Ertis ózenine 3 myńǵa jýyq sibir bekiresi jiberildi. Balyq ınspeksııasynyń dereginshe, elimizdegi eń uzyn sý arterııasyna sońǵy on jylda alǵashqy ret sibir bekiresi bosatylyp otyr. Ǵalymdar jergilikti iri kásiporyndar qarjyny mol bólse, aldaǵy ýaqytta «Qyzyl kitapqa» engen sý janýarynyń sanyn kóbeıtýge bolady degen pikirde.
Ertis ózenine balyq jiberý – máseleni ábden zerdelep baryp atqarylyp otyrǵan sharýa. Jergilikti kompanııa áýeli sý aıdynyna tuqy balyǵyn bosatýdyń qyr-syryn zerttegen. Deıturǵanmen jergilikti ıhtıolog ǵalymdar tuqy Ertiske tán balyq emes ekenin aıtqan soń, ózende ejelden tirshilik etetin, búginde «Qyzyl kitapqa» engen sibir bekiresin jiberýge sheshim qabyldanypty. Sonaý erte zamanda sibir bekiresi Ertis ózeni arqyly Zaısan asyp, Qara Ertiske jetken desedi. О́kinishke qaraı, túrli jaǵdaı saldarynan onyń sany búginde óte sırep qalǵan. Jergilikti iri kásiporyndar balyqtyń bul túrin kóbeıtýge qyzyǵýshylyq tanytyp otyr.
Aksııa aıasynda ózenge 3 myńǵa jýyq sibir bekiresi (jalpy salmaǵy 3 tonnadaı) bosatyldy. Jasy 1,5-3 jyldy quraıtyn jas bekireler ózenniń Pavlodar aýmaǵyna jersinip ketetinine ǵalymdar úlken úmit artyp otyr.
Sibir bekiresi – bekire tárizdiler otrıadyna jatatyn, Ertis ózenindegi eń iri balyq. Sibir ózenderinde keńinen taralǵan. Dene turqy – 3 metrge, salmaǵy 200 kılogramǵa deıin jetedi. О́te baıaý ósetin balyq, atalyǵy 11-13 jasqa tolǵanda jynystyq jaǵynan jetiledi. Al urǵashysy ýyldyryq shashýǵa 17-18 jasqa tolǵanda ǵana qabiletti. Balyqtyń ómir súrý uzaqtyǵy – shamamen 60-70 jyl. Bekire tuqymdas balyqtar búginde elimiz boıynsha tek О́skemen, Qaraǵandy jáne Atyraý óńirinde ǵana qoldan ósiriledi. Shyǵys Qazaqstandaǵy «Ost Fish» kompanııasynyń ókili aıtyp ótkendeı, buǵan deıin Ertis ózeniniń Abaı oblysyndaǵy tusyna sibir bekiresi jiberilip, joba óz nátıjesin bergen. Bekireler ózen boılap ketip qalmaı, aımaqta qystap shyqqan. Bul jaǵdaı ózenniń Abaı jáne Pavlodar oblystaryndaǵy aýmaqtarynda balyqtyń atalǵan túri úshin qorektiń mol ekenin bildirse kerek. Qarjylandyrý jetkilikti bolsa, aldaǵy ýaqytta balyqtandyrý is-sharasy jalǵasyn taba beredi.
Toraıǵyrov ýnıversıtetiniń qaýymdastyrylǵan professory, ıhtıolog ǵalym Aleksandr Ýbaskın Ertis ózeninde taralǵan balyqtardyń ereksheligi men faýnasy jóninde óz derekterimen bólisti.
