Dúbirge toly dúnıe
Soltústik Koreıanyń dúrkin-dúrkin álemdi bir qorqytyp qoıýy dástúrge aınalyp bara jatqandaı. Túrli-túrli synaqtar ótkizip qorqytady, áıtpese AQSh sekildi iri memleketke aýyz salmaq bolady. Endi, mine, jaý sanaıtyn Ońtústik Koreıany jeti kúnde basyp alyp, ózine biriktirmek.
Bul jaıyndaǵy qaýeset jaqynda paıda boldy. Ony bul elden qashyp shyqqan áskerı adam habarlapty. Aty atalmaı otyrǵan onyń joǵary áskerı bılikte bolǵany ańǵarylady. Áıtpese bul jospardy bilmes edi ǵoı deısiń. Sondaı-aq, bul kezekti bir alypqashpa áńgime shyǵar deıin deseń, álemdi shýlatyp otyrǵan bul jospardy QHDR-dyń basshylyǵy joqqa shyǵaryp málimdeme de jasaǵan joq. Tipti, jurttyń dúrlige beretinin qalaıtyn da sııaqty.
Jospar osydan eki jarym jyldaı buryn, naqtyraq aıtqanda, 2012 jyldyń 25 tamyzynda joǵary áskerı basshylyq keńesinde bekitilgen kórinedi. Ony 2013 jyldyń aıaǵyna deıin júzege asyrmaq bolsa, endi ol bıylǵy jylǵa qaldyrylypty. Ol boıynsha KHDR-dyń áskerı kúshi, qajet bolsa, tipti, ıadrolyq qarýdy da qoldana otyryp, Ońtústiktiń áskerin tas-talqan etpek te, eldi biriktirý jeńisine jetpek.
Ras, olardyń Koreıa Respýblıkasyndaı jalpy áleýeti ózderinen áldeqaıda joǵary, álemniń eń damyǵan ekonomıkasynyń birin bir aptada, jeti kún ishinde basyp alýy óte qysqa merzim. Olardy asyqtyrǵan bir jaı bar eken – bulaısha jyldam jeńiske jetpese, oǵan AQSh-taı odaqtasy kómekke kelip úlgeretin kórinedi. Biraq AQSh jeti kún emes, jeti saǵat ta kútpeı, KHDR qaıter eken dep qarap turmaı, sol sátte-aq odaqtasymen bir mezgilde qarsy soqqy beretini kúmánsiz.
Jospar bolsa, bolǵan shyǵar. Biraq onyń júzege asýyna senetin jurt kóp emes ekeni anyq. Sóıtse de mundaı bopsanyń bireýlerdiń júıkesine tııýi ábden múmkin. Al Soltústik Koreıada shıyrshyq atqan nasıhattyń jeligine eretinder, tipti, senetinder de biraz bolýy yqtımal. Bárinen de sol qıyn. Uly basshylarynan buıryq bolsa, tura umtylýy ǵajap emes. Sonda biraz dúnıe búlinedi.
Parasatqa júginetin jurt bul jospardy júzege asyrý nıetine de, onda kórsetilgendeı soǵystyń bolatynyna da senbeıdi. Soltústiktegiler de óz shama-sharqyn boljamdaıdy, ózinen myqtylarǵa umtylyp, máz tappasyn da jaqsy biledi. Bularǵa bopsa kerek. Basqalardy seskendirgisi keledi. Al bulardyń shyn qarsylastary seskenip te jatqan joq. Olar qamsyz otyrmaýdy oılap, eń aldymen halyq úreılenbesin dep myqty qorǵanysy, daıyndyǵy barlyǵyn kórsetip te otyr. Oǵan basty mysal – Ońtústik Koreıanyń AQSh-pen birlese ótkizetin áskerı jattyǵýlary.
Sol Phenıan óziniń eserleý áreketterin eldi biriktirý ıdeıasymen búrkemelegisi keledi. Ras, bul ıdeıa – osynaý eki eldegi bir halyqtyń basym kópshiliginiń armany. Biraq onyń júzege asýyna ózderiniń áreketterimen kedergi bolyp otyrǵan da soltústik jaq. Endi ony soǵyspen júzege asyrmaq! Ońtústik Koreıa basshylyǵy sol birigýdi beıbit jolmen júzege asyrýdy áldeqashan-aq usynǵan. Tipti, bul elde eki memleketti biriktirý máselesimen aınalysatyn arnaıy mınıstrlik te bar.
