syr shertse, kógi mol soltústik ólkesi mal men janǵa yńǵaıly ekenin ańǵartady. Eki túrli ólkeniń osy sıpattarynyń ózi-aq ishki týrızmge suranyp-aq tur. Aıta keter bir jaıt, Qazaqstan týrıstik assosıasııasynyń málimetinshe, elimizde týrızmniń barlyq túrleri bar. Tanymdyq, oıyn-saýyqtyq, sporttyq, saýyqtyrý-emdik, tutynýshylyq, iskerlik, dinı, etnostyq, ekologııalyq, raftıng, alpınızm, búrkitpen ań aýlaý deısiz be, barlyǵyn da tabýǵa bolady. Biraq baıtaq dala tabıǵatyn tamashalaýǵa, demalýǵa ózge túgil ózimiz qyzyǵýshylyq tanytpaımyz. Zamanaýı týrızmniń áleýmettik-ekonomıkalyq sıpatynyń mańyzy ýaqyt ótken saıyn arta túsýde. Tipti, ekonomıkalyq kórsetkishteri boıynsha álemde munaı óńdeý salasynan keıin ekinshi oryn alady. Eýropa elderiniń birqatary óz ekonomıkasyna túsetin kiristiń edáýir bóligin  týrızm salasynda jumyspen qamtamasyz etý, jumys oryndaryn ashýdan alady. Jalpy, bul salasy memleket ekonomıkasyna úsh turǵyda jaǵymdy áserin tıgizedi. Birinshiden, sheteldik valıýta aǵynymen jáne tólem balansy jáne ortaq eksport sekildi ekonomıkalyq kórsetkishterdi jaqsartady. Ekinshiden, jergilikti turǵylyqty halyqtyń jumyspen qamtylýyn arttyrady. Úshinshiden, eldegi barlyq ınfraqurylymnyń damýyna septigin tıgizedi. Endi osy úsh tıimdilikti Qazaqstan turǵysynan taldap kórsek. Qazaqstan týrızminiń qazirgi damýy bıznesmender, sportshylar, ǵalymdar, ekstremaldy demalysty súıetinder úshin, sony­men qatar, Uly Jibek jolynda ornalas­qan elder tarıhy men búgingi damýy qyzyq­tyratyndar úshin tartymdy bolyp otyr. Ishki týrızmdi damytý maqsatynda belsendi is-qımyldar jasalyp, ındýstrııa ınfraqurylymynyń áleýetin jetildi­rý boıynsha jumystar júrgizilýde. Tipti, Úkimet týrıstik salany damytýdyń 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan tujyrymdamasyn bıyl bekitip te qoıdy. Ol boıynsha elimizdi bes týrıstik klas­terge bólip damytý qarastyrylady. Olar – Astana, Almaty, Shyǵys, Ońtústik jáne Batys Qazaqstan. Bul bes baǵyt ózindik erekshelikteri eskerile otyryp jasaqtalǵan. Mysaly, Astana jáne Almaty iskerlik týrızm ortalyqtary retinde usynylsa, Almaty taǵy bir halyqaralyq taý týrızmi ortalyǵy retinde de tanymal. Shyǵys Qazaqstan ekologııalyq týrızm damýyna jaýapty bolsa, al Ońtústik Qazaqstan klasteri – mádenı týrızm oshaǵy bolmaq. Al Batys Qazaqstan mádenı jáne jaǵajaı týrızmi aralyǵyn ustanady.

