Erbolat TО́LEPBAI: Sýretshi talǵamymen, aıtar oıymen bıik bolsa ıgi

Sýretshi aıtady: – Sýret degen, árıne, ádemi. Biraq sol ádemilikke jetý úshin úlken qajyr, talmas eńbek kerek. Naǵyz óner ońaılyqpen ómirge kelmeıdi. Al óner týdyrdyń eken, oǵan ólmeıtin ómir syılaý da shyǵarmashylyǵynyń basty muratynyń birine aınalýǵa tıis. Aqsha, ataqqa eseptelip jumys isteıtin bolsań, sen eshýaqytta óse almaısyń. Kerisinshe, daryndy bolyp, talantty týyn­dylardy ómirge ákelgen saıyn baılyq ta, basqasy da adamdy ózi izdep tabady. Sondyqtan da sýret ónerinde arman men maqsatyńnyń bir-birimen ushtasyp jatýy mańyzdy. Adam sonda jetistikke jetedi.

Men oıladym: «Kúlli adamzattyq muratpen astasqan armandar sýretshiniń júregine sábı shaǵynan-aq ornyǵyp alyp, bala Erbolatty alysqa, tym-tym alysqa qaraı jeteleıtin. Toǵysbaı aq­sa­qaldyń talantty uly 1955 jyly 2 qa­zan­da Túrkistan oblysynyń Leńgir aýdany Qasqasý aýlynda dúnıege kelgen. Bala kúnnen-aq balshyqtan túrli músin qashap aınalasyn tańǵaldyrǵan baldyrǵannyń túbi shyǵarmashylyq adamy bolatynyn aýyldyń kóregen aqsaqaldary álde­qashan boljap qoıǵan-dy. Biraq Erbolattyń ózi sýret álemine senim­sizdeý keldi. Sebebi onyń bala kúngi armany sýret emes, qurylys salasy­men baılanysty boldy. Ras, beıneleý óne­riniń de, arhıtektýranyń da túbi bir – óner ǵoı degenimizben, bolashaq she­ber­diń qurylys týraly qııalyn kúl-tal­­qan etken jaǵdaı sýretshi aǵasynyń qyl­­qa­la­my­nan týǵan tamasha týyndylar bolatyn».

Sýretshi aıtady: – Bala kúnimde qurylysshy bolýdy armandadym. Munyń ózindik sebebi de boldy. Birde bizdiń aýylǵa ushaqpen sheteldiń adamdary keldi. Olardyń nege kelgenin bilmedim. Biraq bir top meımannyń sol kúni ózderimen birge alyp kelgen túrli tústi gazet-jýrnaldary meniń bala kóńilime sumdyq áser etti. Álgi jýrnaldan aspanǵa mańdaı tiregen záýlim ǵımarattardyń sýretin kórdim. Qatty qyzyqqanym sonshalyq, aýylǵa osyndaı ǵımarattar salatyn qurylysshy nemese sáýletshi bolýdy armandadym. Sol armannyń jeteginde júrip sýretshi aǵam Toqbolattyń jumystarymen tanysa bas­tadym. Aǵama eliktep, men de qylqalam ustadym. Sóıtip júrip júrek túkpirinde sýretke degen súıispenshilik oıandy. Bul shyn máninde múldem bólek álem edi. Meni birden óziniń tuńǵıyǵyna tartyp ala jóneldi. О́nerdiń qudireti hám Toqbolat aǵamnyń keńesi men jol nusqaýynyń arqasynda sýret áleminiń tórinen bir-aq shyqtym. 1974–1977 jyldary Abaı atyndaǵy Qazaq ulttyq pedagogıkalyq ýnıversıtetiniń kórkemsýret-grafıka fakýltetin bitirdim. Keıin Qazaqstan Sýretshiler odaǵynyń múshesi atanyp, búgingi tańda Qazaq ulttyq óner akademııasynyń «Akademııalyq sýret jáne stanoktik grafıka» kafedrasynyń professorymyn. Qazir osylaı dep ádemi áńgimelep otyrǵanymmen, jalpy sýretshi bolamyn nemese bolmaımyn dep kesip aıtý, tańdaý jasaý adamnyń qolyndaǵy sharýa emes eken. Menińshe, kez kelgen adam sýret ónerin tańdaı almaıdy. О́ıtkeni ol – Allanyń bergen syıy. Naǵyz qylqalam sheberi bolý úshin sýretshi bolyp ómirge kelýi, taǵdyry týabitti solaı tańdalýy kerek. Negizi sýretshiler eki túrge bólinedi. Bir sýretshiler tapsyrmamen jumys isteıdi, ıaǵnı olar basshylarǵa, bedeldi adamdarǵa unaǵysy keledi. Qara basynyń qamy úshin eshteńeden taıynbaıdy. Ekinshi sýretshiler ónerge jańalyq ákelsem, halqynyń dańqyn ósirsem dep eńbektenedi. Mine, men sýretshi bolýdy armandaǵan jastarǵa osy joldy tańdańdar degen bolar edim. Árbir shynaıy, adal jasalǵan is ónimdi, ótimdi keledi. Sýretke qarap, onyń qandaı oıy bolǵanyn bilýge bolady.

