Taksı tarıfi qalaı tizgindelmek?

Innovasııalyq tehnolo­gııa­nyń damýymen adamdardyń tutyný mádenıeti edáýir ózgerdi. Búgingi paıdalanýshy yńǵaıly da ıkemdi san­dyq platformalarǵa balama izdep jatpaıdy. Mysaly, tirligi qat-qabat qalanyń ár buryshynan kólikke táýlik boıy onlaın tapsyrystardyń aǵylýy úırenshikti daǵdyǵa aınaldy. Jú­rip-turýdy aıtarlyqtaı jeńil­detken taksı jelisiniń ońtaı­ly tásili jybyrlaǵan jurtqa irki­lis­siz qyzmet jasap tur. Mobıl­di qo­sym­sha arqyly kólik shaqy­rý dit­tegen jerge jyldam jetýge qolaıly.

Qyzmet kórsetý sapasyna, kóliktiń jyldam tabylýyna, sapar qunyn tóleýdiń yńǵaılylyǵyna baılanys­ty qazaqstandyqtar dástúrli taksıden góri agregatorlarǵa basymdyq beredi. Júr­gizýshi týraly málimetti kórý, kóliktiń or­nalasqan jerin baqylaý, tarıf sanatyn tańdaý múmkindikteri de jolaýshy suranysyn dóp tapqan. Servıstiń korporatıvtik tarıfter, jeke adaldyq baǵdarlamalary jáne birlesken sapardy júrgizýge múmkindik beretin qosymsha qyzmetter usynýy – tutynýshyny tartý men yntalandyrýdyń taǵy bir ádisi.

Jeke avtokólikke janarmaı men teh­nıkalyq qyzmet kórsetý shyǵyn­dary, qala kóshelerindegi keptelis, jaıaý júr­ginshiler ınfraqurylymynyń damýy, avtoturaqtar sanynyń azaıýy­ men aqyly bolýy sııaqty faktor­lar kóbine taksı qyzmetiniń paıdasyna sheshilip otyr. Zamanaýı onlaın-taksı tapsyrystarynyń paıda bolýy júrgizýshilerdiń de qolyn uzart­ty. Mundaı yntymaqtastyq olarǵa ju­mys kestesin óz betinshe retteý, ózine yń­ǵaıly kez kelgen ýaqytta jelige shyǵý múmkindigi sııaqty birqatar artyqshy­lyq beredi. Sondaı-aq sharýasyn dóńgele­tip otyrǵan agregatorlarda ádettegi taksı qyzmetterine qaraǵanda tapsyrys áldeqaıda kóp. Naryqty jaýlap alǵandar óz qataryna múmkindiginshe kóp kólik tartý maqsatynda júrgizýshilerge tıimdi jumys sharttaryn, bonýstar men jarnamalar usynady.

2015 jylǵy daǵdarystan keıin qal­pyna kele bastaǵan taksı naryǵy elimizde jolaýshy sanynyń 2016 jylǵy 4,8 mln adamnan 2022 jyly 6,3 mln adamǵa deıin ósýimen jandana tústi. Boljam boıyn­sha bul kórsetkish 2027 jylǵa qaraı 6,83 mln adamǵa jetedi. Osy jyldyń 1-toqsany­nyń qorytyndysynda taksı qyzmetin ­13,9 mıllıon jolaýshy paıdalandy. Taksı ­ındýstrııasy qyzmetke suranystyń artýyna sáıkes ári qaraı damýdy jalǵasty­ryp, jolaýshy sanynyń ósýi tapsyrys­­tyń ulǵaıýyna jáne osy saladaǵy kompa­nııa­lar arasyndaǵy básekelestiktiń kúsheıýi­ne ákeledi. Resmı derekter boıynsha res­pýblıkamyzda jyl basynan beri taksı tasymaldaýdan túsken tabys bir jyl bu­rynǵy 1,4 mlrd teńgege qaraǵanda 2 mlrd teńgege jetip, qundyq mándegi ósim 46,5 paıyzdy quraǵan. Qazaqstan shegindegi taksı qyzmetteriniń qunyna qatysty bıylǵy naýryzdaǵy derekter osy kezeńdegi tarıfter ótken aımen salystyrǵanda 0,6 paıyzǵa jáne bir jylda 12,3 paıyzǵa óskenin kórsetedi. Jyl boıy baǵanyń eń úlken ósimi Almatyda baıqalyp, qala­daǵy taksı baǵasy 40,6 paıyzǵa deıin kóterildi. Odan keıin Aqtóbe oblysy men Shymkentte sáıkesinshe 22,1 paıyzǵa jáne 16,9 paıyzǵa ulǵaıyp otyr. Elimizdegi taksı qyzmetiniń quny tipti álemdik standarttar boıynsha da joǵary. Bul turǵy­da birneshe ret TMD elderiniń aldyna shyqtyq. Numbeo aqparatyna qaraǵanda, osy jyldyń sáýirindegi jaǵdaı boıynsha respýblıkadaǵy taksı saparynyń ­bir kılometriniń ortasha baǵasy 0,67 dol­lar­­ǵa jetti. Bul bizdi eń qymbat 95 eldiń ishin­de 73-orynǵa qoıdy.