Astana klasteri

Aldymen Astanadan bastaıyq. Elordanyń bes klasterdiń birine kirý sebebi aıqyn. Birinshiden, resmı iskerlik baılanystar osynda bastaý alatyndyqtan, shetelderden keletin delegasııalar Qazaqstandy Astana men Almaty qalalary arqyly tanıdy. Sońǵy kezderi alys-jaqyn sheteldermen iskerlik baılanysty iri qalalar ǵana emes, oblys ortalyqtary da júzege asyra bastaǵanynyń kýási bolyp júrmiz. Ol úshin oblystyq aqparat kózderine silteme jasasaq jetip jatyr. Pavlodar oblysynyń elimizdiń Reseımen shekaralas aýmaqtarda aýylsharýashylyq ónimderine baılanysty qarym-qatynastardy jolǵa qoıǵanyn kórsek, barys-kelis kóbeıgenin ańǵarasyz. Al Mańǵystaý oblysynyń shekaralas bolmaq túgili, bólek qurlyqta jatqan Birikken Arab Ámirlikterimen baılanys ornatyp, ıtelgini qaıtarý jumystaryn júrgizgenin bilgende tań qaldyq. Italııaǵa ońtústikten jiberilgen jún ónimderi she?! Bul ishki naryqty ǵana emes, el bıznesmenderiniń saýaty artyp, jan-jaqpen baılanys ornatýǵa zań men áleýet jaǵynan molynan múmkindik bar ekenin túsinýiniń dáleli. Mundaı alys-beristiń bastaýynda Elbasynyń shetelderge memlekettik saparlary, Astanaǵa kelip-ketip jatqan sheteldik bıznesmender men kásipkerlerdiń kelisimsharttary turǵandyǵyn ańǵarý qıyn emes. Elbasy barǵan jerinde iskerlik qarym-qatynas izin qalyńdatýǵa barynsha kúsh salyp, bıznesmenderge ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartýy eldiń tartymdylyǵyn arttyrý, ımıdjin qalyptastyrý jumys­tarynyń bastaýy bolýda. Eńbek mıgranttaryn shaqyryp, elden shyǵatyn qarjy kózin emes, elge demalýǵa keletin sheteldikterdi, ınvestısııalyq qarjy kózin arttyrýdamyz. Mysalǵa alsaq, О́zbekstan ótken jyldan bastap shetelde júrgen otandastaryn qaıtarýǵa tyrysýda. О́ıtkeni, elde bas kóterer er azamattar syrtta nápaqa taýyp júr. Olardan el ekonomıkasyna keletin, quıylatyn qarjynyń kólemdiligine qaramastan bul el joqtan bar jasap, azamattaryn shetelge jibermeýge barynsha tyrysýda. Al Tájikstannyń jaǵdaıy tym kúrdeli. Halyqaralyq bank esebinde Tájikstanǵa eńbek mıgranttarynan túsetin qarjy aǵyny 2013 jyly IJО́-niń teń jartysyn quraǵan. Onyń 90 paıyzy Reseıden jiberilgen. Reseılik Ortalyq banktiń málimetinshe, onyń kólemi 4,1 mlrd. AQSh dollaryna teń. Al Qazaqstannyń halyqaralyq ımıdji qazir ósip keledi. Eńbek mıgranttaryna táýelsiz, kerisinshe, el damýyn aıqyndaıtyn jumystardyń jolǵa qoıylýy erteńimizdi naqtylaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan bas qalanyń iskerlik qarym-qatynastardyń ortalyǵy retinde damýy zańdy qubylys.

 Almaty klasteri

Almaty qalasynyń bıznes-ortalyq bolyp belgilenýi tosyn jańalyq emes. Endigi jerde onyń dástúrli qarjylandyrýmen qosa, aımaqtyq ıslamdyq qarjylandyrý ortalyǵyna aınalady degen aqparat týrıstik salanyń damýyna serpin berip otyr. Aımaqtyq ıslamdyq qarjylandyrý haby degenimiz ne? Bul ıslamdyq qarjylandyrýǵa baılanysty iskerlik baılanystardyń ortalyǵy Almatyda bolsa, onyń ónimderin qoldanatyn, qoldanǵysy keletin TMD elderiniń bıznesmenderi ortaq arnaǵa toǵysady degen sóz. Bul arqyly Almatynyń bıznestik týrızmnen túsetin paıdasy da bolary anyq. Munyń barlyǵy, árıne, bolashaqtyń enshisinde. Sonymen qatar taý týrızmi de jastar arasynda birshama artyp otyr. Anglııa taǵynan úmitker hanzadalardyń biriniń kelip-ketýi osyny ańǵartady.

Shyǵys klasteri

Shyǵysta ishki-syrtqy týrızmdi órkendetýge múmkindik mol. Oǵan oblystyń ózen-kóldi óńirleri dálel. Ystyqkólge birden-bir básekeles bola alatyn Alakól demalys ornynyń ózi nege turady?! Tarıhı-mádenı, rýhanı týrızm áleýeti de jetkilikti túrde keńinen qoldanyla qoıǵan joq. Týrızmdi damytýdyń túrli tetikteri týraly aıtqanda demalys oryndary men qysqy týrızmdi, qysqy sporttyq oıyndardy damytýǵa asa qolaıly Rıdder qalasyn da atap ótýge bolady. Bul sala mamandarynyń pikiri. Jalpy, týrızm salasy shyǵys aımaqtyń ekonomıkasyn arttyrý kózi ári brendi desek te bolady. Týrızm klasterin damytýǵa áleýet jetse de, qarjy jetispeıdi. Sol sebepti, bul salany damytyp alyp ketý qıynǵa soǵýda. Oblystyń orman-toǵaıǵa baı, sýly-kóldi ekeni belgili. Katonqaraǵaı, Buqtyrma, Alakól, tize berseń kete berer. Biraq onda týrısterdi tartý úshin jaǵdaı jasalýy kerek. Jaǵdaı úshin ınvestısııa quıý kerek. Sol kerekterdiń biri – joǵary sapaly joldardy salýǵa qarjy joqtyǵy qolbaılaý kórinedi. Degenmen, qol qýsyryp, qarap otyrǵan oblys basshylyǵy joq. О́skemennen Rahman bulaqtary kýrortyna deıingi joldy jóndeý jumystary júrgizilýde. Ulan aýdanynda ótetin ulttyq brendimizdiń biri qazaqy tazyǵa arnalǵan kórmeni estýińiz bar ma? Jyl saıyn Qazaqstannyń túkpir-túkpirinen jınalatyn tazy ıeleri ulttyq dástúrdi nasıhattap qana qoımaı, osy arqyly týrısterdi tartýǵa qyzyqty jaǵdaı jasaýda dep oılaımyz. Shetelde tuqymy túrli ıt-qustyń jarysy sekildi, mundaı sharalardy jıi ótkizý bizge de óte paıdaly bolsa kerek. Sulýlyq, jyldamdyq pen qyraǵylyq baıqaýynyń tek ishki týrısterdi ǵana emes, nasıhaty bolsa sheteldikterdi de tartýǵa áleýeti jetedi. Batysta belsendi týrızmniń túri sanalatyn berdvotchıng (birdwatching-qustardy baqylaý) da osy shyǵysta qoldanysqa enýde. Onyń mánisi qustardy taza tabıǵat aıasynda baqylaý. Osy jazda rıdderlik ań aýlaý sharýashylyqtary alǵashqy ornıtolog-týrısterdi qabyldap ta úlgerdi. Eýropada bul tanymal áýesqoılyqpen aınalysatyndar sany mıllıonnan asqan. Germanııada, Ulybrıtanııada, Belgııa men Gollandııada iri ornıtologııalyq qaýymdastyqtar jumys jasaıdy. Olardyń qatysýshylary qanattylardyń sýretimen almasyp, búkil álemdi aralap saparlaıdy. Sırek kezdesetin qustardy baqylaıdy. Mine, osyndaı sırek qustary bar, qanattylardy baqylaýǵa yńǵaıly, saparlap kórýge turarlyq elder qatarynda Qazaqstan da bar. Bul da týrısterdi tartýdyń taǵy bir daıyn joly. О́ıtkeni, ornıtologııalyq týrızm jańa, biraq keleshegi bar baǵyt. Oǵan sebep qustardy jyl on eki aı baqylaýǵa ábden bolady.