Men oıladym: «Iá, sýretkerlik oı degennen týyndaıdy, búginde sýret ónerindegi Erbolat Tólepbaı shyqqan bıikterdi taldap-tarazylaı kele ár dúnıeniń astarynda tereń fılosofııa jatatynyn, ol Jer-ana, tumsa tabıǵat hám aspan áleminiń shetsiz-sheksiz keńistigimen máńgilikke astasyp, ushtasyp ketetinin baıqaýǵa, tanýǵa bolady. Jarty ǵasyrǵa jýyq ǵumyryn beıneleý óneriniń qyr-syryn tanýǵa, tanı júrip ómirdiń, adam boıyndaǵy sezimderdiń túrli qaltarysyn qaltqysyz qalyptaýǵa talpynǵan talant eńbegi baǵasyn bilip, baıyptaı bilgenge qundy qazyna ekeni daýsyz. Qylqalam qýatymen tórtkúl dúnıeni ózine qaratqan Erbolat Tólepbaı talanty búginde qazaqtyń bolmysyn shartarapqa tanytyp, jahan janaryn jaýlap júrgen jaýharlarǵa jan bitirgen aıryqsha qabilet ekeni sózsiz».

Sýretshi aıtady: – Beıneleý óneriniń maqsaty aınytpaı beıneleý emes. Ol kórýshisin oılandyrýy, tolǵandyrýy, kúrsindirýi kerek. Sonda ǵana naǵyz óner bolmaq. Osy turǵydan kelgende – ol dara. Al daralyq danalyqty tereń túısingende ǵana kórinedi. Sóz basynda «Álemniń 40-tan asa elinde kórme ótkizdińiz» dep tamsanyp aıtyp jatyrsyz ǵoı. Iá, ol syrtqa solaı áserli bolyp kóringenimen, aıdyń arǵy betinde qanshama qajyr, eńbek pen tózim jasyrynyp jatyr. Kezinde Pıkasso bir kartınasyn qymbatqa baǵalapty. Satyp alýshylar: «Bul sýretti salýǵa kóp degende 2-aq kúnińizdi jumsadyńyz, al qunyna dúnıeniń aqshasyn suraısyz» degeninde sýretshi: «Bir-eki kún salynǵan bul jumysymnyń artynda, osy sulýlyqqa jetkenge deıingi aralyqta meniń 40 jyldyq ómirim, eńbegim jatyr» degen eken. Pıkasso aıtpaqshy, rasymen de sýret bir kúnde salyna salmaıdy. Ol ıdeıa bolyp týyp, oıda pisip-jetilýi úshin uzaq ýaqytty qajet etedi. Máselen, jeke óz basymda bir kartınany salý bir aıdan 20 jylǵa deıin sozylady. Meniń keıbir sýretterim bar, 20 jyl boldy, áli bitire almaı júrmin. Sebebi ony tapjylmaı otyryp kúni boıy salmaısyń, árıne. Bir kún nemese ári ketkende 2-3 kún sulbasyn syzyp qoıǵanyńmen, tolǵaný úshin birneshe aı shabyt izdeısiń degendeı. Sondyqtan da myna kartınany osynsha ýaqytta saldym dep naqty aıtý qıyn. Ár salǵan sýretimniń ıdeıasy oıda qaýyz jarǵanynan bastap, kartınaǵa aınalǵanǵa deıingi aralyqta kóp ýaqyt, esepsiz mańdaı ter jatyr. Biraq bir bilerim – júrekten týǵan dúnıeniń qýat kúshi báribir kórýshisine jetedi. Sondyqtan qandaı sýretti de sezimmen salý kerek. Mysaly, meniń «Syrnaıshy» degen týyn­dym bar. Ol sýret bala kezimizde birge ósken Túımebaı degen azamatqa arnalǵan. Qaǵilez edi, biraq qulaqtan erte aıyrylyp, kereń bolyp qaldy. Sonda Túımebeı ishinde býyrqanǵan bulqynystyń, qasirettiń barlyǵyn syrnaı tartý arqyly