«Osydan 100 jyl buryn Ertistiń Pavlodar qalasy ornalasqan tusyna aıaldaıtyn jámshikter (arba aıdaıtyndar) dámhanadan quımaqqa jáne qara ýyldyryqqa tapsyrys beredi eken. Bul jaǵdaı sol kezeńderde sibir bekiresiniń Ertis ózeninde óte mol bolǵanyn bildiredi. О́kinishke qaraı, adamdar ony tonnalap aýlaı bastaǵanyna jáne ózen aınalasyn lastaıtyn zaýyt-fabrıkalardyń kóptep salynǵanyna baılanysty bekireniń bul túri sırep qaldy. Sibir bekiresi – Ertis ózenin mekendeıtin balyqtardyń ejelgisi, ıaǵnı aborıgen túri. Ony aýlaýǵa tyıym salynǵanyna 40 jylǵa jýyq ýaqyt ótti. Sibir bekiresiniń genin taza qalpynda saqtap, keleshek urpaqqa qaldyrý asa mańyzdy. Alaıda olardyń popýlıasııasy, qory, ómir súrý, qorektený erekshelikteri múlde zerttelmeıdi. Tipti Ertis ózenindegi balyq qorynyń ósip-óýine qatysty ǵylymı zertteý joqtyń qasy. Negizi ózendegi balyqtardyń birneshe tıpi bar. Sonyń biri – sibir bekiresi jatatyn jartylaı óristegish balyqtar. Olar kezinde Shyǵys Qazaqstandaǵy kaskadty sý qoımalary salynbaı turǵanda Ertistiń joǵary jaǵyna ketip, sol jaqta ýyldyryq shashyp, qaıtyp otyrǵan. Alaıda GES-ter men qoımalardyń, úlken óndiris oryndarynyń salynýynan bul tabıǵı tepe-teńdik buzyldy. О́ıtkeni bóget qurylysy olardyń ýyldyryq shashýǵa baratyn jolyn qıyp tastady da, negizgi tabıǵı ýyldyryq shashatyn jerine jetpeı qaldy. Sibir bekiresi Shyǵys Qazaqstannyń sý qoımalarynda, Ertiste azaıyp barady. Ony kóbeıtýdiń jolyn izdeý búgingi kúnniń asa mańyzdy máselesi bolyp otyr. Sońǵy ýaqytta ózenge kóbine tuqy men sazan jiberilip jatqanyn ǵalym retinde óz basym quptaı qoımaımyn. Sebebi ol – Ertis ózeni úshin syrttan kelgen balyq túri. Qyrýar qarajat bólinip, balyqtandyrý júrgizilip jatyr, biraq bul sharýanyń nátıjesin zerttegen eshkim joq. Sondyqtan endigi rette Ertiske tek ózenge tán sibir bekiresi jiberilýi kerek dep esepteımin», deıdi ǵalym
Zaısan-Ertis oblysaralyq basseındik balyq sharýashylyǵy ınspeksııasynyń Pavlodar balyq ınspeksııasy bóliminiń basshysy Samal Temirbolatova mundaı ekologııalyq is-shara Ertis ózenindegi florany saqtaýda mańyzdy ról atqaratynyn jetkizdi.
«Ertis ózenine sibir bekiresin jiberý sońǵy ret osydan 10 jyl buryn bolǵan eken. Bul bastamany oblysymyzdyń ózge de óndiristik kásiporyndary jalǵastyryp, bekire tuqymdas balyq túrin kóbeıtýge atsalysady dep oılaımyz. О́ńirdegi ózen-sýlardy balyqtandyrý negizinen jyl saıyn sý paıdalanýshylar esebinen júrgizilip kele jatyr. Olar sý aıdyndaryna tuqy balyǵyn jiberedi. Bul turǵyda qorshaǵan ortaǵa keltirilgen zalaldy óteý úshin balyqtandyrý sharalaryn júrgizip otyrǵan sýbektilerdi de atap ótýge bolady. «ERG» toby men «Qazaqstan sý joldary» kompanııasy jyl saıyn balyqtandyrý aksııasyn ótkizedi. О́tken jyly 300 myńnan astam tuqy shabaǵy ózenge bosatyldy. Q.Sátbaev atyndaǵy sý arnasy kanaldyń sý toraptaryna 1 mıllıonnan astam shabaq jiberdi. Aldaǵy ýaqytta biz balyqtandyrý sharasy boıynsha birtindep sibir bekiresine kóshemiz. Iаǵnı tuqy balyǵy emes, sibir bekiresi jiberilip otyrady. Búgin bosatylǵan sibir bekiresi jaqsy ósip-ónip ketedi degen senimdemiz. Jalpy, bizdiń Ertis ózeninde balyqtyń 12-den asa túri kezdesedi», deıdi bólim basshysy.
Pavlodar oblysy