Osydan qanshama myń jyl buryn, anyǵyraq aıtsaq, bizdiń dáýirimizge deıingi II ǵasyrda Batys pen Shyǵystyń arasyn jalǵaıtyn Uly Jibek jolynyń dáýiri bastaldy. Qytaıdaǵy Hýanhe ózeniniń ańǵarynan bastaýyn alǵan uly jol Tarym oıpatyn kókteı ótip, Pamır ústirtinen asyp, Ortalyq Azııany, Batys Azııany kesip ótip, Jerorta teńiziniń shyǵys jaǵalaýyna deıin jetti. Ǵalymdar esebinshe, jalpy uzyndyǵy 12 myń shaqyrym bolǵan desedi. VI-VII ǵasyrlarda Jetisý men elimizdiń ońtústigi arqyly ótetin baǵyttyń tıimdiligi arta túsken. Bizdiń zamannyń uly joly – Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýty (THKM) bolatyn syńaıly. Muny keı kezde Orta dáliz dep te júrmiz. Bul baǵyt ta bastaýyn Qytaıdan alady. Lıanıýngan portynan bastalǵan marshrýt Qorǵas qurǵaq portyna, Dostyq beketine taıap keledi, odan ári taýar tıelgen vagondar Aqtaý men Quryq porttaryna jetkiziledi. Tizbek ári qaraı Ázerbaıjan, Grýzııa jáne Túrkııa topyraǵynda jalǵasyp, Qara teńiz arqyly Eýropaǵa shyǵady. Transkaspııdiń de uzyndyǵy 12 myń shaqyrymǵa shamalas. Uly Jibek joly arqyly bir kezderi san alýan taýar, ásirese jasmın sýy men ambra, kilem men mata, gaýhar men pil súıegi, altyn quıma men qaýyn-qarbyz tolassyz tasymaldanypty. Árıne, eń basty taýar – jibek edi. Qazir de Transkaspıı arqyly taýardyń túr-túri tasylady. Solardyń ishindegi eń asyly da baǵalysy – qazirgi jibegimiz – munaı. Uly Jibek jolynyń boıynda Qulan, Aspara, Almaty, Talhır, Saýran, Syǵanaq, Ispıdjab sııaqty kórkem shaharlar boı kóterdi. Qazirgi Transkaspıı jelisi túsip jatqan ólkelerdiń de ón boıyna qan júgirip, ınfraqurylym jaqsardy. Jańa temirjol ótkelderi, jańa porttar men beketter turǵyzylyp, saýda ortalyqtary kópfýnksıonaldy qatynasty kúsheıtti. Eń mańyzdysy – VI ǵasyrdaǵy Túrik qaǵanaty, XIII ǵasyrdaǵy Shyńǵys han ımperııasy, al XIV ǵasyrdaǵy Temip ımperııasy Uly Jibek jolynyń boıynda taramdalyp jatqan búkil joldy baqylaýyna alsa, búginde Transkaspııdi de, baıyrǵy alyp ımperııalardyń zańdy murageri Qazaqstan tarapy bas bolyp damytyp, marshrýtqa qatysty barlyq is-sharany elorda tórinen retteýge atsalysyp otyr.
Transkaspıı halyqaralyq kólik dálizi, rasynda, bizge tıimdi ári qyzyq baǵyt – munda temirjol da, teńiz joly da, qurǵaq port ta bar. Sondyqtan mýltımodaldy dáliz. Baǵyt jylyna 6 mln tonna júkti tasymaldaıdy. Elder 2025 jyly 10 mln tonnaǵa jetkizýden úmitti.