shyǵaratyn. Biz onyń ádemi áýenine eltigenimizben, bala­lyqqa salyp kemsitip, anda-munda jum­saı­tynbyz. Biraq es bile kele men ony bas­qasha tanydym. Túımebaıdyń jan dúnıe­sin keıin túsinip, álemge tanytýdy maqsat ettim. Sonyń nátıjesinde osy sýret ómir­ge keldi. Qaıbir jyly AQSh-tyń buryn­ǵy prezıdenti Bıll Klıntonnyń inisi Rodjer Almatyǵa kelip, osy kartınany attaı qalap alyp ketti. Osylaısha, aıadaı aýyldyń Túımebaıy muhıt asyp, tórtkúl dúnıege tanyldy. Burynǵy prezıdent vıllasynyń tórine ilindi. Kórdińiz be? Shynaıy ónerde shekara joq. Jaqsy sýret janpıdadan týady. О́mirdi taza kúıinde kórip, shyn kóńilmen kenep betine kesteleı salsaq, mine – óner degen sol!

Men oıladym: «Erbolat Tólepbaı eli­mizge ǵana emes, shetelderge de tany­mal kórnekti qylqalam sheberi. Ol ta­lan­tynyń arqasynda Memlekettik syı­­lyq­tyń laýreaty, Qazaqstannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri, Reseı, Chehııa, Qyrǵyzstan elderiniń О́ner akade­­mııa­­larynyń akademıgi atandy. Bir basyna jeter ataq-abyroıdan kende emes kemel sýretker osy ýaqytqa deıin dúnıe­júziniń 40-tan astam elinde, atap aıtsaq, AQSh, Belgııa, Aýstrııa, Germanııa, Italııa, Qytaı, Úndistan, Fransııa, Japonııa jáne qazaq sýretshiler ara­synda alǵash ret Ermıtajda kór­me­sin ótkizipti. Álem­niń dańqty mura­jaı­la­rynda týyndy­la­ry Van Gog, Leonardo da Vınchı, Mıke­landjelo, Rafael, Pıkasso eńbek­terimen qatar turǵanyn da aıta ket­kenimiz lázim. Jaqynda ǵana Venesııa jerine qazaq sýretshileri delegasııasyn bas­tap baryp, ulttyq ónerimizdi dáriptep qaıt­ty. Beıneleý óeneri arqyly tamyr­ly tarıhymyzdy jahanǵa tanytyp júrgen Erbolattyń el úshin etip jatqan eńbegi esepsiz de eren. Al onyń qalam qudireti týraly belgili qoǵam qaıratkeri Darhan Myń­baıdyń: «Ony qazaqtyń ónerin álem­ge jańa mazmunda tanytyp júrgen jal­ǵyz sýretshi desem, ar­tyq aıtpaspyn. О́ıt­keni sýretshiniń ár jumysynan qazaq­tyń tól tirshiligi, ­rý­hy­­ men boıaý-bol­­mysy aıqyn seziledi. Keı kartına­lar adamnyń tek kózin arba­sa, al Erbolattyń eńbekteri jurttyń kó­ńilin baýrap alyp jatatyny aqıqat. Ta­ǵy aıta keterligi, kartınalarynyń qaı-qaısysyn alsańyz da biz umytyp ket­­ken, bolmasa jıi baıqala bermeıtin beı­­ne­lerdi ushyratasyz. Solar arqyly bir kezdegi qazaqtyń joǵaltyp alǵan asyl­­dary qaıta oralyp, ortamyz tolyp jat­­qandaı kúı keshesiz. Eger ár halyq ózi­­niń baryn, bolmysyn halyqaralyq deń­­­geıge shyǵara alyp jatsa, óz basym sony ǵana halyqaralyq standartqa saı dep esepteımin. Mine, osy tustan kelsek, ol ha­lyqaralyq deńgeıge shyn máninde shy­­ǵyp úlgergen sýretshi», degen baǵasy ta­lant tabıǵatyn tap basyp tanytatyndaı».