Ońtústik klasteri

Ońtústik klasteri ishki týrızm jóninen alda turǵan klaster. Bulaı deýimizdiń ózindik syry bar. Orta­ǵasyrlyq tarıhtyń qundy jádigerleri, ashyq aspan astyndaǵy murajaılar, táý etetin oryndary elimizdiń túkpir-túkpirinen halyqtyń aǵylyp, eshqandaı jarnamasyz-aq kelýin qamtamasyz etýde. Tujyrymdama boıynsha Ońtústik Qazaqstan týrızm klasterine Qyzylorda oblysynyń shyǵys jáne ortalyq bólikteri, OQO-nyń ońtústigi, Jambyl oblysynyń ońtústik-batysy kiredi. Ortalyǵy Shymkent qalasy bolmaq. Endi týrıstik qyzyǵýshylyq nysandaryn atap óteıik. Ejelgi Otyrar jáne Otyrar oazısi ortaǵasyrlyq arheologııalyq nysandary, Saýran arheologııalyq kesheni, Qarataý geomorfologııalyq jáne paleolıttik ýchaskelerdiń memle­kettik tabıǵı qoryǵy, Arpa-О́zen petroglıfteri, Baıqońyr ǵarysh aılaǵy, Qyzylorda, Saryaǵash, Taraz. Klaster bolashaqta keńeıýi múmkin. Ońtústik Qazaqstan klasteri «Uly Jibek jolynyń júregi» retindegi týrıstik baǵytta damýda. Negizgi týrıstik ónimderi mádenı týrızm jáne týrneler (voıaj) bolmaq.

Batys klasteri

Jaz bolsa Túrkııa, Birikken Arab Ámirlikteri, Maldıv araldary sekil­di teńizi bar elderge «jóńkiletin» týrısterdi elimizdiń batysyndaǵy Kaspıı teńizimen, jaǵajaımen tarta alamyz. Biraq ishki týrıstik ınjenerlik ınfraqurylymdardyń kirisi tómen bolǵandyqtan kez kelgen joba memle­kettiń aralasýyn «surap turady». Ja­ǵajaı bıznesinde qatysýshylardyń biri memleket sıpatynda bolsa kóp nárse sheshiler edi. Kaspııdiń jaǵasyndaǵy sary qumdy altynǵa aınaldyrý úshin kýrorttyq jaǵajaılar salý kerektigi túsinikti. Al ashyq aspan astyndaǵy appaq taýlar men murajaı nysandary balbal tastar, ejelgi Tetıs teńiziniń izi – munyń barlyǵy batysqa shaqyratyn týrıstik dúnıeler. Osy jazda áleýmettik jeli qoldanýshylardyń arasynda úlken dúmpý boldy. Ol sheteldegi jaǵajaılarda demalý elimizde demalýdan áldeqaıda arzan túsetindigi týraly salystyrmaly baǵan kórsetilgen edi. Jaýap retinde elimizdegi týrısterdiń jyldyq aǵyny az bolǵandyqtan osylaı qymbatqa túsedi dep aqtaldy. Eger bes klasterdi belsendi damytsaq elimizde kóptegen jańa jumys oryndary men el ekonomıkasyna kiris ashylar edi. Venera TÚGELBAI, «Egemen Qazaqstan».