Negizi Transkaspıı – tasymal marshrýtyn ártaraptandyrý jolyndaǵy bir qadamymyz. Alaıda tap osy baǵytty tereńdete damytý jáne keleshekte ony negizgi jolǵa aınaldyrý – biregeı maqsat. Sol sebepti, memleket salaǵa, ásirese Aqtaý portyna meılinshe mol ınvestısııa quıýǵa kiristi. QTJ málimetinshe, 2023 jyldyń birinshi jartysynda Aqtaý teńiz saýda porty arqyly 2,6 mln tonnadan astam qurǵaq jáne munaı júkteri tıeldi. Budan basqa tıelip jatqan júk qansha. Sońǵy ýaqytta Baký – Tbılısı – Jeıhan baǵyty boıynsha munaı tasymaldaý kóleminiń ulǵaıýy da Transkaspıı búıiriniń tompaıýyna sep.
Memleket basshysynyń aıtýynsha, 2030 jylǵa taman Transkaspıı boıynsha júk aǵyny jylyna 500 myń konteınerge jetýge tıis. Sol maqsatta 2025 jyly portta qyzmetterdiń keń aýqymdy spektrin usynatyn konteınerlik hab paıdalanýǵa beriledi. Odan ózge, «Baqty» ótkelinde jańa qurǵaq port salynýǵa tıis. Orta dálizdiń ótkizý qabiletin eseleý úshin Prezıdent QTJ-ny transporttyq-logıstıkalyq kompanııaǵa aınaldyrý týraly tapsyrma da bergen. Álemdik aınalym kúsheıdi. Jan-jaqtan saýda aǵyndary kele jatyr – Ońtústik Shyǵys Azııa men Qytaıdan Qazaqstan arqyly Eýropaǵa taýar tasý endi kóbeımese azaımaıdy. Olardyń deńgeıine saı bolý úshin THKM da tynbaı jetilýge tıis. «PTC Holding» kompanııasy byltyr qazanda Qara teńiz jaǵalaýynda Potı portynda (Grýzııa) konteınerlik termınaldyń qurylysyn bastaǵan edi. Bul da THKM-dy keńeıtý tujyrymdamasymen sabaqtasady.
Endi qalyptasyp kele jatqan Quryq porty arqyly byltyr ádepki 6 aıda 1 mln tonnadan asa júk tıeldi. Portta keler jyly kópfýnksıonaldy «Sarja» teńiz termınaly boı kótermek. Porttan bólek, poıyz joldar da belsendi salynyp jatyr. Sonyń biri – Almatyny aınalyp ótetin, qazaq-qytaı arasyndaǵy tasymal kólemin 5 ese arttyrýǵa qabiletti Dostyq – Moıynty temirjol baǵyty. Temirjol baǵytyn tıimdi etýde byltyrdan beri biraz sharýanyń basy qaıyryldy. Qazaqstan, Grýzııa jáne Ázerbaıjan birigip «Middle Corridor Multimodal Ltd» kompanııasyn quryp, shtab-páterin Astanadan saılady. Birlesken kásiporyn bir tereze qaǵıdatymen qyzmet kórsetip, taýar jetkizýdiń quny men merzimine kepildik beredi, Qytaı – Eýropa jáne Túrkııa – Qytaı baǵyttary boıynsha júk aǵynyn arttyrý maqsatynda mýltımodaldy servısti damytýǵa qatysty ortaq saıasat júrgizedi.
Bizdiń el arqyly júrip ótý ýaqytyn meılinshe qysqartý – basty mindet. Buryn Qytaıdan THKM arqyly Qara teńizdegi porttarǵa júk jetkizý ýaqyty 53 kún bolatyn. Qazir 18-23 kún aralyǵynda jetkizip berip jatyr. Merzimdi birtindep 10-15 kúnge deıin tómendetýge bolady. Degenmen sharýany tejeıtin faktorlar bar. Porttar áli jetkilikti aýqymda jumys isteı almaı tur. Kaspıı teńizindegi iri úsh port – Aqtaý, Quryq jáne Túrkimenbashy, eýropalyq tranzıt ótetin Rýmynııadaǵy Konstansa portynyń qýaty áli jetkiliksiz. Onyń ústine júk korablderi de tapshy.