Sýretshi aıtady: – Sheteldikterdi qazaq sýretshileriniń tańǵaldyrýy óte qıyn. Sondyqtan oıyń aıqyn, qoltańbań anyq bolýy kerek. Biraq ol bárine birdeı túsinikti bolý degen sóz emes. Sýretshi talǵamymen, aıtar oıymen bıik bolsa ıgi. Sonda óneriń de baǵaly. Máselen, men árbir jumysymda qazaqtyń janyn kórsetýge umtylamyn, sol arqyly adamzattyq máselelerdi qaýzaımyn. О́zimniń etnostyq, genetıkalyq kózqaras, fılosofııalyq paıymdarymdy barynsha boıaý bederinde sóıletkim keledi. Meniń sýretterim bálkim osy jaǵynan jańalyq bolyp kelgen shyǵar. Sondyqtan da únemi «Meniń danalyǵym – dala» degendi jıi qaıtalap aıtyp otyramyn. Sebebi Eýropada, basqa jurtta dala degen uǵym, túsinik bola bermeıdi. Ol túrki jurtynda, onyń ishinde qazaqta bar. Sondyqtan sol dala uǵymyn álemdik deńgeıge alyp shyǵý jolynda aıanbaı ter tógip kelemin desem bolady. Osy ýaqytqa deıin men jumysyma kórgen dúnıemdi aınytpaı salýdy maqsat tutqan emespin. Ony búgingi ǵylymı tehnıkanyń damyǵan zamanynda fotoapparattar da minsiz oryndaı alady ǵoı. Meniń maqsatym – árbir salǵan kartınam arqyly adam janyna úńilý, sezim qatparlaryna boılap, bir sózben aıtqanda adamnyń janyn sóıletý, sýret arqyly syrlasý hám sony qoǵamnyń bir kórinisi retinde beınelep, bederleý. Sodan keıin álbette kompozısııalyq sheshimderge mán beremin. Árbir týyndynyń basy men sońy, sharyqtaý shegi bolýy kerek. Mundaı talap ásirese mýzyka men ádebı shyǵarmalarǵa tán degenimizben, sýrettiń de ózindik qurylymy bolady. Men sýret arqyly jaı ǵana habarlaýmen shekteletin shyǵarma týdyrǵym kelmeıdi. Meniń kartınalarym tunyp turǵan tolǵamdarǵa toly bolsa eken deımin jáne sol jolda áli de izdenisim jalǵasyp keledi. Máselen, «Molshylyq»degen kópshilikke belgili kartınamdy nebári 24-25 jasymda jazyppyn, al 20-21 jasymda salǵan sýretterim kezinde búkil Keńes odaǵyna tanymal boldy. Jalpy, sýret óneri de úlken ǵylym ǵoı. Ol da fızıkalyq, matematıkalyq jańalyqpen tyǵyz baılanysty. Menińshe, úlken ónerdi osylaı baǵalaý kerek. Sizdiń ónerge degen kózqarasyńyz sol dıapazonda bolýy qajet. О́ner úlken túsinikterden turady. Men bes, ári ketkende jeti jylda bir aǵymnan ekinshi aǵymǵa ótip otyramyn. О́zgerip otyrý – ol ómirdiń aǵymyna baılanysty. О́mirde bir nárse ǵana ózgermeıdi. Ol ne? Ol – adamgershilikke shaqyratyn oılaryń. О́ner osydan aıyrylmaýy kerek. О́ner de úlken qýat kózi, sezimniń qaınary. Qylqalam ıesi sýret salyp jatqandaǵy negizgi oıynan shatas­paý kerek. Odan shatassań, úlken ónerge bardym ǵoı dep aıtý qıyn.

