Týǵan ólkeniń tarıhy túptep kelgende urpaq kádesine jaraıtyndyǵy málim. Kıeli jer men qasıetti eldiń ótkenin umytpaı, urpaq kádesine jaratsaq, kánekı. Osy bir tálimi mol dúnıe jelkildep ósip kele jatqan jas urpaqtyń boıyna nebir asyl qasıetter sińirer edi. Jaqsy mysaldar az emes. Máselen, Aqsý kenti. Kenttegi №1 jalpy bilim beretin orta mekteptiń murajaıynda óristetilgen jumys ózgege ónege bolýǵa ábden laıyqty. Jas urpaqty týǵan topyraǵyn súıýge baýlyp, jan-jaqty jetildirýge sińirip jatqan qyzmeti aıryqsha. Sál ǵana taratyp aıtatyn bolsaq, murajaı aldymen óz aýylynyń, bilim uıasynyń, Otanynyń tól tarıhyn zerdeleı zerttep, árqıly shyǵarmashylyq jobalarǵa oqýshylardy belsendi qatystyryp, tylsym tarıhtyń taǵylymyn pash edi.
Sózimiz jalań bolmas úshin synalap mysal keltireıik. 1977 jyly tyl eńbekkeri, bilim oshaǵynyń eńbekke baýlý pániniń muǵalimi Aleksandra Chadovanyń basshylyǵymen «Jaýyngerlik jáne eńbek dańqy» murajaıy uıymdastyrylǵan eken. Jaqsy isti murat tutqan elýge tarta jas zertteýshiler jerlesteriniń, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysy ardagerleriniń, tabany tastan taımaǵan tarlanbozdaı ýaqytpen sanaspaı jumys istegen tyl eńbekkerleriniń otbasylaryndaǵy jyldar boıy jınaqtaǵan jeke muraǵattarynan ýaqyt óte kele, kádimgideı qundy jádigerge aınalǵan derekterdi jınap, bezendirip, kórkemdep, stendter qurastyryp, bir taqyrypty qaýzaıtyn, jan-jaqty maǵlumat beretin maketter daıyndaǵan eken. Bilim oshaǵynda oqı júrip áskerı mamandyqty tańdaǵan oqýshylar Aqmola oblysynyń jaýyngerlerinen qurylǵan №310 atqyshtar dıvızııasynyń deregin jan-jaqqa habar salyp, tirnektep júrip jınady. Nátıjesinde, «Bizdiń oqýshylardyń joldary», «№310 atqyshtar dıvızııasy» tárizdi erlik pen eldiktiń jarqyn mysaldary toptastyrylǵan fotoalbomdar jasap shyǵardy. Murajaıda mektep muǵalimi Nına Romanovanyń jetekshiligimen baǵzy Keńes odaǵynyń Batyr qalalary atanǵan, Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kezinde qııankeski urys ótken eldi mekenderge sapar shegip ákelgen jádigerler de oryn alypty. Máselen, Mamaı qorǵanynan jetkizilgen snarıadtyń synyqtary. Sol jyldary «Sledopyt» shtaby Keńes Odaǵy aýmaǵynda turatyn qan-qasap maıdanda el qorǵaǵan jaýyngerlermen de hat almasypty. Búginde sol bir zulmat jyldardyń zapyranynan syr shertetin sarǵaıǵan hattar murajaıda tur. 1987 jyly mektep túlekteri soǵys jyldaryndaǵy sumdyqty baıandaıtyn «Jastyq shaq soǵyspen órtendi» dep atalatyn slet ótkizipti. Sletti uıymdastyrýǵa T.Kravchenko, N.Romanovalar muryndyq bolǵan.
Aleksendr Nıkonovna bastaǵan mektep oqýshylary jazǵy demalys kezinde Radovka aýylynda ornalasqan kirpish zaýytynda jumys istegen eken. Jas balalardyń eńbekke aralasýy, qara jumystyń dámin tatýy osy kezden bastalǵan. Kirpish zaýyty shyǵarǵan myńynshy kirpish murajaıda saqtaýly tur. 1987 jyldan bastap mektep murajaıyndaǵy jumysty tarıh pániniń muǵalimderi Armııa Sádýaqasova, Tatıana Malseva, Maıra Sanatova, Raıhan Áljanovalar jalǵastyrdy.
«Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda qyrýar jumys qolǵa alyndy. 2015 jyly Mınýara Ýteýovanyń jetekshiligimen «Atameken» tarıhı-ólketaný murajaıy ashyldy. Mınýara Muhametqalıqyzy 1983 jyly mektepke dırektor bolyp taǵaıyndalǵannan keıin belsendi jumys istep, jańa mektep pen ustazdarǵa arnalǵan 10 páterli kottedjdiń salynýyna muryndyq boldy. Qazirgi ýaqytta «Atameken» tarıhı ólketaný murajaıynyń jetekshisi. О́ńirdiń ǵajaıyp murasyn jas urpaqty tárbıeleýge tıimdi paıdalanyp jatqan osy bir iske yntaly adamdardy jumyldyra bilýde.