Infografıkany jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Dúnıejúzilik banktiń kólik jónindegi jetekshi mamany Charlz Kýnak Orta dálizdiń damýyn tejep turǵan irkilisterdi bylaı sıpattaıdy.
«Dálizdiń Qytaı men EO arasyndaǵy saýdanyń úlken úlesin enshileıtindeı áleýeti bar, biraq ol áli óńirlik deńgeıde qalyp otyr. Problemalardyń kóbine ınfraqurylymdyq emes, eksplýatasııalyq sıpaty basym. Baǵa joǵary jáne turaqsyz, jetkizý ýaqyty tym uzaq, senimsizdeý. Munyń bári azdap alańdaýshylyq týǵyzady. Transporttar túıisinde kidiris kóp bolady. Porttardyń álsiz tusy – ár jetkizýshi óz dálizi tusynda ártúrli baǵa usynady. Ásirese ártúrli kólik toǵysatyn jerlerde prosedýralardy reformalaý jáne jeńildetý asa mańyzdy», deıdi halyqaralyq sarapshy.
Torap boıynda ınfraqurylymdyq shekteýler, uzaqqa sozylatyn kedendik prosedýralar, ótkizý qabiletiniń tómendigi, ásirese batys baǵytta (Aqtaýda) tıisti logıstıkalyq habtyń joqtyǵy, vagon men platformalardyń tozyp ketýi, keme men parom tapshylyǵy sekildi problemalar da bar.
Munyń bári kezeń-kezeńimen sheshiletin túıtkil. О́ıtkeni THKM-ǵa biz emes, Qytaı, Túrkııa, Eýroodaq sekildi alpaýyttar úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Bul baǵytta da olar óz múddesin, óz múmkindigin tarazyǵa tartady. Biz óz múddemizdi kókseımiz. Tyń jol. Keleshegi keń baǵyt. Qart Eýrazııanyń qantamyry ispettengen Transkaspııdiń biz úshin de, álem úshin de múddeler múıisine aınalǵany da sondyqtan.
THKM-niń damýy nátıjesinde úshinshi elder arasynda jetkizilim kólemi kóbeıedi. Qazaqstan astyǵy Ázerbaıjan men Túrkııaǵa burynǵydan da kóbirek aparyla bastaıdy. Ázerbaıjannyń jemisi men kókónisi elimizge kóptep keledi. Orta dáliz birte-birte Ortalyq Azııa men Taıaý Shyǵysty da jalǵaıdy. Bárin aıt ta birin aıt – Transkaspıı eń birinshi kezekte orta keleshekte «munaı eksporttaý kólemin arttyrý» deıtin aýyr da maǵynaly mindetti ilip alyp kete alsa ıgi. О́ıtkeni Kaspıı qubyr konsorsıýmy (KTK) arqyly munaı tasymaldaý (qazir 80 paıyz munaıymyzdy Novorossııskidegi port arqyly Eýropaǵa jiberemiz) táýekeli tym artyp ketti. Byltyr qysta THKM men «Eýropa – Kavkaz – Azııa» kólik dálizin uıymdastyrý boıynsha EO men seriktes elder arasyndaǵy halyqaralyq yntymaqtastyq baǵdarlamasy arasynda qol qoıyldy. Atalǵan memorandým halyqaralyq qarjy ınstıtýttary tarapynan ınvestısııa tartýǵa jol ashty. Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki zertteýine súıensek, THKM boıynsha úzdiksiz jetkizýdi kúsheıtý úshin 18,5 mlrd eýro ınvestısııa kerek. Bul qarjynyń basym bóligin EO elderi tólep berýge daıyn. Naqtylap aıtsaq, qazirdiń ózinde 10 mlrd eýro bólip qoıdy. Sheshim byltyr Brıýsselde qabyldandy. 1,5 mlrd eýro Ortalyq Azııadaǵy kóliktik ınfraqurylymnyń strategııalyq jobalaryna jumsalady.