Men oıladym: «Erbolat Tólepbaı – kúrdeli sýretshi. Onyń ár jumysymen tanysqan saıyn kartınalarynan kóshpe­li­lerge, qazaqqa tán dúnıetanymdy baıqap qana qoımaı, joǵaltyp alǵan jaýharymen qaıta tabysqandaı bolasyń. Qashanda keń dalany óziniń qaıtalanbas tyń tynysymen jelpıtin sýretker qoltańbasynda qarapaıymdylyq pen ulylyq qatar ushtasqandaı. Sýretshi Erbolat Tólepbaıdyń talantyna tabyntar taǵy bir qasıet – qanshama eýropalyq izdeniste bolsa da, álemdik mádenıet qaınarynan sýsyndasa da sýretshi óziniń baıyrǵy tól úlgisinen eshqashan alys­tamaıdy. Kóshpeliler dástúri men dalalyq minezden aýytqyp ketpeıdi. Bul oıymyzdy belgili qylqalam sheberi Seısenhan Mahanbettiń myna bir pikiri de qýattaıdy: «Ras, ol jas shaǵynda bas aınalar keremet kompozısııalar, aıqyn, realıstik baǵyttaǵy jumystar jazǵan. Al búginde ol – barlyq mektepten ótken, ónerdiń fılosofııalyq joǵary deńgeıine kóterilgen sýretshi. Onyń shyǵarmalarynda saıasat atymen joq. Onda tek adamı qarym-qatynas, syrlasý sııaqty tunyq sezimder turaqtap qalǵan. Nysanasy – ómir, adam. Túr-tústi oınaqy qulpyrtady».

Sýretshi sóıleıdi: – Mynaý dúnıe­degi qustyń uıasynan bastap, nárimiz bolyp otyrǵan nannyń da tamyry bar. Ol jerden qýat alady. Al adamdar da sol sekildi. Birimiz qalada, birimiz aýylda, birimiz kópqabatty úıde turamyz. Sonyń bárin kóterip turǵan – Jer-ana. Bar baılyǵyń da sol Jer-ananyń qoınaýynda jatyr. Men úshin qudiret sanalatyn bir ǵana uǵym bar. Ol – qarapaıym adam ómiri. Sol qarapaıym adam ómirin shamam men sheberligim jetkenshe salǵan sýretterimde sóıletip kelemin. Jarqyraǵanǵa, jaltyraǵanǵa qumar emespin. Osy kúngi bir jaǵymsyz jaıt meni oıǵa qaldyra beredi. Ol qarapaıym adamdy kózge ilmeı, basshyny kórsek, ne qaltasy qalyńdy baıqap qalsaq, ózimizdi ózimiz umytyp ketetinimiz bar. Kún shyqsa aı kórinbeı qalady degen sekildi. Aspanda nebir alyp juldyzdar bar. Ol myna jerińizden 300 ese úlken. Biraq ol kórinbeıdi. Sol sekildi keıde qarapaıym adamnyń kúlkisi estilmeıdi, tirligi elenbeıdi. Tipti onyń ýaıymy bizge jetpeıdi. Qarapaıym otbasy taza eńbegimen kún kóredi, ter tógedi. Urpaq ósiredi, úlken jetistikterge tek eńbegimen jetedi. Jer-ana boıyndaǵy qýatyn qalaı syılasa, qarapaıym adam da jer sekildi. Meniń kóńilimde sol qarapaıym adam bıikte turady. Bireýge unar, bireýge unamas, biz qazir estý, kórý qabiletinen adasyp júrgendeımiz. Bul arada men bireýge aqyl aıtaıyn, jón silteıin dep otyrǵan joqpyn. Qysqa ómirde bir-birimizge janashyr, qamqor bolaıyq degim keledi.