Baǵanyń únemi ósýi naryqtaǵy báse­kelestiktiń bolmaýymen baılanysty. Qazir jolaýshy tasymaly naryǵynyń shamamen 95 paıyzy – iri oıynshylar­dyń qolynda. Respýblıkamyzda myńda­ǵan О́tasymaldaýshy men avtokólik bol­sa da, qazaqstandyqtar tek «Iаndeks.Taksı», «inDrive», «Aparu», «Taxi» sekildi sanaý­ly agregatordyń atyn estıdi. Onyń ózinde ­tanymal «Iаndeks. Taksı» platformasy­nyń naryqqa yqpaly kúsheıip, qalǵan­dary sonyń kóleńkesinde qalǵan. Otan­dyq taksı agregatorlary reseılik alyp­tarmen teń dárejede básekege túse almaı­dy. О́z tarapymyzdan marketıng, jarna­ma jetilmegendikten, bizdiń elde eshkim atyshýly «Iаndeksten» basqasyn tanı da, bile de bermeıdi. Tipti 2021 jyly elimizge kelgen qytaılyq «DiDi» taksı qyzmeti­niń ózi baǵa qoljetimdiligine qaramas­tan reseı­lik IT-alyppen básekeles­tik­ke tótep bere almaǵany málim. Al tanymal qosymsha­nyń tarıfterine el turǵyndary kópten shaǵymdanyp keledi. Ásirese qarbalas saǵattarda baǵanyń 4-5 ese, qolaısyz aýa raıynda nemese keptelisterde 10-11 esege deıin sekiretini tutynýshylardyń shydamyn taýysqandaı edi. Bul ásirese qala shetinen jumysqa qatynaıtyndardyń ashý-yzasyn týdyrdy. Jurttyń aqshasyn sypyrýmen qatar «Iаndekstiń» shubyrǵan qyzmeti paıdalanýshynyń suraý tarıhynan bastap bank kartalaryna deıin derbes derekterin de jınaıdy. Bul jeke aqparattyń qupııalylyǵyn qorǵaýda kúmán týdyrady.

Agregatordyń aıryqsha jaǵdaıyna jáne júrgizýshiler men jolaýshy­larǵa komıssııanyń joǵary bolyp otyr­ǵanyna depýtattar da narazylyq bil­dirdi. «Qazaqstan Halyq partııa­sy» fraksııasynyń músheleri atap kór­set­kendeı, «Iаndeks. Taksı» saparlary úshin komıssııa áli de qymbat jáne qyzmetterdiń sońǵy qunyna áser etedi. Máselen, tarıfke jáne aımaqqa baı­lanysty ár sapar úshin 11-den 17 pa­ıyz­ǵa deıin alynady. Taksı parkteri­niń aqy­sy 4 paıyzǵa deıin. Qazir «Iаndeks. Tak­sıde» nan taýyp júrgen 200 myń­nan asa júrgizýshiniń 50 myńnan astamy úshin bul – negizgi, al qalǵan 150-i úshin qosymsha ta­bys. Iаǵnı bul jappaı qymbatshylyq pen ja­laqynyń tómendigine baılanysty adamdar taksı júrgizýge májbúr ekenin kór­se­te­di. О́tken jyldy qorytyndy­laı kele, BAQ arqyly taksı júrgizýshileri­niń ta­bysy el boıynsha ortasha jalaqy­dan eki ese artyq ekeni, agregator arqy­ly tapsyrystardy qabyldaıtyn taksı júrgizýshisiniń ortasha tabysy aıyna 493 myń teńgeni quraıtyny týraly aqpa­rat baıandaldy. Alaıda kiristiń taza paıda emes ekenin umytpaǵan jón. Bul somadan janarmaı men jýý shyǵynda­ryn shegerý jáne kóliktiń tabıǵı tozýyn eskerý qa­jet. Nátıjesinde, taksı júrgizýshileri­niń tabys mólsheri aıtarlyqtaı tómen­deıdi. Sondyq­tan jalaqyny kiris­pen jańylysty­rý ­orynsyz. Tutynýshy men júrgizý­shi úshin qyzmetti alý da oryndaý da qymbat bolyp, paıdanyń negizgi bóli­gin aradaǵy deldal kórip otyrǵan jer­de áleýmettik ádildik qaǵıdattary jumys istemeıdi.