Murajaı búginde tórt bólimnen turady. Ár bólimdi saralaı aıta ketsek te artyqtyǵy bolmas. Máselen, Aqsý kenishiniń 1929 jyldan 1941 jylǵa deıingi tarıhy, «Otan úshin ot keshkender» bóliminde el qorǵaǵan aýyl turǵyndarynyń erlik isteri jan-jaqty baıandalady. «1418 otty kúnder men túnder» stendi el qorǵaǵan erlerdiń máńgi ólmes erlik isteri týraly syr shertedi. Memorıaldyq taqtada maıdan dalasynan oralmaǵan jerlesteriniń erligin keıingi urpaqtyń kóz aldyna ákelip, kókirekterine patrıottyq sezimdi quıyp tur. Soǵys ardagerleriniń erlik úshin alǵan marapattary, orden-medaldar da osynda.
Úshinshi bólim «Men týǵan ólkemdi qurmet tutamyn» dep atalady. Bul bólimde bilim berý salasynyń úzdikteri, ónerkásiptiń, ǵylym men mádenıettiń damýyna ólsheýsiz úles qosqan mektep túlekteri týraly derekter bar. Ár jyldary ystyq uıadan túlep ushqan Altyn belgi ıegerlerine jeke burysh bólingen. Áskerı mamandyqty tańdaǵan oqýshylar týraly málimet «Ofıser – batyrlyq mamandyǵy» stendinde berilgen. Sondaı-aq mektep túlekteri Ásken Nábıevtiń, Amantaı Kákenovtiń kitaptary qoıylǵan. Amantaı Qabyldenov, Arystan Ibatolla, Sapar Sabyrov tárizdi tulǵalardyń ómirinen ónege shashatyn jınaqtar da bar.
Mýzeı О́lketaný kishi baǵdarlamasynda «Adam eńbegimen dańqty», «Eńbegi zor asyl jandar» taqyrybynda tanymdyq-taǵylymdyq sharalardy jıi ótkizedi. Mundaı jıyndarǵa zamanynda mańdaıynan teri sorǵalap júrip el ıgiligin tasytýǵa qısapsyz eńbegin sińirgen ardagerlermen, kenshilermen, temirjol jumysshylarymen tálimdi kezdesýler ótkizedi. О́zge de ónegeli taqyryptar qamtylady. Osynyń barlyǵy jas tolqyndy uly ómirge durys baǵyttaý, tálimdi tárbıe berý tarapyndaǵy talpynystar. Jyl saıyn Qarttar kúnine oraı kenttiń baıyrǵy turǵyndarymen «Máńgilik jastyq meıramy» kezdesýin uıymdastyrady. Mundaı kezdesýde eskirmeıtin eski estelik tyńdaǵan jannyń meıirin qandyryp, sarytap saǵynyshtyń shymyldyǵy oraǵan sonaý bir kezeńder týraly salıqaly pikir almasady. Ásirese, «Eske alý vahtasy», «Biz batyrlardyń urpaqtarymyz» is-sharalarynyń máni men mazmuny salmaqty.
Murajaı ujymy Aqsý kenti men Stepnogor qalasynyń ardagerler keńesimen birlese jumys isteıdi. Jastarǵa mamandyq tańdaýǵa baǵyt beretin kezdesýler ótkiziledi. Mınýara Muhametqalıqyzy zeınet demalysynda bolsa da belsendi jumys isteýde. Osyndaı tynymsyz eńbeginiń arqasynda Stepnogor qalasynyń qurmetti azamaty atanǵan. Týǵan ólkeniń tarıhyn tolaıym tolǵaǵan kitap ta jazyp shyqty. Omby oblysyndaǵy óziniń kishi Otanymen baılanysyn úzgen emes. «Sastomar – meniń aýylym» dep atalatyn 2023 jyly shyqqan jınaǵy týǵan jerge degen perzenttik mahabbatqa tunyp tur.
Búgingi kúni Aqsý kentiniń irgetasy qalanǵanyna 95 jyl tolýyna oraı aqparat jınaý jumysy tyńǵylyqty júrgizilip keledi. Jyldar jylnamasyna aınalatyn bul jınaq keler jyly jaryqqa shyqpaq. Sondaı-aq maıdangerler týraly Aqsý orta mektebiniń taǵylymdy tarıhy týraly derekter jınaqtalyp jatyr. Ardagerlerge baılanysty áli de talmaı zertteıtin tus jetip artylady. Sebebi 2015 jyly jaryq kórgen Aqmola oblysy ardagerleriniń 11 tomdyq ensıklopedııasynda Aqsý, Bestóbe kentteriniń maıdangerleri týraly málimetter enbeı qalǵan. Endi osy olqylyqtyń ornyn toltyrý – paryz.
Aıryqsha mańyzdy oqıǵanyń biri osy topyraqta kún keshken Etekbaı bı Túrkebaıulyna arnalǵan buryshtyń ashylýy boldy. Ot aýyzdy, oraq tildi bı ata Býrabaı men Ombynyń arasyndaǵy jalpaq jurtqa bıligin júrgizgen, meılinshe ádil, tapqyr adam bolsa kerek. Aýzynan jalyn shyqqan aǵa sultandardyń, shynjyr balaq, shubartós bolystardyń aldynda el múddesin qorǵaǵan kósem de sheshen bı týraly kóne derekter kóp kóńilin aýdaryp-aq tur.
Týǵan jerdiń tútinin túzý ushyrý úshin dál osyndaı ónegeli is kerek-aq. Ádemi mysal bolsyn dep ádeıilep tilge tıek ettik biz de.
Aqmola oblysy,
Aqsý kenti