Men oıladym: Iá, el men jerge degen mahabbatty, Otanym dep tebirengen per­zenttik sezimdi minsiz únmen jyrlaıtyn kásiptiń aldynda ıilip, kishireımeıtin pende joq shyǵar, sirá. Sýret óneriniń qudireti de osynda jatyr, bizdińshe. Erbolat Tólepbaı álemine boılaǵan sa­ıyn sol bir kesek ónerdiń qudiretine boılap, qazaqtyń saıyn dalasyna saıa­hat shekkendeı kúı keshtik. Bastysy, árbir týyndysynan tirshiliktiń ısi jyǵyp, júrektiń dúrsili sezilip turǵan týyndylardyń qaı-qaısysy da tereńdigimen qundy, mazmunymen taǵylymdy. Kórkem ári jumbaq, bıik ári beıneli, kúrdeli hám qarapaıym, sulý ári syrbaz. Kórgen jannyń kózin baılap, kóńilin baýraıtyn shyǵarmalardyń eń basty qasıeti – osy santaraptyǵy men shynaıylyǵynda, bastysy qazaqtyń ózi sóılep turǵandaı ulttyń úninde til qatatyn ulylyǵynda jatsa kerek.

Sýretshi aıtady: Sýretterdiń kóp­­shiligi aıaǵyna deıin bitpeı qalǵan jumysqa uqsaýy múmkin. Beınelerdiń bet álpetin, kózderin anyq kóre almaısyz. Sebebi ári qaraı kórermenniń óz qııaly jalǵastyryp áketýge tıis. Adamdy jy­la­ta ma, kúldire me, qandaı kúıde bolsyn, ol eń aldymen, kisini birge oılasýǵa, ne nárse jaıynda da kórermenmen qosyla tolǵanýǵa múmkindik beredi. Ekin­shi­ ereksheligi, dinge baılanysty baılam­nan osyndaı qorytyndy jasadym. Adam­nyń bet álpetin aınytpaı jetkizý foto­ónerdiń úlesindegi is qoı degen tujy­rym­nan týǵan sýretterdiń syry týraly aıtarym osy. О́zime keletin bolsam, kún­­diz-túni shyǵarmashylyq izdeniste júr­min. Maqsatym – jańalyq alyp kelý, bar nárseni qaıtalaǵym kelmeıdi. Kúnde bir ózgeris bolsa eken degen oımen oıanamyn. О́ıtkeni izdenissiz óner toqyraýǵa ushy­raı­dy. Osy ónerdi basqa jurtqa qaıtsem tanytam dep armandap júrgen qazaqtyń birimin. Jalpy, qazaq halqy úshin sýret óneri – kóne ári jańa óner. Sýret arqyly tarıhta qalý óte qıyn. О́ıtkeni sýretti halyqqa tanytý ońaı emes. Mysaly, bir ártis bir kınodaǵy róli arqyly jarq etip, el esinde qalýy múmkin. Al sýretshiler úshin mundaı dárejege jetýge uzaq ýaqyt kerek. Sebebi sýretshi salǵan sýretti bir aýyldyń adamdary kórýi múmkin. Al búkil el kórýi úshin ýaqyt kerek. Sondyqtan sýret salyp, bir kúnde ataqty bolýdy armandaıtyn jastarǵa jol jabyq. Sýret óneri – óte aýyr. Bolashaqta sýretshi bolýdy armandaıtyn izbasarlaryma, ini-qaryndastaryma aıtarym, shydamdy, eńbeksúıgish bolsań ǵana ónerdiń shyńyna shyǵasyń.

Áńgimelesken –

Nazerke JUMABAI,

«Egemen Qazaqstan»