«Uzyndyǵy 11 myń shaqyrym bolatyn kólik dálizi bizdiń aımaqtarymyzdy 15 kún nemese odan az ýaqyt ishinde baılanystyrýǵa arnalǵan. Biz bul dálizdi básekege qabiletti etýimiz kerek. Sol sebepti, Eýropalyq komıssııa jáne Eýropalyq ınvestısııalyq bank OA transporttyq múmkindigine ınvestısııa salady», dep málimdedi saýda boıynsha eýrokomıssar Valdıs Dombrovskıs.
THKM boıynsha atqarylýǵa tıis mańyzdy istiń biri – biryńǵaı sıfrlyq platforma qurý. Buǵan deıin dáliz arqyly júk jetkizý bir ortalyqtan qadaǵalanyp, basqarylmady. Múddeli taraptar júktiń qaı jerde bara jatqanyn, mejeli núktege qashan jetetinin naqty rejimde ańdaı alǵan joq-ty. Sol olqylyqtyń orny tolmaq. Birazdan beri pysyqtalyp kele jatqan máseleniń sheshimi Sıngapýr saparynda aıtyldy. QTJ men sıngapýrlyq PSA kompanııasy birlesip Transkaspıı marshrýty boıynsha sıfrly dáliz jasap shyqty. Júıe ýaqytty únemdep, tasymal úderisin meılinshe ashyq qylady jáne Qazaqstandy saýda aǵyny úshin tartymdy ete túsedi. Memleket basshysynyń Sıngapýrǵa sapary kezinde «KTZ Express» AQ pen «Global DTC Pte Ltd.» Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵyty sheńberinde sıfrlyq dáliz qurý jónindegi jobanyń iske qosylǵany týraly habarlady.
«Bizdiń «Global DTC» men birlesken bastamamyz kólik logıstıkasyn damytý úshin jańa múmkindikter ashady. Sıfrlyq tehnologııalardy kedendik resimdeý úderisine ıntegrasııalaý tasymal tıimdiligi men ashyqtyǵyn edáýir arttyrady», deıdi «KTZ Express» AQ bas dırektory Damır Qojahmetov.
Dúnıejúzilik banktiń Qazaqstandaǵy ókili Andreı Mıhnevtiń aıtýynsha, 2030 jylǵa taman Transkaspııdiń ótkizý qabileti 11 mln tonnaǵa jetse, Ortalyq Azııa elderi táp-táýir tabysqa keneledi. Ol tasymal kólemin úsh ese kóbeıtýge jaǵdaı jasaıtyn 5 shartty atap ótedi. Birinshiden, Orta dálizdi ekonomıkalyq dáliz retinde qarastyrý; Ekinshiden, logıstıkalyq sheshimderge kóbirek kóńil bólý; Úshinshiden, kedendik prosedýrany jeńildetý jáne reformalaý; Tórtinshiden, jetkizýshi, júk jiberýshi jáne olardyń agenti arasyndaǵy aqparat almasýdy jedel ári naqty qylatyn sıfrlandyrý úderisin kúsheıtý; Besinshiden, ınfraqurylymdy jetildirýdi jalǵastyrý.
Mamandardyń esebinshe, durys paıdalanylsa Orta dáliz Ońtústik Kavkaz ben Ortalyq Azııa elderine jyl saıyn 600 mlrd dollar tabys taýyp otyrýǵa jaǵdaı jasaıdy.
Dúnıejúzilik bank esebine mán bersek, Transkaspıı arqyly tasymaldanatyn taýarlar kóshin munaı jáne munaı ónimderi (1 mln tonnadan astam) bastaıdy. Odan keıingi oryndarda – konteınerlik júkter (myń tonnadaı), kómir men koks (600 myń tonnadan astam), qara jáne tústi metaldar (500 myń tonnadan astam), astyq jáne agroónerkásip kesheni ónimderi (300 myń tonnadan astam).