Halyqtyń qalaýyna salsa, basym kópshilik Ońtústik Koreıada qalyptasqan jáne álem tanyǵan ozyq júıeni qalaıtyny daýsyz. Phenıan sodan qorqady. KHDR kósemi Kım Chen Yn jańajyldyq quttyqtaýynda óziniń Ońtústik jaqtaǵy áriptesimen kezdesip, sol birigýdi sóz etpektigin aıtty. Al prezıdent Pak Kyn He onymen eshqandaı shart qoımaı-aq kezdesýge ázirligin bildirdi: «Beıbit birigýge jol ashylatyn bolsa, men kimmen bolsa da kezdesemin», – dedi ol.
Jaqsylyqty osy jerden izdeýge bolar edi ǵoı, árıne. Biraq Phenıan eski ádetine basyp, úırenshikti bopsasynan asa almaıdy-aý dep qaýiptenesiń.
Terrorızmge bireý qalap, bireý adasyp barady
Qyrǵyz elinde terrorızmmen kúres týraly áńgime qyzyp tur. Ol bir jaǵy Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń Jogorký Keneshke terrorızm úshin qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtý jónindegi zań jobasyn usynýyna da baılanysty bolyp otyr.
Memlekettik qaýipsizdik komıteti óz usynystaryn elde qalyptasqan qazirgi jaǵdaımen negizdeıdi. Respýblıkanyń birshama azamattary Sırııaǵa baryp, onda terrorıster qataryna qosylyp, soǵysqan. Olardyń birazy elge qaıta oralǵan, endi birazy áli sonda soǵysyp jatqan kórinedi.
Bul qalaı boldy degende, kóp adam bul máselede ózine júkteler jaýapkershilikti jete túsinbeıdi. Sodan da olar ekstremısterdiń, arandatýshylardyń sózine eredi. Qaýipsizdik oryndary qyzmetkerleriniń pikirinshe, bul jónindegi zańdy qataıtý jáne ony jurtshylyqqa jetkizý azamattardy arandatýshylardyń sońynan erýden saqtandyrady, kóptegen josyqsyz áreketterdiń aldyn alady.
О́tken jyly respýblıkada terrorızmge baılanysty 137 qylmystyq is qozǵalypty, onyń 76-sy sotqa jiberilgen. Qazirgi kúnde Sırııada 200-deı qyrǵyzstandyq júrgen kórinedi. Jalpy, ekstremısterdiń arbaýyna túskenderdiń kópshiligi 16-22 jas aralyǵyndaǵy áli oń-solyn bilmeıtinder eken.
Olardyń keıbireýleri elge qaıtyp oralyp jatyr. Qyrǵyz Respýblıkasy MQK baspasóz hatshysy Rahat Súleımenovtiń aıtýynsha, olar eki topqa bólinedi: bireýleri – óz qatelikterin sezinip, burynǵy beıbit ómirine qaıta oralǵandar, ekinshileri – qara nıetpen, qasıetsiz iske adam tartý oıymen kelgender. Qaýipsizdik mekemesiniń qyzmetkerleri sol ekinshi toptyń adamdaryna qarsy zańdy qataıtýdy qajet sanaıdy.
Qaıda bolsyn terrorızmge qatysy barlar jazalanýǵa tıis. Bul elde de olar jazaǵa tartylady. «Azattyq» radıosynyń tilshisi sol adamdarmen jolyǵýǵa ruqsat alypty. Olarmen áńgimeleskende tilshiniń qorytqan oıy – kópshiligi ózderiniń adasyp barǵandaryn, óz áreketterine ókinetindikterin bildiripti.
Terrorızm – kesapat. Ol qanshama adamnyń ómirin qıǵany óz aldyna, qanshama adamdy qanypezerlik jolǵa túsiredi. Bul kesapat qaıdan paıda boldy degende, adamdardyń jalǵan túsinikke ergeni, sol qanisherlerdiń jolyn haq sanaǵany alǵa tosylady. Endi soǵan tosqaýyl qoıý – basty mindet. Onyń joly qandaı? Qatań shara qoldaný kóńilge orala beredi.
Qyrǵyz elinde buryn terrorızm degenniń bolmaǵany belgili. Ol syrttan kelip, biraz jurtty búldirip jatyr. Tosqaýyldyń solarǵa qoıylǵany jón, deıdi kópshilik. Qosylasyń. Osy jerde quqyq qorǵaýshylar degender paıda bolyp, olardy qatań jazalamaý kerek dep baıbalam sala bastapty. Adam quqyn alǵa tosady. Terrorızm quqy – adamdardy óltirý emes pe? Endi sol «quqyqty» qorǵaý kerek pe? Qaıyrymdylyqtyń da shegi bar, kesapatqa raqymshylyq júrmese kerek.
Mamadııar JAQYP.