«Iаndeks.Taksı» úlesiniń ósýi oǵan na­ryq jaǵdaıyn baqylaýǵa múmkin­dik bereti­ni­ne alańdaǵan memlekettik organdar kompa­nııa qyzmetin retteýge kirisken. Degen­men bóten kompanııa­nyń jergilikti zańdar­dy saqtap jumys isteýi tipti naryqtyń aýqymyna emes, bıliktiń talapshyldy­ǵy­na baılanys­ty bolsa kerek. Ústem nemese monopo­­lııa­lyq jaǵdaıǵa ıe naryq sýbekti­siniń baǵa­ny zańsyz kóterýine qatysty tergeý uzaq­­qa sozylyp, byltyr jeltoqsanda aıaq­tal­dy. Básekeles­tik­ti qorǵaý jáne damytý agenttiginiń (BÁQA) tıisti monopolııa­ǵa qarsy tergeýiniń qorytyndysy­na sáı­kes taksı agregatory osy jyly bizdiń júrgizýshilerge bonýs retinde qosym­sha 7-10 mlrd teńge tóleýge tıis. Vıse-premer – ulttyq ekonomı­ka mınıstri Nurlan Baıbazarov málim et­kendeı, agenttikpen monopolııaǵa qar­­sy kom­plaens sheńberinde birneshe shara kóz­del­di. Atap aıtqanda, júrgizý­shilerdiń tabys deńgeıin arttyrý úshin tapsyrys sapar­dyń bazalyq qunynan eki ese asatyn jaǵdaı­da «Iаndeks» komıssııalary joıyldy (ekonomıkalyq áseri – jylyna 2 mlrd teńge, bul rette osy bastama sheńberinde osy jyldyń 1-toqsanynda alynbaǵan ko­mıssııa 47 mln teńgeni qurady). Mono­po­lııaǵa qarsy komplaens sonymen qatar tarıfti qalyptastyrýdyń ashyqtyǵyn arttyrý úshin paıdalanýshy qosymshasyn jaqsartýdy, ony kóterý negizdemesin jáne ózgeris boljamyn keltirýdi qamtıdy (baǵa deńgeıiniń sebepteri men onyń ózgerý boljamyn túsindire otyryp, «Iаndeks Go» qosymshasynyń basty ekranyna suranys ındıkatory qosyldy). Sonymen birge «Iаndeks. Taksıdiń» qosymsha bonýstyq baǵdarlamany engizýimen byltyrǵy jel­toqsanda Astana men Almaty júrgizý­shi­lerine 400 mln teńgeden astam, bıyl qańtarda 700 mln teńge tólendi. Jolaý­shy­lar úshin jańartylǵan «Birge» tarı­finiń engizilýi tarıfti eki eselengen koef­fısıentke deıin kóterýdi shekteı otyryp, suranystyń eń joǵary keze­ńinde tómen baǵamen taksı tapsyrysyna múmkindik berdi. Sondaı-aq «Iаndeks. Taksı» qyzmetterine eń joǵary suranys jaǵdaıynda, mysaly, qolaısyz aýa raıynda nemese mereke kúnderi tarıfti úsh eselengen koeffısıentten joǵary kóterýge shekteýler engizildi. Bıyldyń 1-toqsanynda úsh eselengen koeffı­sıentpen quny 238 myń tapsyrys ne­me­se olardyń jalpy sanynyń 0,15 pa­ıy­zy júzege asyrylǵan.

Agregatordyń osy talaptar men shek­teýlerdi muqııat oryndaýy qura­myna kólik, eńbek jáne halyqty áleý­met­tik qorǵaý, ádilet, sıfrlyq damý mınıstr­likteriniń, sondaı-aq taksopark­ter qaýymdastyǵynyń ókilderi kiretin monıtorıngtik toppen baqy­lanady. Bola­shaqta jolaýshylar men júrgizýshiler múd­deleriniń tepe-teń­digin qamtamasyz etý úshin monopolııa­ǵa qarsy agenttik tıisti zańnamaǵa túze­týler engizýge bastamashy boldy. Jańa zań jobasy júrgizýshilerge taksı parkterinsiz «Iаndekspen» tikeleı jumys isteýge múmkindik bermek. Mun­daı zań qabyldanatyn bolsa, ol qazaq­standyq tarapqa «Iаndeks» reseılik baǵ­darlamalyq jasaqtamasyn, sondaı-aq baǵa belgileýge áser etetin faktorlardy eg­jeı-tegjeıli zerdeleýge quqyq be­redi. Bul taksı tarıfteriniń qalaı qalyp­tasatynyn, aýa raıynyń qalaı eske­riletinin, merekelik suranystyń artýyn, júrgizýshilerdiń joqtyǵyn jáne basqa da faktorlardy túsiný úshin qajet. Agenttikpen jáne sıfrlyq damý mı­nıstrligimen birlesip aqparattyq tehno­logııalar salasyndaǵy táýelsiz aýdı­torlyq kompanııamen algorıtmdik baǵa bel­gileý aýdıtin júrgizý josparlanyp otyr. Buǵan qosa taksı qyzmeti salasynda plat­formalyq jumyspen qamtýdy usy­natyn otandyq kompanııa­lardy qoldaý tetikteri jan-jaqty py­syqtalýy qajet.