2023 jyly THKM marshrýtymen 2,7 mln tonnadan astam júk tasymaldanǵan. Sóıtip, kórsetkish 2022 jylmen salystyrǵanda 86 paıyzǵa joǵarylaǵan. 2024 jylǵa qoıylyp otyrǵan deńgeı – 4 mln tonna. Ortamerzimdi keleshekte kólem 10 mln tonnaǵa deıin ósedi dep kútiledi. Qazirgi ýaqytta Orta dálizde 11 eldiń 25 temirjol, transporttyq-logıstıkalyq, porttyq jáne keme qatynasy kompanııasy jumys istep jatyr.
«Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń basshysy Renat Bekturovtyń aıtýynsha, bul jobanyń áleýetin tolyq ashýǵa qatysýshy-elder transporttyq qujattama, salyq saıasaty, úılestirý tetikteri jáne keden prosedýralary boıynsha óte tyǵyz qarym-qatynasta jumys isteýi kerek.
«Orta dáliz tranzıt kólemin ǵana emes, elder arasyndaǵy saýdany da yntalandyrady. 2040 jyldary OA elderiniń konteınerlik saýda kólemi 470 myń JFE-ge (jıyrmý fýttyq ekvıvalent) jetýi múmkin. Marshrýt boıynsha saýdanyń óristeýi Ońtústik-Shyǵys Azııa elderimen yntymaqtastyqty nyǵaıtady. Iаǵnı olar óz baǵyttaryn ártaraptandyrady, belgili bir deńgeıde atalǵan ólkeniń elderi úshin osy dáliz boıymen júk jiberý tıimdi ári tez bola túsedi. Al bul óz kezeginde saýda salasyn sıfrlandyrý jáne kedendik retteý salasynda tájirıbe almasý sııaqty artyqshylyqtardy syılaıdy», deıdi.
Dúnıejúzilik bank boljamynsha, Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne Grýzııanyń 2021-2030 jyldar aralyǵyndaǵy júk bazasynyń jıyntyq áleýetti ósimi 90 mln tonnany (+44 paıyz) quraıdy. Onyń 70 mln tonnasy – elimizden shyǵatyn qosymsha eksportqa tıesili.
Tumsyǵyn kókke shanshyǵan kemeler men myń konteınerdi mingestirse de teńiz ústimen miz baqpaı baıaý jyljıtyn tomaǵa-tuıyq tankerler arly-berli josylyp jatqan; tıelgen tonna-tonna taýardy buıym kórmeı, temir tabanynan ot shashyratqan quramdar arly-berli aǵylyp jatqan álemde qansha kólik joly bar. Kóp. Áıgili Transsibir magıstrali, Eýropa pen Batys Afrıkany jalǵaıtyn Transatlantıka baǵyty, Azııadaǵy aýqymdy dáliz – Transazııalyq temirjol, Soltústik Amerıka men Azııanyń dánekeri bolǵan – Soltústik teńiz joly, Baltyq elderin Eýropaǵa bastap baratyn Batys-Shyǵys joly, tizbeleı bersek sany kóp. Beıqam jatqan Transkaspıı solardyń biri ǵana bolyp qoıa ma? Álde eleýlisi atana ma? Hazar (Kaspıı) deıtin uly teńizden shapaǵat kórip otyrǵan elderdiń kóńil aýany jyldar óte qalaı ózgeredi? Bálkim, osy ǵasyrdyń ortan beline taqaý, bálkim aıaq jaǵyna taman Orta dáliz baǵzydaǵy Uly Jibek jolyndaı mańyzǵa ıe bolyp shyǵa keler? Kim bilipti. Bir bilerimiz – endi saýda aǵyny toqtamaıdy, toqyramaıdy. Ańdyzdap kelgen aǵyn sııaqtanǵan alpaýyt ekonomıkalar damymasyna qoıa ma? Áli-aq Qazaqstannyń ońtústigi, ońtústik batysy men ortalyǵy da bul dálizdiń tolyqqandy qatysýshysy atanatyn kún týar.